• 14. Tashqi va ichki fanlararo bog‘liqlik
  • 15. Mashg‘ulot mazmuni 15.1. Nazariy kismi DJTning o‘ziga xos xususiyatlari yoki davolash usullari
  • Davolovchi jismoniy tarbiyaning tasir mexanizmlari: 1.
  • Davolovchi jismoniy tarbiya vositalariga quyidagilar kiradi
  • Jismoniy mashqlar quyidagilarga bo‘linadi
  • Davolovchi jismoniy tarbiya shakllari
  • Davolovchi jismoniy tarbiyada harakat tartibotlari
  • Davolovchi gimnastika muolajasini tuzish prinsiplari
  • DJT bo‘yicha vrachning majburiyatlari
  • Yurak qon tomir kasalliklarida DJTni qo‘llash.
  • Miokardning o‘tkir infarktida DJTni qo‘llash.
  • Tasdiqlayman




    Download 1.35 Mb.
    bet5/20
    Sana19.03.2017
    Hajmi1.35 Mb.
    1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   20

    13. Motivatsiya

    Davolovchi jismoniy tarbiya - jismoniy mashqlarning organizmga ta'sir etish mexanizmini, turli kasalliklarda davolash, asoratlarining oldini olish va organizmning qarshiligini oshirish maqsadida qo‘llanilishini, davolash va reabilitatsiya davrida DJTning harakat tartibotlarini, vosita va shakllarini to‘g‘ri tanlashni va qo‘llashni o‘rgatadi.

    Hozirgi kunda yurak-qon tomir kasalligi o‘lim va nogironlikning asosiy sababchisi bo‘lib qolmaqda. Har yili bu kasallikning soni va og‘irligi o‘sib bormoqda, u ko‘p hollarda yoshlarda, aynan ishlashga moyil yoshda uchramoqda. Yurak-qon tomir kasalliklardan ayniqsa yurak ishemik kasalligi (stenokardiya, miokard infarkti) e'tiborga loyiqdir, chunki u yurak mushaklarining o‘tkir yoki surunkali disfunksiyasi bilan bog‘liqdir. Ko‘p hollarda bu kasalliklar belgisiz kechishi mumkin. Hozirgi kunda yurak-qon tomir kasalliklarining ko‘payishi va yosharib borishi, bu kasallikni kompleks davolashga va kasallikning oldini olishga katta e'tiborni qaratishga oilb kelmoqda.

    Xozirgi kunda turli terapevtik kasalliklarni, davolash va oldini olish jarayonlarida o‘z vaqtida reabilitatsion dasturlarni tanlash va tavsiya etish vrachning asosiy vazifasi bo‘lib hisoblanadi. Shifoxona va ambulator sharoitida bemorlarni kompleks reabilitatsiyasida, organizm sistemalari va ichki organlarining turli kasalliklarida va patologik oldi holatlarida organizmga ta'siriga asoslangan holda davolovchi jismoniy tarbiya usullarini qo‘llash muhim ahamiyatga ega.


    14. Tashqi va ichki fanlararo bog‘liqlik:

    DJT fani bo‘yicha ta'lim berish vertikal integratsiya bo‘yicha normal anatomiya, normal va patologik fiziologiya, ichki kasalliklar propedevtikasi, gorizontal integratsiya bo‘yicha bioximiya, fakultativ terapiya, travmatologiya va ortopediya, jismoniy tarbi va shifokor nazorati fanlari bilan uzviy bog‘langan.



    15. Mashg‘ulot mazmuni

    15.1. Nazariy kismi

    DJTning o‘ziga xos xususiyatlari yoki davolash usullari:

    -DJT tabiiy biologik davolash usulidir. Bunda davolash jarayonida tabiiy bo‘lgan harakatlar va tabiiy omillardan foydalaniladi;

    -butun davolanish jarayonida bemorlar faol ishtirok etadilar;

    -DJT patogenetik davolash usulidir. Jismoniy tarbiya vositalari yordami bilan kasalliklrning patogeneziga ta'sir ko‘rsatiladi. Masalan : bronxial astmada bronxlarning torayishi (spazmi) kuzatiladi. Beriladigan maxsus mashqlar yordamida bronxlarning torayishiga ta'sir etib, yo‘qotiladi. Bunda o‘pka ventilyasiyasi oshiriladi, drenajlovchi nafas mashqlari yordamida turib qolgan sekretlar haydaladi;

    -DJT nospetsifik davolash usulidir. Davolash maqsadida beriladi-gan mashqlar spetsifik ta'sir qilish bilan bir vaqtda, organizmning umumiy reaktivligi,modda almashinuv jarayonlari,organlarning qon bilan ta'minlanishlarini kuchaytiradi;

    -DJT funksional davolash usulidir. Patologik jarayonning rivojlanishi hisobiga organ va sistemalarning funksional holatlarida buzilishlar kuzatiladi. DJT vositalari bilan buzilgan funksional holatlar yaxshilanadi va tiklanadi. Masalan : jarohat vaqtida singan suyaklarga gips qo‘yiladi, bunda yaqin bo‘lgan ikki bo‘sh bo‘g‘im fiksatsiyalanadi.

    Gips (yun. gypsos - boʻr, ohak) - 1)tabiiy G. - mineral; suvli kalsiy sulfat tuzi CaSO42H2O; tarkibida sof holda SaO (32,56%). SO3 (46,51%), N2O (20,93%) boʻladi. Monoklin sistemada kristallanadi. Kristallari plastinkasimon, ustunsimon, ninasimon va tolasimon koʻrinishda boʻladi.
    Natijada uzoq vaqtga qo‘yilgan gips bo‘g‘imlardagi harakatlarni chegaralaydi, ularning qon bilan ta'minlanishi buziladi va mushaklar atrofiyaga uchraydi. Bemorlarga beriladigan jismoniy tarbiya vositalari bu holatlarni kamaytirishga, yo‘qotishga va funksiyasini yaxshilashga va qisqa vaqt davomida tiklashga qaratiladi. Davolovchi gimnastika muolajasi gips qo‘yilgan birinchi kundan boshlab ochiq joylarga, bo‘sh bo‘g‘imlarga beriladi. Gips olinganidan so‘ng har xil mashqlar beriladi (tuzatuvchi, mexanotera-piya, muvozanatga, koordinatsiyaga va h.z) va ular yordamida buzilgan funksiyalar yaxshilanadi va tiklanadi.


