3–mavzu. Oziq ovqat muammosi va uni yaxshilash yo‘nalishlari




Download 470.77 Kb.
Pdf ko'rish
bet1/3
Sana21.02.2024
Hajmi470.77 Kb.
#159888
  1   2   3
Bog'liq
3–mavzu. Oziq ovqat muammosi va uni yaxshilash yo‘
42 буйруқ, Davlat tili bayramiga xat, ФАН ОЙЛИГИ (2), 6-sinf matematika 3-chorak yangisi p, Авлонийга керак хужжатлар, Устама устига, 11-синф штаб буйруғи copy, Буйруғ 74, 3-amaliy ish, 1-Amaliy ishi Microsoft Access dasturida sql so’rovlari bilan i, 8 lecture, Magistrlik dissertatsiyasiga ilmiy raxbar xulosasi Magistrant To, iqtisod, xayot f qismi, Taqdimot (2)


3–MAVZU. OZIQ OVQAT MUAMMOSI VA UNI YAXSHILASH 
YO‘NALISHLARI 
Ozik,-ovk,at xavfsizligini ta’minlash O‘zbekistonning mustak,illi-gini, 
mamlakatda ijtimoiy-ik,tisodiy va siyosiy bark,arorlikni ta’min-lashning garovi 
hisoblanadi. Er yuzida ik,lim o‘zgarishining natijasida yuz berayotgan tabiiy 
ofatlar, erlarni suyurish uchun suv tank,isligi, kur^ok,chilik kabi vaziyatlar ozik,- 
ovk,at maxsulotlari etishtirishni k,iyinlashtirmok,da. Ok,ibatda dunyo ozik,-ovk,at 
bozorlarida narx-navo ko‘tarilib bormoqda. SHuningdek, 2008 yilda boshlanib
xamon 
davom 
etayotgan 
jaxon 
moliyaviy-ik,tisodiy 
ink,irozi 
mazkur 
muammoning keskin tus olishiga sabab bulmokda. Jaxonning 54 mamlakatida 
oilalar moddiy axvoli darajasining pasayishi kuzatilgani, 20dan ziyod davlat 
axolisining asosiy qismi ochlikdan k,iynalayotgani, 12 ta mamlakatda axolining 
o‘rtacha umr ko‘rishi k,isk,argani, sungi yillarda dunyo axolisining 840 milliondan 
orti™ ochlikdan aziyat chekayotganligi buning yak,k,ol dalilidir[1]. SHuning 
uchun xam butun dunyoda ozik,- ovk,at xavfsizligini ta’minlash masalalariga juda 
katta axamiyat beriladi. 
Ozik,-ovk,at xavfsizligini ta’minlashda k,ishlok, xo‘jalikgi muxim o‘rin 
tutadi. Bu borada O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti SH.M.Mirziyoev Oliy 
Majlis palatalarining kushma majli-sida k,ilgan nutk,ida "Qishloq, xo‘jalikgini 
islox kilish va ozik,-ovk,at xavfsizligini ta’minlash masalalari, xech shubxasiz, biz 
uchun eng muxim vazifalardan biri bulib krladi. Eng avvalo, agrosanoat 
kompleksi va uning lokomotivi, ya’ni xarakatga keltiruvchi kuchi bo‘lgan kup 
tarmoq,li fermer xo‘jaliklarini izchil rivojlantirishga katta e’tibor qaratiladi"[2],- 
deb ta’kidlagan. 
Mustakillikning dastlabki yillaridan boshlab oziq-ovkat xavfsizligi 
masalalari O‘zbekistonning ijtimoiy-iqtisodiy siyosatida markaziy o‘rinlardan 
birida turadi. Endilikda aholi turmush farovonligini va sifatini yanada oshirish, 
axolini oziq-ovkat bilan to‘lakonli ta’minlash masalalari oziq-ovkat xavfsizligini 
ta’minlash muammosi bilan chambarchas bo^ikdir. SHu boisdan, O‘zbekistonda 
oziq-ovkat 
dasto‘rini amalga oshirish asosida oziq-ovkat xavfsizligini 
ta’minlashning nazariy asoslarin va ustuvor yunalishlarini ilmiy- nazariy va amaliy 
jixatdan tadkik etish zarurati mazkur tadkikot mavzusining dolzarbligini belgilab 
berdi. 
Mavzuga oid adabiyotlar taxlili 
Iqtisodiy xavfsizlikning tarkibiy qismi sifatida oziq-ovkat xavfsizligining 
nazariy va amaliy masalalarini xal kilish xamda uning jamiyat taraqqiyotidagi, 
insoniyatning turmush farovonlikdagi rolini asoslashga turli MDX iqtisodchi 
olimlaridan D.V.Zerakalov tomonidan "Oziq-ovkat xavfsizligi" monografiyasida 
oziq-ovkat xavfsizligi masalalari jaxon tarixiy jarayonlarida ko‘plab amaliy 
taxlillar keltiriladi. 
Oziq-ovkat xavfsizligini ta’minlash suv resurslarining XXI asrga borib 
tankisligi yuzaga kelishi xamda bu global iqtisodiy muammo aylanishi xakida 
ko‘plab rasmiy statistik materiallar taxlili olib boriladi[3]. YAna bir iqtisodchi 
olim L.Revenko o‘zining "Oziq-ovkat xavfsizligi: echimini topish imkoni mavjud" 


