• Nazorat savollar
  • 10-amaliy mashg’ulot o’lchashlarni bajarish metodikasini (O’BM) islab chiqish tartibini o’rganish




    Download 20.44 Kb.
    Sana19.05.2022
    Hajmi20.44 Kb.
    #21413
    Bog'liq
    10-amaliy mashg’ulot o’lchashlarni bajarish metodikasini (O’BM)


    10-AMALIY MASHG’ULOT
    O’LCHASHLARNI BAJARISH METODIKASINI (O’BM) ISLAB CHIQISH TARTIBINI O’RGANISH.
    O'lchashlarni bajarish metodikasi.
    O'lchashlarni bajarish metodikalari o'lchashlar birliligini ta'minlash tizimining zarur va muhim tashkil etuvchisidir. O'z DSt 8.010.1:2002 "O'z O'DT. Metrologiya. Atamalar va ta'riflar. Asosiy va umumiy atamalar" standartida o'lchashlarni bajarish metodikasi o'lchashlardagi ishlar va qoidalarning o'rnatilgan majmui sifatida ta'riflangan. O'lchash ishlari va qoidalari bajarilganda o'lchashlar natijalari kafolatlangan aniqlikda olinadi.
    O'lchashlarni bajarish metodikasida o'lchash natijalarining xatoliklari baholangan bo'lishi va muayayn o'lchash sharoitlarida o'rnatilgan aniqlikni ta'minlashi lozim. O'lchashlar belgilangan tartibda attestatlangan o'lchashlarni bajarish metodikasiga muvofiq bajarilishi lozim. O'lchashlarni bajarish metodikasini ishlab chiqish va metrologik attestatlash tartibi O'zstandart Agentligi tomonidan o'rnatiladi.
    O'lchashlarni bajarish metodikasiga asosiy talablar O'z DSt 8.016:2002 "O'z O'DT. O'lchashlarni bajarish metodikalari. Asosiy nizomlar" da o'rnatilgan.
    O'lchashlarni bajarish metodikasi (O'BM) ni ishlab chiqishda O'z T 51-088:1999 "O'Z O'DT. O'lchashlarni bajarish metodikalari, tuzilishi, mazmuni, bayon etilishi va rasmiylashtirilishi" ning nizomlaridan foydalanish tavsiya etiladi.
    Ma'lumki, har qanday o'lchashlarni ayrim qoida va muolajalar birlashmasi deb yuritish mumkin, ularni bajarish esa ma'lum xatolik bilan o'lchash natijalariga erishishni ta'minlaydi. Amalda o'lchash protseduralarini tartiblash:
    - ko'plab murakkab o'lchashlarni shu jumladan modda va materiallarning tarkibini o'lchashda asosiy ish quroli (instrument) bo'lib hisoblanadi.
    O'BM - bu hujjatlashtirilgan operatsiya va qoidalar birlashmasi bo'lib ularni bajarish kafolatlangan aniqlikdagi o'lchash natijalari olishni ta'minlaydi.
    O'BM - metrologik attestatsiyaga tortiladi.
    O'BM - O'zstandart tomonidan tasdiqdan va davlat reestridan o'tgandan keyin qo’llaniladi.
    O'BM - metrologik nazorat va tekshiruv ob'ektlari hisoblanadi. (“Metrologiya to’g’risida” - 13 modda DMN va tekshiruv ob'ektlari)
    O'BM - metrologik xarakteristikalarga ega.
    Asosiy metrologik xarakteristikalar bo'lib
    - o'lchash diapazonini o'z ichiga olgan qo’llanilish sohasi;
    - ta'sir qiluvchi omillarni cheklovchi parametrlar;
    - muntazam va tasodifiy tashkil etuvchilardan iborat o'lchash xatoliklari.
    O'V kabi O'BM metrologik attestatsiyaga tortiladi.
    DMN va T doirasidagi O'BM ning attestatsiyasi O'zstandart tomonidan akkreditlangan. Davlat metrologiya xizmati va yuridik shaxslarning organlari tomonidan amalga oshiriladi. O'BM ekspertizasini O'zstandart tarkibidagi O'zbekiston metrologiya xizmatlarini ko'rsatish bosh markazi o'tkazadi.
    O'zRST 8.016 va GOST 8.010- talablariga javob bermaydigan O'BM qo’llanilishiga yo'l qo’ymaydi.
    O'BM qonuniyligini o'rnatish bo'yicha ishlar kompleksi quyidagi ketma-ketlikda bajariladi:
    1. O'BM metrologik ekspertizasi programmasini ishlab chiqish, kelishish va tasdiqlash.