    Davolovchi jismoniy tarbiyaning ta'sir mexanizmlari:

    1.Neyro-reflektor-gumoral ta'sir – jismoniy mashqlar nerv retseptorlarining nospetsifik qo‘zg‘atuvchilari bo‘lib hisoblanadilar. Ular nerv retseptorlariga ta'sir etib, markazga intiluvchi yo‘l orqali MNSga boradilar. U yerda gipofiz-gipotalyamus sistemasi orqali o‘tib, retikulyar formatsiya va po‘stloq ostida joylashgan har xil markazlarga ta'sir etib, impulslarni o‘zgartirilgan holda markazdan qochuvchi nerv yo‘llari orqali patologik o‘chog‘iga qaytib tushadi va quyidagilarga olib keladi:

    -qon va limfa aylanishi yaxshilanadi;

    Yer - Quyosh sistemasidagi Quyoshdan uzoqligi jihatdan uchinchi (Merkuriy, Venera sayyoralaridan keyin) sayyora. U oʻz oʻqi atrofida va aylanaga juda yaqin boʻlgan elliptik orbita boʻyicha Quyosh atrofida aylanib turadi.

    -modda almashinuv jarayoni faollashadi;

    -biologik aktiv moddalarning ajralishi kuchayadi;

    -regeneratsiya va reporatsiya jarayonlari yaxshilanadi;

    -to‘qima trofikasi yaxshilanadi.

    Bunday ta'sirlar natijasida og‘riq susayadi va qoladi, yallig‘lanish holatlari kamayadi, spazmalitik ta'sirni yuzaga keltiradi.

    2.Kompensator (to‘ldiruvchi) ta'sir – bunda organizmdagi patologik o‘zgarishlar o‘rni to‘ldiriladi va patologik jarayonning avj olib ketishining oldi olinadi. Masalan : nafas organlari kasalliklarida, nafas jarayonida ishtirok etuvchi mushaklarga mashqlar beriladi, ya'ni diafragmaga, qovurg‘alar oralig‘iga, yelka kamariga, orqa mushaklariga. Hazm organlari kasalliklarida qorin oldi mushak pressiga mashqlar, tos tubi organlari kasalliklarida oraliq va anus sfinkteriga mashqlar va h.z.

    3.Trofik ta'sir – qo‘llanilayotgan jismoniy tarbiya vositalari ta'sirida tomirlar kengayadi, qon aylanishi yaxshilanadi, modda almashinuvi yaxshilanadi, natijada jarohatlangan joyning trofikasi yoki oziqlanishi yaxshilanadi.


    Davolovchi jismoniy tarbiya vositalariga quyidagilar kiradi:

    1.Jismoniy mashqlar

    2.Tabiatning tabiiy omillari

    3.Davolovchi massaj

    4.Mehnat bilan davolash

    Jismoniy mashqlar.

    Jismoniy mashqlar DJTning asosiy vositasi bo‘lib hisoblanadi.
    Jismoniy mashqlar quyidagilarga bo‘linadi:

    1.Gimnastik mashqlar

    2.Amaliy sport mashqlari

    3.O‘yinlar

    Gimnastik mashqlar jismoniy mashqlarning asosini tashkil etadi. Gimnastik mashqlar o‘z navbatida bo‘linadi :

    A.Nafas mashqlariga :

    a)statik yoki turg‘un nafas mashqlari

    -ko‘krak nafas mashqlari

    -diafragmal yoki qorin orqali nafas mashqlari

    -to‘liq yoki aralash nafas mashqlari

    -lokal yoki mahalliy nafas mashqlari

    b)dinamik nafas mashqlari

    -fiziologik nafas mashqlari

    -Strelnikova bo‘yicha paradoksal nafas mashqlari – o‘pkaning venti-lyasiyasini oshirish va drenajini yaxshilash uchun beriladi, qo‘l va oyoqlar bilan birgalikda harakat qilinib, asosiy e'tibor nafas olishga qaratiladi.

    v)maxsus nafas mashqlari

    -ritmik yurish – bunda nafas olish yurishga moslashtiriladi, ya'ni 1-nafas olinadi, 2-nafas chiqariladi.

    -tovushli nafas mashqlari – tovushli nafas mashqlarini bajarish maqsadida unli va undosh harflardan foydalaniladi. Bu mashqlar o‘pka ventilyasiyasini oshirish maqsadida qo‘llaniladi, masalan : nafas olib, nafas chiqarishda unli harflardan foydalaniladi. Shuningdek nafas yo‘lla-ridan balg‘amni haydash maqsadida nafas chiqarishda undosh harflarni aytish bilan amalga oshiriladi.

    -drenajlovchi nafas mashqlari – asosiy e'tibor drenajlovchi dastlab-ki holatlarga qaratiladi, ya'ni unga talab shuki, patologik o‘chog‘ bronxlar bifurkatsiyasidan, tananing bosh qismidan yuqori turishi kerak. Quyidagi dastlabki holatlar qo‘llaniladi :

    a) sog‘ yon boshda yotgan;

    b) tizza-tirsak;

    v) qorinda yotib, boshi pastga tushurilgan;

    g) qorinda yotib, oyoq qismi 15, 30, 45 graduslarga ko‘tarilgan;

    d) o‘tirgan, bosh qismi pastga engashtirilgan.

    B.Umumiy rivojlantiruvchi mashqlarga :

    Umumiy rivojlantiruvchi mashqlar belgilari bo‘yicha quyidagilarga bo‘linadi :

    a) anatomik belgisi bo‘yicha

    -yuz, ensa mushaklari uchun mashq

    -bo‘yin, yelka va orqa mushaklari uchun mashq

    -qo‘l mushaklari uchun mashq

    -qorin oldi mushaklar pressi va tos tubi mushaklari uchun mashq

    -oyoq mushaklari uchun mashq

    -butun tana mushaklari uchun mashq

    b) faollik belgisi bo‘yicha mashqlar

    -passiv mashqlar – tushak tartibotidagi bemorlar uchun tavsiya etiladi, metodist, shifokor, hamshira yoki boshqalar yordamida mashqlar bajariladi