rasmiy makolasida jaxon saxnasida oziq-ovkat xavfsizligini ta’minlash buyicha 
asosan tashki okimlar ya’ni mamlakatlar ishlab chiqarish saloxiyati va 
imkoniyatiga bo^ik xolda taksimlash masalasini ko‘tarib chikadi[4]. 
O‘zbekistonda tadkik kilinayotgan muammoning ayrim tomonlari umumiy 
tarzda X.P.Abulkosimovning "Davlatning iqtisodiy xavfsizligi" ukuv 



W
/“VI 
kullanmasida oziq-ovkat xavfsizligi muammosi umumiy tarzda urganilgan bo‘lsa 
yana bir iqtisodchi olimlarimizdan N.X.Ergashev O‘zbekistonda oziq-ovkat 
xavfsizligini ta’minlashda sufo‘rtaning axamiyatini ko‘rsatib beradi[5]. 
SHuningdek, mamlakatimiz iqtisodchi olimlaridan SH.SHodmonov, 
A.Ulmasov, T.Juraev, D.Tojiboevalar tomonidan oziq-ovkat xavf-sizligi masalasi 
ularning ukuv kullanma va dasrliklarida ayrim kirralari urganilgan. 
Ta’kidlash lozimki, xorijlik olimlar tomonidan olib borilgan tadkikotlarda 
kup yillik rasmiy nashlardan foydalangan bo‘lsada, lekin milliy iqtisodiyot 
doirasida barataraf etish buyicha amaliy tavsiya va takliflar berilmagan. 
Urganilgan tadkikotlarda asosan oziq-ovkat xavfsizligi masalasi global iqtisodiy 
xavfsizlikni keltirib chiqaruvchi omil sifatida karab chikilgan. 
Tadkikotda oziq-ovkat xavfsizligini ta’minlash masalalarining nazariy va 
amaliy jixatlarini takomillashtirish maksadida olib borilgan bulib, anik ustuvor 
vazifalar belgilab olingan. Makolani yozishda taxlil va mantikiylik kabi 
usullaridan foydalanib, muammoni ochib berishga xarakat kilingan xamda 
O‘zbekiston oziq-ovkat xavfsizligini ta’minlashda etakchi tarmoqlardan sanalgan 
qishloq xo‘jalikgi ekin maydonlari va ishlab chiqarilayotgan maxsulotlar amaliy 
taxlili yoritilgan. Tadkikot uchun zarur axborotlar asosan xorijiy adabiyotlar, 
statistik va me’yoriy-huk,uk,iy ma’lumotlar bazasidan olingan. 
Tahlil va natijalar 
Mamlakat axolisining kupayib borayotgani, urbanizatsiya jarayonla-rining 
kuchayib borishi sharoitida qishloq xo‘jalikgi ekini maydonlarining kiskarib 
borishi oziq-ovkat maxsulotlari ishlab chiqarish va axolining extiyojlarini 
qondirish imkoniyatlarini kengaytirish masalasini yildan-yilga keskin kilib 
kuymokda. AK,SHning izlanishlar markazi utkaz-gan tadk,ik,otga kura, 
O‘zbekiston ozik- ovkat xavfsizligi reytingida dunyoda 64-o‘rinni egalladi[6]. 
Mamlakatimizda qishloq xo‘jalikgida foyda-laniladigan er maydonlari 1990 
yildagi 28080,4 ming gektardan 2015 yilda 25621,6 ming gektarga, ya’ni -2458,8 
ming gektarga, shunga mos ravishda xaydaladigan er maydonlari 4176,5 ming 
gektardan 4043,6 ming gektarga, ya’ni -132,9 ming gektarga, suyuriladigan erlar 
3407,3 ming gektardan 3288,2 ming gektarga, ya’ni - 119,1 ming gektarga, 
qishloq xo‘jalikgi ekin maydonlari esa 4200,1 ming gektardan 3694,2 ming 
gektarga, ya’ni -505,9 ming gektarga kiskardi[6]. Bu esa oziq-ovkat xavfsizligini 
ta’minlashning dolzarb axamiyatga molik ekanligidan dalolat beradi. 
Aytish lozimki, Sobik Ittifok tanazzulga uchragan usha davrda, ya’ni 1989 
yilda utkazilgan statistik tadkikotlar ma’lumotlariga kura, iste’mol bozorida axoli 
uchun zarur bo‘lgan barcha maxsulotlarning kariyb 95 foizi buyicha o‘zilishlar 
bulib turgan va bu sobik Ittifok xududida kundalik asosiy oziq-ovkat 


