6-cинфлар учун




Download 13.29 Mb.
bet11/59
Sana21.10.2022
Hajmi13.29 Mb.
#27700
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   ...   59
Bog'liq
materialshunoslik kitob
Doca4
1.4. ALYUMINIY QOTISHMALAR

Mashinasozlik sanoatida sof alyuminiydan foydalanilmaydi, chunki uning mexanik xossalari past bo’ladi, lekin alyu­miniy qotishmalaridan keng foydalaniladi.


Alyuminiy qotishmalarining ancha puxtaligi, quyma xossalarining yaxshiligi, yaxshi qirsib ishlanishi, korroziyaga chidamliligi kabi o’ziga hos xususiyatlariga ko’ra, ulardan turli quyma detallar, jumladan, dvigatel golovkalari, shatunlar, porshenlar olinadi. Alyuminiy qotishmalarining mexanik xossalari uning xi­miyaviy tarkibiga va strukturasiga bog’liqdir.
Alyuminiy zichligi kam, yaxshi presslanadigan, cho’kichlanadigan, shtampovkalanadigan, qirqiladigan va elsktr toki hamda issiqlikni yaxshi o’tkazadigan metalldir. Undan mashinasozlikda, xususan samolstsozlikda, priborsozlik va elektr sanoatida (sof va qotishmalar holida) ksng foydalaniladi. Quymalar olishda foydalaniladigan alyuminiy qotishmalari tarkibiga, fizik va mexanik xossalariga ko’ra tubandagi besh guruhga bo’linadi:


Alyuminiy bilan kremniy qotishmalari. Bu qotishmalar tarkibida kremniy miqdori 6—13% ga etadi, ularda kremniydan boshqa qo’shimchalar ham bo’ladi. Bu qotishmalarda quyilish xossalari yuqori bo’lishi bilan birga, mexanik xossalari ham yaxshidir. Alyuminiy bilan krem­niy qotishmalarining AL2, AL4, AL4V, AL9 va AL9V markalari bo’lib, ular siluminlar deb ataladi. Bu qotishmalardan turli shakldagi murakkab quymalar olishda keng foydalaniladi.

  1. Alyuminiy bilan magniy qotishmalari. Bu qotishmalarning tarkibida magniyning miqdori 4% dan ortiqdir, ular­da qisman boshqa qo’shimchalar ham bo’ladi. Al — Mg qotishmalari korroziyaga yaxshi qarshilik ko’rsatuvchi, puxta va engil qotishmalardir, lekin ularning suyuq holatda oquvchanligi pastroq, hajmiy qisqaruvchanligi yuqoriroq bo’lib, darzlar hosil qilishi mumkin. A1 — Mg qotishmalarining AL 8, AL 13 kabi markalari bor.

  2. Alyuminiy bilan mis qotishmalari tarkibida misning miqdori 4% dan ortiqdir, ularda qisman boshsa qo’shimchalar ham bo’ladi. Bu qotishmalar eyilishga yax­shi qarshilik ko’rsatish xususiyatiga ega, lekin qotishmalarning quyilish xossalari va korroziyaga qarshilik ko’rsatish xususiyati yuqorida ko’rib o’tilgan qotishmalarnikiga qaraganda ancha past.Bu gruppa qotishmalariga AL7, AL7V va AL12 markalar kiradi.

  3. Alyuminiyning mis va kremniyli qotishmalari. Bu qotishmalar tarkibida misning miqdori 1—8% gacha, kremniyning miqdori 3—6% gacha bo’lib, ularning suyuq holatda oquvchanligi, korroziyaga chidamliligi yusori bo’lish bilan birga yaxshi payvandlanadi. Bu gruppa qotishmalariga ALZ, ALZV, AL5, AL6, ALYuV va AL15V markalari kiradi.

  4. Alyuminiyning murakkab tarkibli qotishmalari. Bu qotishmalarga AL1 markali qotishma kiradi, uning tarkibi­ da 3,75-4,5% Si, 1,25-1,75% Mg va 1,75—2,25% № bo’ladi. Bu qotishmalar yuqorida ko’rib o’tilgan boshqa qotishmalardai o’zinnng o’tga chidamliligi, puxtaligi, suyuq holatda oquvchanligining pastligi va hajmiy qisqarishining yuqoriligi bilan farqlanadi.