    -faol mashqlar – bemorlar o‘zi mustaqil mashqlarni bajaradi

    -ideomotor mashqlar – hayolan bajariladigan mashq, organizmga neyroreflektor ta'sir ko‘rsatadi

    v) snaryadlarni qo‘llash belgisi bo‘yicha mashqlar

    -snaryadsiz bajariladigan mashqlar

    -snaryadlar bilan bajariladigan mashqlar (gimnastik tayoqcha, meditsin-bol, koptok, sakratgich, halqa, espander, gantella va h.z)

    -snaryadlarda bajariladigan mashqlar (gimnastik skameykalar, sog‘lomlashtiruvchi narvon, sog‘lomlashtiruvchi disk va h.z)

    -mexanoterapiya – bunda tibbiy asboblar, apparatlar va trenajerlardan foydalaniladi. Tibbiy asboblar – og‘izni va lablarni kengaytiruvchi, apparatlar – ortopedik moslamalar, yordamchi moslamalar va Jom apparati, trenajerlar – veloergometr, velotrenajer, yuguruvchi yo‘lka, “eshkak eshish”, kuch talab qiluvchi trenajerlar, “chigiritka” trenajeri va h.z.

    g) o‘quv-tarbiyaviy belgisi bo‘yicha mashqlar

    -intizomlashtiruvchi mashqlar

    -tayyorlovchi mashqlar

    -tuzatuvchi (korreksiyalovchi) mashqlar

    -mos harakatli (koordinatsiyaga) mashqlar

    -ritmoplastik mashqlar

    -muvozanat uchun mashqlar

    -tirmashish mashqlari

    -o‘rmalash mashqlari

    -osilib turish mashqlari

    -irg‘itish mashqlari

    -sakrash mashqlari

    -qarshilikda bajariladigan mashqlar

    Amaliy sport mashqlari – bu mashqlar yordamida yuklamalarga mos-lashtirish, oshirib borish, qon va limfa aylanishlari, modda almashinuvi-ning yaxshilanishi amalga oshiriladi. Ularga quyidagilar kiradi : yurish, yugurish, o‘tirgan va turgan holatlarda eshkak eshish, suzish, chang‘i va konki uchish, velosiped haydash.

    O‘yinlar – ular quyidagilarga bo‘linadi :

    -kam harakatli o‘yinlar – shaxmat, shashka va h.z. Bunda bemorlarni kasallikdan chalg‘itish, emotsional-ruhiy holatiga ta'sir etish, e'tiborini kuchaytirish amalga oshiriladi;

    -harakatli o‘yinlar – stol tennisi, badminton, kegelban, kreket va h.z. Ular yordamida bemorlarning emotsional holati yaxshilanadi, harakat kengligi oshiriladi, o‘sib boruvchi yuklamalarga organizm moslashtiriladi;

    -sportga oid o‘yinlar – voleybol, basketbol, futbol va h.z. Ular ham bemorlarning emotsional holatini yaxshilaydi, o‘sib boruvchi yuklamalarga organizmni moslashtiradi.

    Tabiatning tabiiy omillari

    Tabiatning quyidagi tabiiy omillaridan foydalaniladi :

    -aeroterapiya – havo bilan davolash;

    -gidroterapiya – suv bilan davolash;

    -tallasoterapiya – dengiz suvlari bilan davolash;

    -gelioterapiya – quyosh nurlari bilan davolash.

    Bu omillardan organizmni chiniqtirish, kasallikning oldini olish va davolash maqsadida qo‘llaniladi.

    Davolovchi massaj

    Massaj qo‘l yoki apparat yordamida amalga oshiriladi. Qo‘l bilan massaj qilinganda quyidagilarga e'tibor beriladi, qo‘l har doim limfa oqimi bilan yaqin yotgan limfatugunlari tomon harakat qiladi. Qo‘l bilan massaj qilinganda quyidagi usullar qo‘llaniladi :

    -silash;

    -siqib chiqarish (qon tomirlardagi qon haydaladi);

    -yumshatish (bo‘yin, orqa, qo‘l, qorin, sonning oldingi yuzasi, dumba mushagi, boldir);

    -surtish (ko‘krak qafasi, orqa, hamma bo‘g‘imlar);

    -tebratish.

    Massaj doim silash bilan boshlanadi va silash bilan tugatiladi, bundan tashqari har bir usuldan so‘ng silash o‘tkaziladi. Qo‘l yordami bilan quyidagi massajlar amalga oshiriladi : klassik, segmentar-reflektor va nuqtali. Klsssik massajda odam tanasi bir necha qismlarga bo‘linib massaj qilinadi, ya'ni qo‘l, oyoq, qorin va h.z(1 birlik 10 minut). Segmentar-reflektor massajda ta'sir ma'lum segmentlarga ko‘rsatiladi, masalan : yoqa sohasi, bo‘yin-ensa sohasi, yuqori ko‘krak sohasi va h.z., ya'ni ichki organlarning nerv sistemasi tomonidan inervatsiyasiga bog‘liq holda amalga oshiri-ladi. Nuqtali massajda odam tanasidagi ma'lum nuqtalar massaj qilinadi, ya'ni biologik aktiv nuqtalar. Bunda massaj ko‘rsatkich yoki uchinchi barmoq bilan o‘tkaziladi.

    Apparat bilan massajga taalluqli:

    -gidromassaj;

    -vibriomassaj;

    -pnevmomassaj;

    -baromassaj;

    -vakuum massaj.

    Vakuum massaj asosan o‘pka, nafas yo‘llari kasalliklarida, osteoxondrozda qo‘llaniladi. Tananing tuzilishiga va teri osti yog‘ qatlamining rivojlanishiga qarab yoki unga bog‘liq holda vakuum massaj tibbiy bankalar yoki 200 ml, 500 mlli bankalar yordamida o‘tkaziladi.

    Teri - odam va hayvonlar tanasining tashqi qoplami. Organizmni tashqi taʼsirotlardan himoya qiladi, sezish, moddalar almashinuvi, organizmdan keraksiz moddalarni chiqarish, termoregulyatsiya va boshqalarda qatnashadi.
    Bunda bemor kushetkaga shunday yotishi kerakki, uning orqasi tekis bo‘lishi shart. Shundan so‘ng orqa maz bilan surtiladi va banka orqaga vakuum hosil qilgan holda qo‘yiladi. Vakuum massaj o‘tkazilganda quyidagilarga amal qilinishi kerak, ya'ni banka aylanma holida sekin harakat qildiriladi yoki ilon izi holida harakat qildiriladi, masalan : zotiljamda, bronxial astmada, bronxitda va h.z. Osteoxondrozda bankalar paravertebral soha bo‘yicha to‘g‘ri chiziqli harakat qildiriladi.