maxsulotlarini axoliga kartochkalar orkali sotish tizimini joriy etishga sabab 
bo‘lgan edi. 1989 yilda respublika statistika organlari tomonidan yurtimiz axolisi 
o‘rtasida utkazilgan rasmiy surovlarda katnashganlarning 89,3 foizi gusht 
maxsulotlarini etarli darajada iste’mol kilmayotganini aytgan. Bu ko‘rsatkichlar 
sut maxsulotlari buyicha 56,5 foizni, shakar buyicha 55,3 foizni, kandolat 
maxsulotlari buyicha 49,5 foizni, kartoshka buyicha esa 17,5 foizni tashkil etdi[7]. 
Ushbu raqamlar mustakillik ostonasida respublikamizda oziq-ovkat 
xavfsizligiga kuchli taxdidlar mavjud bo‘lganligini, respublika oziq-ovkat 
xavfsizligini ta’minlashga o‘zi kodir bulmay kolganligini ko‘rsatadi. SHuning 
uchun xam mustakillik kulga kiritilganidan sung oziq-ovkat xavfsizligini 
ta’minlash xayot-mamot masalasiga aylandi. 
Respublikamiz mustakillikka erishgan dastlabki yillardan boshlab, 
mamlakat oziq-ovkat xavfsizligini ta’minlash maksadidatub agrar isloxotlar 
asosida qishloq xo‘jalikgi ekinlari strukturasini qayta kurib chikish va 
takomillashtirishga yunaltirilgan strategiya amalga oshirildi. SHu jumladan, 
mamlakatimizda don mustakilligini kulga kiritishga qaratilgan Dasto‘rining 
amalga oshirilishi katta ijtimoiy- iqtisodiy va siyosiy axamiyat kasb etdi. Agar 
1990 yilda ekin maydonlarining yarmidan kupro^ni texnika ekinlari, shu jumladan, 
paxta maydonlari tashkil etgan bo‘lsa, 2016 yilga kelib, ularning maydonlari 
35,1% ga kiskartirildi. SHu bilan bir vaktda don ekinlari maydonlarining ulushi 
umumiy ekin maydonlarining 24%dan 45,2%ga oshirildi (karang: 1-jadval). 
1-jadval ma’lumotlari ko‘rsatmokdaki 2016 yilda 1990 yilga nisbatan 
kartoshka ekin maydonlarining ulushi 2,3 barobarga, sabzavot 3,2 %dan 5,3%ga, 
usgan. SHu bilan birga ozuka ekin maydonlari ulushi 14,8%dan 8,9%ga 
kamaygan. 
1-jadval 
Mamlakatimizda qishloq xo‘jalikgini boskichma-boskich islox etish va 
diversifikatsiya kilish natijasida mustakillik yillarida don mustakil-ligi kulga 
kiritildi, ozukabop qishloq xo‘jalikgi maxsulotlari ishlab chiqarish keskin usdi. 
2017 yilda 1991 yilga nisbatan don maxsulotlari etishtirish esa 4,2 barobardan 
O‘zbekistonda qishloq xo‘jalikgi ekin maydonlari tarkibining o‘zgarishi 
d inamikasi ( 1990-2016yy., ( %da)[8] 

Download 470.77 Kb.
  1   2   3




Download 470.77 Kb.
Pdf ko'rish

Bosh sahifa
Aloqalar

    Bosh sahifa



3–mavzu. Oziq ovqat muammosi va uni yaxshilash yo‘nalishlari

Download 470.77 Kb.
Pdf ko'rish