    2. Yangi ishlab chiqarilgan O'BM - loyihasi yoki amaldagi qayta ko'rib chiqilayotgan O'BM ning metrologik ekspertizasi. “Metrologik ekspertiza - bu ekspert - metrologlar tomonidan o'lchashlar birliligi va aniqligi bilan bog’liq bo'lgan talablar, qoida va normalarning to’g’ri qo’llanilishining tahlili va baholanishidir”.
    3. Nazorat va eksperimental tadqiqotlar.
    4. O'BM natijalari bo'yicha hujjatlarni metrologik ekspertizasi va O'BM tasdiqlash va registratsiyadan o'tkazish.
    5. O'BM metrologik attestatsiyasi to’g’risidagi hisobotni rasmiylashtirish.
    O'BM attestatsiyasi bo'yicha ishlarning ijobiy natijalari bo'yicha O'zstandart O'BM hujjatlarning Oxirgi tahririni tasdiqlaydi va O'BM ga sertifikat rasmiylashtiradi. Sertifikat O'BM DMN va T doirasida, qo’llanilishini tasdiqlovchi hujjat bo'lib hisoblanadi va besh yildan o'tmagan mudatga beriladi.
    3. Me'yoriy hujjatlarning ekspertizasi.
    Normativ texnik va texnologik hujjatlarning ekspertizasi o'lchashlar birliligini ta'minlashning ajralmas qismi bo'lib metrologik nazoratning zaruriy ko'rinishidir.
    ME - bu o'lchashi kerak bo'lgan parametrlarni tanlash, mahsulotlarni ishlab chiqarish, sinash ekspluatatsiya, remonti va ularni amaldagi normativ hujjatlar talablariga mosligi bo'yicha texnik echimlarning metrologik darajasini tahlil qilish va baholashdir. Metrologik ekpertizaga mahsulot va xizmatlarga taaluqli normativ va texnikaviy hujjatlar ular hayotiy sikllarning barcha etaplarida tortiladi.
    Metrologik ekspertizaga tortiladi:
    - Davlatlararo, Davlat, tarmoq va O'zbekiston informatsion fondida registratsiyadan o'tgan tashkilotlarning mahsulot va xizmatlariga bo'lgan standartlarning loyihalari;
    - Rahbariy hujjatlarning loyihalari;
    - Texnik shartnomalarning loyihalari;
    - Import bo'yicha qabul qilingan mahsulotlarni sinash usullari va programmalarning loyihalari;
    - O'lchash vositalarini, shu jumladan standart namunalarini ishlab chiqish texnikaviy topshiriqlarining loyihalari;
    - O'V turini tasdiqlash bo'yicha sinov usullari va programmalarning loyihalari;
    - O'V ni qiyoslash usulini loyihalari va boshqalar
    Ekspertizani o'tkazish muddati 30 kundan oshmasligi kerak. Ekspertizadan o'tmagan hujjatlar qayta ekspertizaga tortiladi.
    Mahsulot (xizmatlar) sifati tadqiq etish, ishlab chiqish, loyihalash, tajriba-konstruktorlik ishlari bosqichlarida shakllantiriladi va me'yoriy hujjatlarda belgilanadi. O'zbekiston Respublikasining "Standartlashtirish to’g’risida" qonunida ko'rsatilishicha, standartlashtirish bo'yicha me'yoriy hujjatlar mamlakatimiz va xorijiy fan va texnikaning zamonaviy yutuqlariga asoslangan bo'lishi va O'zbekiston respublikasining qonunlariga mos kelishi lozim. Bu talablarni bajarish uchun me'yoriy hujjatlarni ilmiy-texnikaviy ekspertizasi (MH ITE) ni o'tkazish kerak. Ekspertiza O'zbekiston davlat standarti O'z DSt 1.21:2001 "O'z SDT. Me'yoriy hujjatlarni ilmiy-texnikaviy ekspertiza qilish" da belgilangan.
    MH ITE me'yoriy hujjatlarning xalqaro, hududiy, davlatlararo, xorijiy standartlar bilan uyg’unlashtirilganlik darajasini o'rnatish, fan, texnikaning zamonaviy rivojlanganlik darajasiga muvofiqligini, amaldagi qonunlarga va O'z SDT, O'z O'DT, O'z SMT asos bo'luvchi me'yoriy hujjatlarga va boshqa standartlashtirish tarmoqlararo tizimlariga mosligini o'rnatish maqsadida bajariladigan tadqiqotdan iborat.
    O'zbekiston standartlashtirish davlat tizimi talablariga muvofiq quyidagilar ekspertizadan o'tkaziladi:
    • MH loyihalari;
    • tasdiqlangan me'yoriy hujjatlar;
    • davlat ro’yxatidan o'tkaziladigan MH;
    • amaldagi MH;
    • MH o'zgartirishlarning loyihalari;