    Massaj organizmga trofik, mexanik, neyroendokrin, reflektor va neyrogumoral ta'sir ko‘rsatadi. Bu ta'sir mexanizmlari natijasida fiziologik ta'sirlar yuzaga keladi, ya'ni terining funksiyasini yaxshilaydi, qon va limfa aylanishini, modda almashinuvini, asab sistemasining qo‘zg‘atuvchanligining pasayishini oshiradi, tashqi nafas funksiyasini yaxshilaydi, mushak va bo‘g‘imlarni mustahkamlaydi va h.z. Massajga qarshi ko‘rsatmalar : teri butunligining buzilishi, piodermiya, dermatitlar, ekzema, angiomalar, haroratli holat va h.z.

    Mehnat bilan davolash

    Bemorning emotsional ruhiy holatlariga oid savollarni xal qilish uchun qo‘llaniladi. Mehnat bilan davolash shifoxona va uy sharoitlarida olib boriladi. Shifoxonada, ayniqsa asab kasalliklari, travmatologiya, revmatologiya va boshqa bo‘limlarda muhim ahamiyatga ega. Asab kasalliklari bo‘limida bemorlarning o‘ziga-o‘zi xizmatini tiklash, travmatologiyada – mehnat stendlaridan foydalanib, bemorni hayot faoliyatida zarur mehnat-larga o‘rgatish. Uy sharoitida meva va sabzavotlarni tozalash, hamirli ovqat qilish, tugish, bichish mashqlari, bog‘ va polizlarda me'yorli ishlash.



    Davolovchi jismoniy tarbiya shakllari

    DJT shakllari ikki guruhga bo‘linib o‘rganiladi :

    1.Shifoxonada qo‘llaniladigan DJT shakllari :

    -ertalabki badan tarbiya

    15 – 20 minut davomida bajariladi, qo‘llashdan maqsad organizmning umumiy tonusini ko‘tarish, tetiklashtirish. Shakl yakka, kichik guruh, guruh holida o‘tkaziladi;

    -davolovchi gimnastika muolajasi

    shifoxonada o‘tkziladigan shakllarning asosiysi bo‘lib hisoblanadi. Muolaja 3 qismdan iboratdir, ya'ni - kirish qismi, bunda organizm asosiy yuklamani bajarishga tayyorlanadi. Birinchi qismda yengil mashqlar berilib, umumiy vaqtning 15-25 %ni tashkil etadi;

    - asosiy qismi, bunda organizmga aso-siy mashqlar beriladi va uning jismoniy yuklamaga moslashishi amalga oshiriladi. Mashqlar, yuklamalar asta-sekin o‘sib boradi, avvaliga umumiy vaqtning 50 %, keyinchalik 70 % ajratiladi;

    -tugallanish qismi – bunda organizmga yengil, bo‘shashtiruvchi mashqlar beriladi, organizmning dastlabki holatiga qaytishi ta'minlanadi. Avvaliga umumiy vaqtning 25 %, keyinchalik 15 % ajratiladi.

    Davolovchi gimnastika muolajasini amalga oshirish uchun har bir sistema kasalligiga, har bir kasallikka alohida gimnastik mashqlar kompleksi tuziladi va yakka, kichik guruh, guruh holida o‘tkaziladi;

    -bemorlarga beriladigan individual topshiriqlar

    bemorlarga kasalligini bilgan holda shifokor yoki metodist tomonidan individul bajarishi uchun mashqlar beriladi. Masalan : nafas organlari kasalligida – drenajlovchi dastlabki holatlarda mashqlar baja-rish, maxsus tovushli nafas mashqlari va h.z.;

    -me'yorli yurish

    bu shakl yurak-qon tomir sistemasi, nafas organlari, tayanch-harakat apparati kasalliklarida, modda almashinuvi buzilishlarida qo‘llaniladi. Shakl davolovchi shifokor yoki metodist tomonidan nazorat qilinadi. Masalan : miokardning o‘tkir infarkti – bemorlar me'yorli yurishni palatada, so‘ngra koridorda ma'lum masofalarni o‘tish bilan amalga oshiradilar.

    2.Shifoxonadan tashqarida qo‘llaniladigan DJT shakllari :

    -terrenkur

    Har xil ko‘tarilib tushish burchagiga, masofa uzunligiga ega bo‘lgan maxsus tayyorlangan yo‘lka. Bu shakl asosan sanatoriya-kurortlarda, dispanserlarda qo‘llaniladi. Yurak-qon tomir kasalliklarida, nafas organlari, oshqozon-ichak yo‘li, tayanch-harakat apparati kasalliklari va modda almashinuvi buzilishi bor bemorlarga tavsiya etiladi. Davolash maqsadida buyurilishi uchun terrenkurning 4 ta mashruti tavsiya etiladi, ular :

    -1-marshrut – ko‘tarilish burchagi 4 gradusdan oshmaydi, masofa uzun-ligi 500 metr;

    Metr (belgilanishi: m; grekcha μέτρον - o'lchov) - SI dagi uzunlik o'lchov birligi. 1 metr - yorug'lik nurining vakuumda, 1/299 792 458 soniya ichida bosib o'tgan masofasiga teng.

    -2-marshrut – ko‘tarilish burchagi 5-10 gradus, masofa 1000 metrgacha;

    -3-marshrut – ko‘tarilish burchagi 11-15 gradus, masofa 2000 metrgacha;

    -4-marshrut – ko‘tarilish burchagi 16-20 gradus, masofa 3000-5000 metrgacha.

    -sog‘lomlashtiruvchi yugurish

    me'yorli sur'atda yugurish uchun oyoqlar ma'lum balandlikka ko‘trilib yuguriladi;

    -sayr qilish, ekskursiya

    sog‘lomlashtirish, organizmni mustahkamlash, chiniqtirish, emotsional tonusni tiklash maqsadida foydalaniladi;

    -yaqin turizm

    asosan sanatoriya-kurortlarda, tog‘li sharoitda qo‘llanilib, bemorlarga kuniga ko‘p emas, kam emas o‘rta hisobda 15 kmgacha yurish tavsiya etiladi;

    -o‘yinli darslar

    shifoxonadan tashqarida o‘yin vositalaridan foydalangan holda o‘yinli darslar amalga oshiriladi. Bu bilan bemorlar organizmini o‘sib boruvchi jismoniy yuklamalarga moslashtirib boriladi.