Alyuminiy - eng egiluvchan va yumshoq oq-kumush rangdagi metall, u nisbatan engil zichligi 2699 kg/m3 va erish temperaturasi past (660 °C). Alyuminiy erda eng ko'p tarqalgan metall (er qobig'i massasidan 7,45 %). Kimiyoviy aktiv bo'lgani uchun bu metall asosan oksid ko'rinishda uchraydi (glinozyom AL203), uni ishlab chiqarish uch esa juda ko'p elektr energiya talab qilinadi. Aluminiy ishlab chiqarish uch etabdan iborat: aluminiy rudasidan glinozyom chiqarish; glinozyomni elekrolizlash; birlamchi aluminiyni rafmasiya qilish. Aluminiyni yuqori elektr va issiq o'tqazuvchanlik xususiyatiga ega, hamda korroziyaga bardoshlik bilan farqlanadi. Undan elektr simlari va uy uchun har xil jihozlar tayyorlanadi. Nisbatan mexanik ko'rsatkichlari past bo'lgani uchun aluminiyni mashinasozlikda uning o'zidan ko'ra uning qotishmalari ishlatiladi. Aluminiy eng ko’p tarqalgan legirlovchi qo’shilmalardan biri. Texnikadagi ko’pchilik metallar alyuminotermiya usulida olinadi. Aluminiyning turli birikmalari ham keng ishlatiladi; masalan, alyuminiyli achchiq tosh qadimdan gazmollarni bo’yashda, teri oshlashda, bo’yoqni mustahkamlashda foydalanilgan.
Alyuminiy konstruksiyalar (alyuminievie konstruksi), qurilishda asosiy materiali alyuminiy qotishmalari yoki texnik alyuminiydan iborat bo’lgan kon­struksiya va buyumlar. Afzalligi: engil, mustaxkam, ko’pga chidamli, bezak uchun mosligi; kamchiligi: bir xil mustahkamlikdagi birikmalar (ayniqsa, payvand birikmalar) olishning murakkabligi, alyuminiy qotishmalar elastiklik modulining pastligini (po’latga nisbatan taxminan 3 marta) hisobga olish zarurligi. Alyuminiy qonstruksiyalari tayyorlashda yupqa (1 mm dan kam) metall list va presslangan yupqa devorli profillar ishlatiladi.
Alyuminiy qotishmalari (alyuminievie splavi)— alyuminiy asosidagi mis, magniy, rux, kremniy, marganes, litiy, kadmiy, sirkoniy, xrom va boshqaqo’shilmali qotishmalar. Mexanik xossalari yuqori, zichligi kichik, elektr va issiqlik o’tkazuvchanligi yuqori, korroziyabardosh. Mashinasozlikning ko’p sohalarida, qurilishda, ro’zg’or buyumlari ishlab chiqarishda ishlatiladi. Ishlab chiqarish usullariga qarab, alyuminiy qotishmalarini deformasiyalanadigan, quyma va termik ishlanadigan xillarga ajratish mumkin. Ishlab chiqarilish va ishlatilish hajyicha qora metallardan keyin ikkinchi o’rinda turadi. — ko’p qismi alyuminiydan iborat qrtishmalar. Alyuminiy qotishmalari alyuminiyga Si, Si, Mg, Zn, Mn, Ni, Fe, Ti va boshka elementlarni alohida-alohida yoki ma’lum kombinasiyada so’shib suyuqlantirish yo’li bilan tayyorlanadi. A. s.ga legirlovchi ele­mentlar sifatida Ni, Cr, Sa va boshqalar, qotishma xossalarini yaxshilaydigan element­lar sifatida esa oz miqdorda Na, Be, Ti, Ce, Nb ham qo’shiladi. Bu elementlar fizik, knmyoviy va mexanik xossalari xilma-xil alyuminiy qotishmalari hosil qilishga imkon beradi. Aviasiya sanoatida alyuminiy qotishmalari ayniqsa, keng ishlatiladi, chunki alyuminiy qotishmalari engil bo’lishi bilan birga ancha puxta hamdir. Alyuminiy qotishmalari deformasiyalanadigan va quyiladigan qotishmalar gruppasiga bo’linadi. Deformasiyalanadigan alyuminiy qotishmalari har xil yarim fabrikatlar va buyumlar tayyorlash uchun, quyiladigan alyuminiy qotishmalari esa, xilma-xil detallar quyish uchun ishlatiladi.
Alyuminiylash (alyuminirovanie)— metall buyumlarni korroziyadan saqlash, tashqi ko’rinishini yaxshilash, ularga mahsus fizik-kimyoviy xossa berish maqsadida ular sirtiga alyuminiy yoki ular asosidagi qotishmalarni yugurtirish. Diffuznoy usul (k,. Alitirlash), gazlanganli va plaz­mali purkash, plakirovkalash, metallni vakuum ostida bug’latish, eritmaga botirish bilan amalga oshiriladi. Samolyot, raketa, avtomobil detallari, k. x. inventarlari, ro’zg’or buyumlari va boshqa alyuminiylanadi.



Download 13.29 Mb.
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   ...   59




Download 13.29 Mb.