    • davlat ro’yxatidan o'tkaziladigan, MH ning tasdiqlangan o'zgartirishlari.
    Ekspertizaning quyidagi xillari o'rnatilgan:
    • normallashtirish tekshiruvi;
    • kelishishning to’liqligi;
    • majburiy talablarga muvofiqligi;
    • patent sofligiga tekshirish;
    • ochiq chop etilmaydigan ma'lumotlar;
    texnik ekspertiza;
    • iqtisodiy ekspertiza;
    • metrologik ekspertiza;
    • ekologik ekspertiza;
    • terminologik ekspertiza;
    • huquqiy ekspertiza;
    • nashriyot tahriri;
    • ilmiy-texnikaviy darajani baholash.
    O'zstandart Agentligining topshiriqi, buyurtmachining so'rovnomasi, shuningdek zarurligiga qarab, standartlashtirish ob'ektining xususiyatlariga qarab, ekspertiza alohida turlar bo'yicha o'tkazilishi mumkin.
    O'zstandart Agentligi, standartlashtirish bo'yicha texnik qo’mitalar, standartlashtirish bo'yicha tayanch tashkilotlar va ekspertiza o'tkazishga vakolatlangan boshqa tashkilotlar me'yoriy hujjatlarni ekspertizadan o'tkazadi.
    Normallashtirish tekshiruvida quyidagilar tekshiriladi:
    • me'yoriy hujjatning to’g’ri tuzilganligi va rasmiylashtirilgani;
    • amaldagi me'yoriy va boshqa hujjatlarga to’g’ri va huquqiy havola qilinganligi;
    • MH ning zarur axborot qidiruv belgilari (nomi, belgisi, mahsulotning umumdavlat tasniflagichining kodi (MUT), standartlar umumdavlat tasniflagichining guruhi (SUT), simvollar, qisqartmalar, amalga kiritish sanasi va (yoki) amal muddati, hujjatning qaysi MH o'rniga ishlab chiqilganligi to’g’risida ma'lumotlar va h.k.);
    tekshiruvchi shaxslar, bajaruvchilvr imzolarining mavjudligi;
    • hujjatning tashqi ko'rinishi.
    Kelishish to’liqligini tekshirishda me'yoriy hujjatning manfaatdor tashkilotlar ro’yxatiga muvofiq to’liq kelishilganligi, shuningdek ro’yxatga kiritilmagan tashkilotlar bilan qo’shimcha ravishda kelishish zarurligi aniqlanadi. Fikr-muloqazalar to'plami, ilmiy-texnikaviy kengashlarning bayonnomalari, kelishuv majlislarining bayonnomalari, me'yoriy hujjatda fikr-muloqazalarning, takliflarning to’liq aks ettirilganligi tahlil qilinadi, ishlab chiquvchining fikr va takliflar bo'yicha xulosasining asosligi aniqlanadi.
    Majburiy talablarga muvofiqligini tekshirish majburiy talablarning O'zbekiston qonunlariga, mos xalqaro va milliy standartlarga, standartlashtirish tarmoqlararo tizimlarga muvofiq to’liq va to’g’ri bayon etilganligini aniqlashdan iborat.
    Standartlashtirish ob'ektining patent sofligi patent formulyarining to’g’ri to'ldirilganligi (bunday hujjat mavjud bo'lganda) tekshirish yo'li bilan aniqlanadi.
    Ochiq chop etilmaydigan ma'lumotlarning borligi mos yo’riqnoma bo'yicha tekshiriladi.
    Texnik ekspertizani o'tkazishda:
    me'yoriy hujjat nomining texnik topshiriqqa (mavjud bo'lganda), me'yoriy hujjatning mazmuniga va standartlashtirish rejalari (dasturlari) ga mosligi, standartlashtirish obьektining me'yoriy hujjat darajasiga muvofiqligi, me'yoriy hujjatning to’g’ri bayon etilganligi va mazmunining to’g’riligi aniqlanadi; me'yoriy hujjat ko'rsatkichlarining davlatlararo standartlar va milliy hujjatlarning talablariga muvofiqligi; tekshirilayotgan me'yoriy hujjatning o’xshash mahsulotga amaldagi me'yoriy hujjatlarning takrorlanganlik holi aniqlanadi.
    Iqtisodiy ekspertiza tushuntirish yozuvidagi ma'lumotlarni tasdiqlovchi, me'yoriy hujjatni joriy etish texnik-iqtisodiy va ijtimoiy samaradorligi hisobining to’g’riligini tekshirishdan iborat.
    Metrologik ekspertiza O'z RH 51 - 106:2001 bo'yicha bajariladi.