    -ommaviy jismoniy tarbiyaviy chiqishlar.



    Davolovchi jismoniy tarbiyada harakat tartibotlari

    DJTda quyidagi harakat tartibotlari va ularning vazifalari farqlanadi:

    1.Tushak harakat tartiboti

    A) qat'iy

    B) kengaytirilgan

    Muolajaning davomiyligi 5-7 minut, ishlash – dam olish nisbati 1:1, o‘rta hisobda 8-10 ta mashq beriladi, har bir mashq 3-4 marta sekin sur'atda qaytariladi.

    Umumiy vazifalari :

    1.Bemorga ta'sir etayotgan ruhiy va jismoniy ta'sirlarni kamaytirish yoki yo‘qotish.

    2.Qon aylanishning ekstrakardial omillarini faollashtirish yoki yaxshilash.

    3.Qat'iy tushak tartiboti asoratlarining oldini olish (yotoq yara, qon dimlanishi, ichak parezi, mushak atrofiyasi, kontraktura va h.z.).

    2.Yarim tushak yoki palata harakat trtiboti

    Muolajaning davomiyligi 15-20 minut, ishlash – dam olish nisbati 3:1, o‘rta hisobda 20-25 ta mashq beriladi, mashqlarning qaytarilish soni 6-8 marta, sekin sur'atda.

    Umumiy vazifalari :

    1.Qon aylanishning ekstrakardial omillarini asta – sekin chiniqtirish;

    2.yengil jismoniy yuklamalarga organizmni asta-sekin moslashtirish.

    3.Dimlanish holatlari bilan kurashish.

    Kurash - sport turi, belgilangan qoidaga muvofiq ikki sportchining yakkama-yakka olishuvi. Kurashish sanʼati koʻp xalqlarda qadim zamonlardan buyon maʼlum. K. ayniqsa Yunonistonda keng tarqalib, qad. olimpiada musobaqalaridan doimiy oʻrin olib kelgan.

    3.Erkin harakat tartiboti

    A) erkin avaylovchi

    B) erkin avaylovchi-chiniqtiruvchi

    V) erkin chiniqtiruvchi

    Muolajaning davomiyligi 30-45 minut, ishlash – dam olish nisbati 5 : 1, o‘rta hisobda 25-35 ta mashq beriladi, mashqlarning qaytarilish soni 10-12 marta, sekin, o‘rta sur'atlarda.

    Umumiy vazifalari :

    1.O‘sib boruvchi jismoniy yuklamalarga organizmni moslashtirib borish.

    2.Organ va sistemalar orasidagi o‘zaro aloqalarning korrelyativligini yaxshilash.

    3.Bemorlarni kasb va yashash faoliyatlariga tayyorlash.

    Davolovchi gimnastika muolajasini tuzish prinsiplari:

    1.Dastlabki holatni tanlash.

    2.Patogenetik belgisi bo‘yicha maxsus mashqlarni tanlash.

    3.Muolajaning davomiyligi.

    4.Beriladigan mashqlarning soni.

    5.Har bir mashqning qaytarilish soni.

    6.Bir mashqning davomiyligi (tushak tartiboti – 10-15 sekund, yarim tushak tartiboti – 15-20 sekund, erkin tartiboti – 30-40 sekund).

    7.Qo‘llaniladigan mashqlarning tarqoqligi, ya'ni muolajaga har xil mashqlar kiritilishi kerak.

    8.Berilayotgan yuklamaning asta-sekinlik prinsipi, ya'ni muolaja shunday tuzilishi kerakki, avval bemor organizmi yengil mashqlar yordamida asosiy yuklamaga tayyorlanadi, so‘ngra muolaja oxirida bo‘shashtiruvchi mashqlar yordamida bemor organizmi dastlabki holatga qaytarilishi lozim.

    9.Qo‘llaniladigan mashqlar sur'ati (sekin, o‘rta, tez, tezlashadigan).

    10.Muolaja vaqtida ishlash-dam olish nisbati.

    11.Muolaja vaqtida bajariladigan harakatning ritmi va amplitudasi.

    12.Muolajaga emotsional omillarni qo‘shish (musiqa, raqslarga xos mashq).

    DJT bo‘yicha vrachning majburiyatlari

    1.Bemorlarni qabul qilish va tekshirish.

    2.Davolovchi shifokorlar bilan DJTga ko‘rsatma va qarshi ko‘rsatmalar haqida suhbat o‘tkazish.

    3.Mashg‘ulotlarning samaradorligini aniqlash.

    4.Shifokor-pedagogik nazoratini o‘tkazish.

    5.Metodistning malakasini oshirishni muntazam nazorat qilish.

    6.DJT mashg‘uloti sxemasini tuzish va davolovchi gimnastika muolajasini tuzishda DJTning vazifalarini tavsiya etish.

    Davolovchi gimnastika muolajasini o‘tkazishga qarshi ko‘rsatmalar:

    1.Nisbiy qarshi ko‘rsatmalar :

    -bemorlarning umumiy og‘ir holati;

    -kasallikning o‘tkir davri;

    -tana haroratining 37,5 gradusdan ortishi;

    -jismoniy mashqlar bajarishda og‘riqning zo‘rayishi;

    -yiringli jarayonning bo‘lishi;

    -shikastlangan suyak bo‘laklarining yetarli bo‘lmagan immobilizatsiyasi;

    -yirik qon tomir va nerv yaqinida yod tanalarning bo‘lishi;

    -qon ketish va qon ketishga moyillik.

    Bu qarshi ko‘rsatmalarning nisbiy deyilishiga sabab shuki, ular bartaraf etilganidan so‘ng davolovchi jismoniy tarbiya muolajasini bemorga tavsiya etish mumkin.

    2.Absolyut qarshi ko‘rsatma :

    -yomon sifatli shishlar yoki onkologik kasalliklar.



    Yurak qon tomir kasalliklarida DJTni qo‘llash.

    Yurak ishemik kasalliklarida DJTni qo‘llash.

