Chiziqli tenglamalar sistemasini Kramer usuli bilan yechish




Download 4.78 Mb.
bet9/94
Sana22.07.2021
Hajmi4.78 Mb.
#15496
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   94
6. Chiziqli tenglamalar sistemasini Kramer usuli bilan yechish

Chiziqli tenglamalar sistemasining yechimini topishni oldin ikki noma’lumli ikkita chiziqli tenglamalar sistemasi uchun qaraymiz. Ushbu ikki noma’lumli ikkita chiziqli tenglamalar sistemasi





dan, birinchi tenglamani ga, ikkinchi tenglamani ga hadma-had ko’paytiramiz va hosil bo’lgan tenglamalarni qo’shamiz, natijada

(1)
tenglama hosil bo’ladi. Xuddi shunga o’xshash, 1-tenglamani ga, 2- tenglamani ga hadma-had ko’paytirib, hosil bo’lgan tenglamalarni qo’shib ushbuni hosil qilamiz:
(2)


bo’lgani uchun, quyidagi belgilashlarni kiritib



  1. va (2) tengliklarni



ko’rinishda yozish mumkin. Bundan bo’lsa,

bo’ladi, yoki determinantlar orqali yozsak



Bu formulalarga Kramer formulalari deyiladi, bunda yordamchi determinant determinantning birinchi ustunini ozod hadlar bilan, da esa ikkinchi ustun ozod hadlar bilan almashtiriladi. determinantga tenglamalar sistemasining determinanti deyiladi.

SHunday qilib, berilgan chiziqli tenglamalar sistemasining determinanti 0 dan farqli bo’lsa, sistema yagona yechimga ega bo’ladi.



Endi sistemaning determinanti 0 ga teng, yahni


bo’lsin. Bu holda 1-tenglamaning noma’lumlari oldidagi koeffitsientlari 2-tenglamaning noma’lumlari oldidagi koeffitsientlariga proportsionaldir. Haqiqatan, koeffitsientlardan biri, masalan noldan farqli bo’lsin deb bilan belgilasak, bundan bo’ladi. U holda tenglikdan

bo’lib, kelib chiqadi. Bularni hisobga olib, berilgan sistemani

(3)

ko’rinishda yozish mumkin. bunda ikkita xususiy hol bo’lishi mumkin:



1) ikkala va determinantlar 0 ga teng, yahni bundan , chunki .

Bu holda sonlar sonlarga proportsional bo’lib, berilgan tenglamalar sistemasi ushbu ko’rinishda bo’ladi:



SHunday qilib, sistemaning ikkinchi tenglamasi, birinchi tenglamasidan uning ikkala qismini ga ko’paytirish bilan hosil qilinadi, yahni u 1-tenglamaning natijasidir. Bu holda berilgan sistema cheksiz ko’p yechimlar to’plamiga ega bo’ladi. Masalan, ga ixtiyoriy qiymatlar berib, ning tegishli qiymatini

tenglikdan topamiz.



2) va determinantlardan hech bo’lmaganda bittasi 0 dan farqli, masalan,

bo’lsin. U holda bo’ladi, demak .

bu holda (3) sistemadan ma’lum bo’ladiki, tenglama birinchi tenglamaga qarama-qarshidir. Demak, berilgan sistema yechimga ega emas, yahni birgalikda emas.

Endi uch noma’lumli uchta tenglamalar sistemasini qaraymiz:



(4)

tenglamalar sistemasi berilgan bo’lsin. Bu sistema noma’lumlari koeffitsientlaridan ushbu determinantni tuzamiz:





bunga (4) sistemaning determinanti yoki aniqlovchisi deyiladi. bo’lsa, (4) sistema yagona

(5)

echimga ega bo’ladi, bunda




(5) formulaga ham ikki noma’lumli ikkita tenglamalar sistemasidagidek Kramer formulalari deyiladi. Kramer formulalari noma’lumli ta tenglamalar sistemasi uchun ham umumlashtiriladi.

Endi misollar qaraymiz:


1-misol. Ushbu

tenglamalar sistemasining yechimini toping.



Echish. Bu sistemaning determinanti .

Demak, berilgan tenglamalar sistemasi yagona yechimga ega.


.
SHunday qilib, .
2-misol. Ushbu

tenglamalar sistemasini yeching.

Echish. Sistema determinantini tuzib, uning uchinchi satri elementlarini (-1)ga ko’paytirib, 1 satr mos elementlariga qo’shib, hosil bo’lgan determinantni 1-satr elementlari bo’yicha yoyib quyidagini hosil qilamiz:

Oxirgi 3-tartibli determinantda 1- ustun elementlarini (-2)ga ko’paytirib 3- ustun mos elementlariga qo’shib, hamda 3- ustun elementlari bo’yicha yoyib



ni hosil qilamiz. , demak, tenglamalar sistemasi yagona yechimga ega. Endi boshqa determinantlarni hisoblaymiz:
.

(Bu determinantlarni hisoblab ko’rishni o’quvchiga havola etamiz).



SHunday qilib, Kramer formulalariga asosan,

bo’ladi.


Topilgan yechimni tenglamalar sistemasiga bevosita qo’yib uning to’g’riligiga ishonamiz.

3-misol. Ushbu




tenglamalar sistemasining yechimini toping.

Echish. Oldin sistemaning determinantini hisoblaymiz:





Sistema determinanti 0 ga teng, bunda ikki hol bo’lishi mumkin. Tenglamalar sistemasi yechimga ega bo’lmasligi yoki cheksiz ko’p yechimga ega bo’lishi mumkin. Buni aniqlash uchun yordamchi determinantlarni hisoblaymiz:

Ikkinchi va birinchi tenglamalarni solishtirib, ikkinchi tenglama birinchi tenglamadan ikkiga ko’paytirish bilan hosil bo’lganligini payqaymiz. Demak, berilgan sistema



(6)

tenglamalar sistemasiga teng kuchli bo’ladi. Bu sistemaning birorta noma’lumiga ixtiyoriy qiymatlar berish bilan cheksiz ko’p yechimlar to’plamiga ega bo’lamiz, masalan,



bo’lsin, uni oxirgi sistemaga qo’ysak,

sistema hosil bo’lib, bo’ladi.

Bu holda yechim hosil bo’ladi. bo’lsin, buni (6) sistemaga qo’yib, quyidagi sistemani hosil qilamiz:



bundan, bo’lib, yechimni olamiz.

Shunday qilib, noma’lumlarning biriga ixtiyoriy qiymatlar berib, cheksiz ko’p yechimlarni olamiz.



4-misol. Ushbu

tenglamalar sistemasini yeching.



Echish. Berilgan sistema determinantini hisoblaymiz:



bo’lib, yordamchi determinantlar ham bo’ladi. Bu tenglamalar sistemasi yechimga ega emas, chunki 1-tenglama bilan 3-tenglama o’zaro ziddir, yahni 1-tenglamani -3 ga ko’paytirib 3- tenglamaga hadma-had qo’shsak, 0=-3 tenglik hosil bo’lib, bu tenglamalar sistemasining birgalikda bo’lmasligini bildiradi.


Download 4.78 Mb.
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   94




Download 4.78 Mb.

Bosh sahifa
Aloqalar

    Bosh sahifa



Chiziqli tenglamalar sistemasini Kramer usuli bilan yechish

Download 4.78 Mb.