    Terminologik ekspertiza o'rnatilgfn ilmiy-texnikaviy atamalarning me'yoriy hujjatda to’g’ri qo’llanilganligini, davlatlararo va respublika terminologik standartlariga rioya qilinganlikni tekshirish bosqichi bo'ladi.
    Huquqiy espertiza me'yoriy hujjat mazmunining amaldagi qonunlarning talablariga muvofiqligini tekshirishdan iborat.
    Nashriyot tahriri me'yoriy hujjat matnini ilmiy va adabiy tahrir, texnik tahrir qilishdan iborat.
    Ilmiy va adabiy tahrir me'yoriy hujjat mazmunini mantiqiy, texnik va adabiy jihatdan to’g’ri savodli bayon etish, qabul qilingan qisqartmalarga rioya qilish, orfografik, sintaksis, stilistik xatolarni yo’qotish maqsadida bajariladi.
    Texnik tahrir me'yoriy hujjatni bosmaxonada yoki boshqa usulda chop etishga tayyorlashdan iborat.
    Loyihaning yoki tasdiqlangan me'yoriy hujjatning "Standartlashtirish to’g’risida" qonun talablariga, xalqaro, davlatlararo, hududiy, xorijiy standartlarning talablariga muvofiqligini aniqlash, shuningdek uyg’unlashtirilganlik darajasini aniqlash maqsadida me'yoriy hujjatlarning ilmiy-texnikaviy darajasi (ITD) baholanadi.
    Baholash me'yoriy hujjatlarni ishlab chiquvchilar (standartlashtirish bo'yicha texnik qo’mitalar, standartlashtirish bo'yicha tayanch tashkilotlar, korxonalar, tashkilotlar), O'zstandart Agentligining idoralari tomonidan O'z RH 51 - 077:1998 "O'z SDT. Mahsulotga me'yoriy hujjatning ilmiy-texnikaviy darajasini baholash metodikasi" ga muvofiq, ishlab chiquvchi tomonidan tuziladigan mahsulot texnik darajasi va sifati kartasini va (yoki) qiyoslash jadvalini qo’llanib, ko'rsatkichlarni qiyosiy baholash asosida bajariladi.
    Me'yoriy hujjatlar ekspertizasining natijalari ixtiyoriy shaklda tuzilgan dalolatnoma ko'rinishidagi ekspert xulosa bilan rasmiylashtiriladi. Dalolatnomada o'tkaziladigan barcha turdagi ekspertiza natijalari aks ettiriladi. Xulosada ekspertiza ob'ektining umumiy tafsiloti quyidagicha yoziladi: "Me'yoriy hujjat (me'yoriy hujjat loyihasi) standartlashtirish davlat tizimi, o'lchashlar birligini ta'minlash davlat tizimi, O'zbekiston Respublikasi sertifikatlashtirish milliy tizimi talablariga va boshqa standartlashtirish tarmoqlararo tizimlariga muvofiq keladi (muvofiq kelmaydi)".
    Dalolatnoma ekspert va ekspertizani o'tkazgan bo'limlar rahbarlarinig imzosi bilan ishontiriladi va rahbariyat tomonidan tasdiqlanadi.
    Kelishmovchiliklar bo'yicha Oxirgi qarorni: me'yoriy hujjatni ekspertizaga jo'natgan tashkilot; Davarxitekturaqurilish, Davtabiatqo’mita, O'zbekiston Respublikasining Sog’liqni Saqlash Vazirligi (o'z vakolati doirasida); O'zstandart Agentligi xulosa shaklida qabul qiladi.
    Me'yoriy hujjat ekspertizasining dalolatnomasi so'rovchiga va ishlab chiquvchi - asliyat egasiga jo'natiladi.
    Dalolatnomaning bir nusxasi me'yoriy hujjat va barcha ilovalar bilan birga ekspertizani o'tkazgan tashkilotda saqlanadi. Barcha hollarda me'yoriy hujjat ekspertizasi dalolatnomasining bir nusxasi O'zstandart Agentligiga jo'natiladi.
    Ekspert xulosaning holis (ob'ektiv)ligiga mas'ullik ekspertizani o'tkazgan mutaxassis-ekspertga yuklatiladi.
    Nazorat savollar:

    1. O'lchashlarni bajarish metodikasi deyilganda nima tushuniladi?


    2. Normativ hujjatlarning metrologik ekspertizasi.
    3. Metrologik ekspertiza nima?
    4. Qaysi hujjatlar ekspertizadan o'tkaziladi?
    Download 20.44 Kb.




    Download 20.44 Kb.

    Bosh sahifa
    Aloqalar

        Bosh sahifa



    10-amaliy mashg’ulot o’lchashlarni bajarish metodikasini (O’BM) islab chiqish tartibini o’rganish

    Download 20.44 Kb.