    Yurak ishemik kasalliklarning klinik kechishi ko‘krakda to‘satdan boshlanadigan og‘riq huruji bilan xarakterlanadi, u yurak mushaklarining qon bilan ta'minlanishining o‘tkir yetishmasligi bilan kechadi. Stenokardiyaning quyidagi kechishlari farqlanadi :

    -kuchlangan stenokardiya – jismoniy yuklama (yurish, yuqoriga ko‘tarilish, og‘irlik ko‘tarish) vaqtida og‘riq paydo bo‘ladi;

    -tinch stenokardiya – og‘riqlar jismoniy yuklamasiz paydo bo‘ladi.

    Stenokardiyaning 4 ta funksional sinfi farqlanadi :

    1-funksional sinf – unga qon aylanishi yaxshi kompensatsiyalangan, jismoniy yuklamalarga tolerantligi 600 kgm/min yoki 100 vatt bo‘lgan, stenokardiya huruji keskin paydo bo‘ladigan bemorlar kiradi.

    2-funksional sinf – unga kuchlangan vaqtda stenokardiya huruji kam, yurganda havo yetishmasligi va jismoniy yuklamalarga tolerantligi 300-600 kgm/min yoki 50-100 vatt bo‘lgan bemorlar kiradi.

    3-funksional sinf – unga oddiy jismoniy yuklama bajarish vaqtida, qon aylanishi yetishmasligining I – II A darajasida, yurak ritmining buzilishida yuzaga keladigan kuchlangan stenokardiya xurujli tez-tez bo‘ladigan va jismoniy yuklamalarga tolerantligi 300 kgm/min kam yoki 50 vattdan kam bo‘lgan bemorlar kiradi.

    4-funksional sinf – unga qon aylanishi yetishmasligining II B darajasi bilan tinch va kuchlangan stenokardiya hurujlari tez-tez qaytariladigan bemorlar kiradi.

    DJT qo‘llanilishiga qarshi ko‘rsatmalar :

    -nostabil stenokardiya;

    -rivojlanib boruvchi stenokardiya;

    -spontan stenokardiya;

    -birinchi marta bo‘lgan stenokardiya;

    -anevrizm holati;

    -yurak-o‘pka yetishmasligining II B darajasi;

    -mersal (xilpilovchi) aritmiya;

    -paraksizmal taxikardiya;

    -tez-tez bo‘ladigan ekstrasistola va h.z.

    DJTning vazifalari:

    1.Jismoniy yuklamalarga tolerantlikni oshirish.

    2.Hurujlarning qaytarilish soni va davomiyligini kamaytirish.

    3.Mushak qisqarishida tomirlarning normal reaksiyasini tiklash uchun neyrogumoral-rugulyator mexanizmini stimullash.

    4.Yurak-qon tomir sistemasining faoliyatini yaxshilash.

    5.Aterosklerotik jarayonlar bilan kurashish maqsadida modda almashinuvini faollashtirish.

    6.Qon aylanishning ekstrakardial omillarini yaxshilash.

    7.Bemorning ruhiy-emotsional holatini yaxshilash.



    8.Organizmni sog‘lomlashtirish va mustaxkamlash.

    Bemorning holati va kasallikning kechishiga qarab davolovchi jismoniy tarbiya to‘shak, yarim to‘shak va erkin harakat tartibotlarida o‘tkaziladi. Bemorlarni ko‘krak sohasidagi og‘riqlar tinch holatda yoki yengil jismoniy yuklama (yurish) bajarish vaqtida bezovta qilsa, DJT to‘shak harakat tartibotida o‘tkazilishi ko‘rsatilgan. Bu tartibotda davolovchi gimnastika muolajasi tavsiya etilib, statik va dinamik nafas mashqlari, qo‘l-oyoqlarning distal qismi uchun mashqlar, yoqa sohasi, ko‘krak qafasi va orqaning massaji tavsiya etiladi. Bemorning ahvoli yaxshilanib borishi bilan u yarim to‘shak harakat tartibotiga o‘tkaziladi. Bu bemorlar jismoniy mashqlarni orqada yotgan, stulda o‘tirgan yoki tayanib turgan va turgan dastlabki holatlarda bajaradi. Yotgan dastlabki holatda mayda, o‘rta va yirik mushak guruhlariga va qo‘l-oyoq bo‘g‘imlariga faol mashqlar beriladi. Oyoq mushaklari uchun statik (izometrik) mashqlar, mushaklarni bo‘shashtiruvchi mashq, nafas mashqlari (diafragmal, tovushli, fiziologik) beriladi, bemorlarning orqasi va oyoqlari massaj qilinadi. Mashqlar sekin sur'atda bajariladi. Stulda o‘tirgan dastlabki holatda – tana va qo‘l-oyoq mushaklari uchun, vestibulyar apparat va e'tiborga, bo‘shashtiruvchi, diafragmal va tovushli nafas mashqlari bajariladi. Tayanib turgan yoki turgan dastlabki holatda – statik va dinamik nafas mashqlari bilan birgalikda tananing hamma mushaklari uchun mashqlar tavsiya etiladi. Mashq bajarishda yengil gimnastik snaryadlardan (gimnastik tayoqcha, to‘p) foydalanish mumkin. Erkin harakat tartibotida hamma mushak guruhlari uchun faol mashqlar gimnastik snaryadlarni (gimnastik tayoqcha, to‘p, yengil vazndagi gantella) qo‘llash bilan tavsiya etiladi. Shu bilan bir qatorda koordinatsiyaga, muvozanatga, statik va dinamik nafas mashqlari, mushaklarni bo‘shashtiruvchi mashqlar qo‘llaniladi. Turgan dastlabki holatda bajariluvchi mashqlar soni oshirib boriladi. Davolovchi gimnastika muolajasidan tashqari ertalabki badan tarbiya, me'yorli yurish, zinopoyadan ko‘tarilish (1 tadan prolet qo‘shib boriladi), ochiq, toza havoda sayr qilish tavsiya etiladi. Stenokardiya bilan kasallangan bemorlar uchun jismoniy yuklamalarga tolerantlikni (chidamlilik) oshirish katta ahamiyat kasb etadi. Shuning uchun bu bemorlarga chidamlilikka chiniqtirish tavsiya etiladi. Chiniqtirish tadbirini boshlashdan oldin bemorlarning ish bajarish qobiliyati veloergometrda aniqlab olinadi, ularning yurak qisqarish soni aniqlanadi. Og‘riq, yurakning tez urishi, havoning yetishmasligi, EKGdagi o‘zgarishlar va ko‘tara olmaslikning boshqa belgilarining paydo bo‘lishi kritik daraja bo‘lib hisoblanadi. Bemorlarning funksional imkoniyatlarini oshirishda 2 ta chiniqtirish usulidan foylanish mumkin. Birinchisi – yuklama bo‘linib-bo‘linib beriladi; Ikkinchisi – yuklama uzoq vaqt beriladi. Ikkila usulda ham boshida 15-20 minut davomida tayyorlash mashqlari beriladi, ya'ni 10-12 ta umumrivojlantiruvchi mashqlar. Ikkala usulda siklik yuklamalarning birini bajarish tavsiya etiladi, ya'ni veloergometr pedalini aylantirish, maxsus moslamadagi eshkakni eshish, turgan joyida yoki yuguruvchi yo‘lkani qo‘llash bilan yugurish, zinopoyadan chiqib-tushish yoki oddiy yurish. Bo‘linib-bo‘linib beriladigan yuklama bilan chiniqtirishdagi ish intensivligi pulsning kritik darajaga yetguncha bo‘lgan holatida bo‘lishi kerak. Olingan ish tezligi 3 minut davomida ushlab turiladi, so‘ngra 3 minut dam oladi. Mashg‘ulot davomida bunday ishlash sikli 5-8 marta qaytarilishi mumkin. 7-10 kundan keyin uzoq davom etuvchi yuklamalarga o‘tiladi – 5 minut ish, 5 minut dam. Uzoq vaqt davom etuvchi yuklama dam olmasdan 10-30 minut davomida bajariladi. Puls kritik darajadan minutiga 10-15 marta kam urish bilan xarakterlanadi. Bo‘linib-bo‘linib beriladigan yuklama bilan chiniqtirish ancha samarali hisoblanadi, lekin shu bilan birga ancha havfli ham, chunki yuklama pulsning kritik darajasida bajariladi. Shuning uchun jismoniy ish bajarish qobiliyatini shifoxonada bo‘linib-bo‘linib beriladigan yuklama bilan, shifoxonadan chiqqanidan so‘ng uzoq vaqt beriluvchi yuklama bilan shifokor nazorati ostida poliklinika yoki dispanserda oshirib borish maqsadga muvofiq bo‘ladi. Shifoxonada davolanganidan keyin bemorlar reabilitatsiyani poliklinika, dispanser yoki sanator-kurortlarda o‘tadi. U yerda ularga davolovchi gimnastika muolajasi, ertalabki badan tarbiya, individual topshiriqlar, me'yorli yurish, sog‘lomlashtiruvchi yugurish, mexananoterapevtik apparatlarda, trenajer-larda mashqlar, harakatli o‘yinlar, sportga oid o‘yinlar, yaqin turizm, sayr etish tavsiya etilishi mumkin.

    Miokardning o‘tkir infarktida DJTni qo‘llash.

    Miokardning o‘tkir infarkti miokardning qon bilan ta'minlanishining buzilishi hisobiga yuz beradigan nekrotik jarayonlarning paydo bo‘lishi bilan xarakterlanadi. U surunkali yurak ishemik kasalligidan so‘ng rivojlanadi. Miokard infarktining xarakteriga va asoratiga qarab (mayda va yirik o‘chog‘li, transmural) quyidagi qarshi ko‘rsatmalar farqlanadi :

    -tana haroratining ko‘tarilishi;

    -doimiy og‘riq sindromi;

    -mersal aritmiya;

    -tez-tez bo‘ladigan ekstrasistola.

    Bemorlarni davolashda to‘shak, yarim to‘shak (palata) va erkin harakat tartibotlaridan foydalaniladi.

    Qat'iy to‘shak harakat tartibotida bemorlar holatiga qarab o‘rta hisobda 4-7 kun bo‘ladilar.

    DJTning vazifalari :

    -bemorlarning ruhiy-emotsional holatini yaxshilash;

    -modda almashinuvini yaxshilash, ayniqsa miokardda;

    -bo‘lishi mumkin bo‘lgan asoratlarning oldini olish;

    -ekstrakardial qon aylanishi omillarini yaxshilash;

    -diafragmal nafasga o‘rgatish;

    -o‘ziga-o‘zi xizmat qilishning oddiy usullariga o‘rgatish;

    -yelka bo‘g‘imida og‘riqning rivojlanishini yoki yelka-qo‘l sindromining rivojlanishining oldini olish.

    Davolovchi gimnastika muolajasi orqada yotgan dastlabki holatda, o‘rta hisobda 6-9 minut davomida olib boriladi. Muolaja davomida qo‘l-oyoqlarning mayda va o‘rta mushak va bo‘g‘imlariga, diafragmal va fiziologik nafas mashqlari va boshni asta-sekin aylantirish mashqlari tavsiya etiladi.

    Kengaytirilgan to‘shak harakat tartibotida bemorlar o‘rta hisobda holatiga qarab 1 kundan 14 kungacha, ba'zi holatlarda 4-8 kundan 18-20 kungacha yoki 7-9 kundan 20-23 kungacha davom etishi mumkin.

    DJTning vazifalari :

    -lozim bo‘lsa asoratlarning oldini olishni davom ettirish;

    -qon aylanishning ekstrakardial omillarini asta-sekin chiniqtirish;

    -sistemalarning o‘zaro aloqalarini yaxshilash va tiklash;

    -vestibulyar apparatning funksional holatini tiklash;

    -bemorni o‘tirgan holatga o‘tkazish va o‘rgatish;

    -bemorni turishga va yurishga tayyorlash va h.z.

    Davolovchi gimnastika muolajasi vaqtida mashqlar orqada, yon boshda yotgan, krovatda va stulda o‘tirgan dastlabki holatlarda bajariladi. Orqada yotganda mayda va o‘rta mushak va bo‘g‘im guruhlariga mashqlar berilib, mashqlar kompleksiga asta-sekin bemorning ahvolini faollashtiruvchi mashqlar qo‘shib boriladi, ya'ni yostiqdan boshni asta-sekin ko‘tarish, qo‘llar bilan qarama-qarshi tizzalarga tortilish, galma-galdan to‘g‘ri oyoqlarni yon tomonlarga harakat qildirish. Yon boshda yotgan dastlabki holat – yuqorida oyoq tizza va tos-son bo‘g‘imida bukilgan, bir vaqtning o‘zida oyoqni to‘g‘rilash va qo‘lni yuqoriga ko‘tarish, bu mashqlar diafragmal va fiziologik nafas mashqlari bilan birga olib boriladi. Bemor asta-sekin krovatda o‘tirishga o‘rgatiladi. Krovatda o‘tirgan holatda galma-galdan oyoqlarni tizza va tos-son bo‘g‘imida bukiladi, tanasi asta-sekin yon tomonlarga va oldinga bukiladi, “yurish” mashqi bajariladi, yirik mushaklarga mashqlar beriladi. Bemor asta-sekin stulga o‘tkaziladi va bu holatda keskin harakatlar bajarilmaydi. Bu holatda “yurish” imitatsiyasi bajariladi, bemor stulga tayangan holda tanasini ko‘taradi, tizza, tos-son, yelka va bilak bo‘g‘imlarida harakat qiladi. Muolaja vaqtida hamma mashqlar sekin sur'atda bo‘shashtiruvchi mashqlar bilan birga olib boriladi. Muolaja krovatda yotgan holatda tugatiladi. Davolovchi gimnastika muolajasi 10-15 minut davomida o‘tkaziladi.

    Yarim to‘shak (palata) harakat tartiboti o‘rta hisobda 14-kundan 18-kungacha, 18-kundan 22-kungacha yoki 23-29 kunlargacha olib boriladi.

    DJTning vazifalari :

    -bemorlarni vertikal holatga o‘tkazish va moslashtirish;

    -tayanch-harakat apparatini asta-sekin chiniqtirish;

    -asta-sekin miokardning funksional holatini yaxshilash;

    -palata miqyosida o‘ziga-o‘zi xizmat qilishni o‘rgatish va h.z.

    Davolovchi gimnastika muolajasining davomiyligi 15-20 minut. Muolajada yotgan, stulda o‘tirgan, stulga yoki krovatga tayanib turgan dastlabki holatlari tavsiya etiladi. Nafas mashqlari bilan birga mayda, o‘rta va yirik mushak guruhlari uchun mashqlari tavsiya etiladi. Mashqlar sekin sur'atda bajarilib, asta-sekin sur'ati oshirib boriladi. Muolajadan muolajaga mashqlarning qaytarilish soni oshirib boriladi. Mashqlar kompleksiga koordinatsiyaga, muvozanatga mashqlar va me'yoriy yurish kiritiladi. Palatada me'yoriy yurish 1-kuni 1-2 marta, 2-3 kunlari 3-4 marta bajariladi. Agar me'yoriy yurishning 3-4 kunlarida salbiy ta'sirlar kuzatilmasa, bemorlarga xojatxonaga borishga ruxsat etiladi. Shu bilan bemorga orqa va yoqa sohalarini massaj qilish tavsiya etiladi.

    Erkin harakat tartiboti bemorlarning koridorga chiqishi bilan boshlanadi. O‘rta hisobda 17-21 kunlargacha, 22-25 kunlargacha yoki 29-35 kunlargacha davom etadi.

    DJTning vazifalari :

    -yurak-qon tomir sistemasini chiniqtirish;

    -tayanch-harakat apparatini chiniqtirishni davom ettirish;

    -zinapoyada yurish ko‘nikmasini o‘rgatish;

    -mayishiy ko‘nikmalarga tayyorlash va h.z.

    Muolaja DJT zalida olib boriladi. Gimnastik mashqlar stulda o‘tirgan yoki turgan dastlabki holatlarda bajariladi, ko‘proq muolaja vaqtida stulda o‘tirgan dastlabki holat qo‘llaniladi. Hamma mushak guruhlariga, koordinatsiyaga, muvozanatga mashqlar, nafas mashqlari, umumiy bo‘shashtiruvchi mashqlar tavsiya etilib, sekin va o‘rta sur'atlarda bajariladi. Muolajaning davomiyligi 25-30 minut, mashqlar 5-8 martagacha qaytariladi. Davolovchi gimnastik muolajadan tashqari bemorlarga ertalabki badan tarbiya, me'yorli yurish, zinapoyadan ko‘tarilish va boshqalar tavsiya etiladi. Me'yorli yurish 60 m/min tezlikdan boshlanib, 100 m/min tezlikkacha olib boriladi. Zinapoyadan ko‘tarilishda bemor nafas olishni to‘g‘ri bajarishi kerak, ya'ni nafasni ushlab turib mashq bajarish mumkin emas. Bemor shifoxonadan chiqqanidan keyin sanator-kurortda reabilitatsiya o‘tishi tavsiya etiladi. DJT erkin avaylovchi-chiniqtiruvchi harakat tartibotida buyuriladi. U yerda davolovchi gimnastika muolajasida snaryadlar bilan umumiy rivojlantiruvchi mashqlar, nafas mashqlari bilan birga, trenajerlarda mashqlar – me'yoriy yuklama bilan veloternajerda, orqa va yoqa sohalariga massaj, me'yorli yurish, sayr etish, terrenkur – kichik masofalardan boshlab, masofani uzaytirib borish tavsiya etiladi. Muolaja vaqtida va undan so‘ng mashqlarning samaradorligi tekshiriladi, ya'ni bemorning AB va pulsini o‘lchash, ob'ektiv va sub'ektiv tekshirish natijalarini baholash, EKG, Exokardiografiya, spirometriya, veloergometrda yuklama testini bajarish, qon analizi natijalariga qarab samaradorlik baholanadi.

    Harakat tartibotini kengaytirishga organizm tomonidan adekvat va noadekvat reaksiyalar yuzaga kelishi mumkin. Adekvat reaksiyalarda – berilayotgan yuklama cho‘qqisida puls minutiga 20 marta ko‘p urishgacha oshadi, sistalik qon bosimi 10-20 mm.sm.ust. gacha oshadi. Nodeavat reaksiyalarda – aritmiya, og‘riqlar, keskin taxikardiya paydo bo‘ladi, sistolik qon bosimi pasayadi, minutiga 20-30 marta urishga oshgan pulsning dastlabki ko‘rsatkichiga sekin qaytishi kuzatiladi.


    1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   20


    Download 1.35 Mb.

    Bosh sahifa
    Aloqalar

        Bosh sahifa


    Tasdiqlayman

    Download 1.35 Mb.