• Xalqaro auditorlik kompaniyalarining «Katta to’rtlik» guruhi tarkibi
  •  Xalqaro auditorlik kompaniyalari va ularning faoliyat yo’nalishlari




    Download 2,41 Mb.
    Pdf ko'rish
    bet43/174
    Sana09.01.2024
    Hajmi2,41 Mb.
    #132887
    1   ...   39   40   41   42   43   44   45   46   ...   174
    Bog'liq
    xalqaro audit (1)

    3.3. Xalqaro auditorlik kompaniyalari va ularning faoliyat yo’nalishlari 
    Auditorlik faoliyatining rivojlanishi yirik transmilliy kompaniyalarning 
    vujudga kelishiga olib keldi. Bunday auditorlik kompaniyalari ichida eng yiriklari 
    quyidagilar: 
    Ular haqiqatan ham butun dunyoda obro’ qozongan monopolistlar bo’lib, 
    sanab o’tilgan to’rtta firma jamlangan holda – xalqaro auditorlik-konsultatsion 
    biznesning tan olingan va tajribali lideri hisoblanadi. 
    Yuqorida qayd qilingan kompaniyalarning har biri turli mamlakatlarda 
    ko’plab ofislarga ega bo’lib, ularning barchasi qasamyod qilgan buxgalterlar 
    institutining a’zosi hisoblanadi. «Katta to’rtlik» yirik mijozlarning taxminan 90% 
    iga xizmat ko’rsatadi. Bu firmalar yirik xalqaro loyihalarni bajarish imkoniga ega 
    bo’lib, deyarli barcha turdagi konsultatsiya-auditorlik xizmatlarini ko’rsatadi. Agar 
    o’z xodimlari etishmasa, boshqa firmalardan zarur mutaxassislari, shu jumladan, 
    bunday loyihalarni bajarishda ishtirok etish uchun iqtisodiy-huquqiy xususiyatlari 
    bilan yaxshi tanish bo’lgan tadbirkorlar yoki u yoki bu mamlakatning hokimiyat 
    xodimlari ham jalb qilinadi. 
    Ammo ular ham G’arb mamlakatlarida butun auditorlik bozorini qamrab 
    Xalqaro auditorlik kompaniyalarining «Katta to’rtlik» guruhi 
    tarkibi 
    Price Waterhous Coopers 
    Ernst and Young 
    Deloitte and Touch 
    KPMG 


    48 
    ololmaydi. Bunday yirik, jahon auditorlik faoliyatida hal qiluvchi rol o’ynaydigan 
    va transmilliy korporatsiyalar hisoblangan firmalardan tashqari, deyarli hamma 
    mamlakatlarda o’rta firmalar hamda auditdan ajralib chiqqan autsayderlar mavjud. 
    Bunday uncha katta bo’lmagan auditorlik firmalari davlat tomonidan qo’llab-
    quvvatlansa, ular yaxshi faoliyat ko’rsatadilar.
    PricewaterhouseCoopers auditorlik kompaniyasi ikkita kompaniya - Price 
    Waterhouse and Coopers & Lybrand birlashuvidan kelib chiqqan. 1849 yilda 
    Samuel Prays Londonda o’z biznesini ochgan. 1854 yilda Uilyam Kuper Londonda 
    kompaniyasi ishini yo’lga qo’ygan. Yillar davomida ular tomonidan tashkil 
    qilingan firmalar o’z faoliyatini kengaytirib bordi. Va 1998 yilda Ushbu ikkala 
    kompaniya birlashib, «PricewaterhouseCoopers» auditorlik kompaniyasi tashkil 
    topdi. 
    «Prays Uoterxaus Kupers» auditorlik kompaniyasining asosiy audit 
    yo’nalishlari quyidagilar: 

    umumiy audit; 

    bank auditi; 

    investitsiya muassasalari auditi; 

    konsalting va boshqalar. 
    1845 yilda 25 yoshli Uilyam Deloyt Londonda o’zining buxgalteriya 
    firmasini ochgan. Georg Tush 1883 yilda Edinburg universitetini tugatib, buxgalter 
    darajasiga erishgan. 1900 yilda u Jon Niven bilan birgalikda Nyu-Yorkda «Touch, 
    Niven & Co» buxgalteriya firmasini ochgan.
    Nobuzo Tomatsu 1952 yilda 57 yoshida Londonda sertifikatlangan jamoatchi 
    buxgalter 
    maqomiga 
    ega 
    bo’lgan va xususiy korporatsiya ochgan.
    keyinchalik uchchala buxgalteriya kompaniyalari birlashib, «Deloitte and Touche 
    Tohmatsu International» auditorlik kompaniyasining vujudga kelishiga asos 
    bo’lgan. 
    «Deloyt va Tush» auditorlik kompaniyasining asosiy audit yo’nalishlari 
    quyidagilar: 

    umumiy audit; 


    49 

    bank auditi; 

    konsalting va boshqalar. 
    A.S.Ernst va Artur Yang turli xil odamlardir. Yang 1863 yilda Shotlandiyada 
    tug’ilgan va Glazgo Universitetini tugatgan. U 1906 yilda AQShning Chigako 
    shahriga ko’chib borib, «Arthur Young & Co» buxgalteriya firmasini ochgan. 
    A.S.Ernst 1881 yilda AQShning Klevelend shahrida tug’ilgan. 1903 yildan 
    boshlab akasi Teodor bilan hamkorlikda buxgalteriya ishlari bilan shug’ullana 
    boshlagan. Ernst akasi Teodor bilan birgalikda buxgalteriya firmasini ochib ish 
    yuritgan. A.S.Ernst va Artur Yang hayotda bir-biri bilan uchrashmagan. Ikkalasi 
    ham 1948 yilda vafot etgan. Ammo A.S.Ernst va Artur Yang ochgan buxgalteriya 
    firmalari keyinchalik gurkirab rivojlangan va 1989 yilda ular birlashib, «Ernst & 
    Young» auditorlik kompaniyasining vujudga kelishiga sabab bo’lgan.
    «Ernst va Yang» auditorlik kompaniyasining asosiy audit yo’nalishlari 
    quyidagilar: 

    umumiy audit; 

    mulklar baholash va auditini o’tkazish; 

    sug’urta kompaniyalari auditi; 

    konsalting va boshqalar. 
    KPMG – auditorlik kompaniyasi asoschilari familiyasining bosh harflari 
    qisqartmasidan olingan.
    «K» - Klinfeld. Pit Klinfeld Gollandiyada «Klynveld Kraayenhof & Co.» 
    buxgalteriya firmasini ochgan va keyinchalik u Niderlandiyada KPMG nomi bilan 
    ish boshlashida asos bo’lgan.
    «P» - Pit. Uilyam Barklay Pit 1870 yilda Londonda «William Barclay Peat & 
    Co» buxgalteriya firmasini ochgan. 
    «M» - Marvik. Djeyms Marvik Rodjer Mitchell bilan birgalikda 1897 yilda 
    Nyu-Yorkda «Marwick, Mitchel & Co» buxgalteriya firmasini ochgan.
    «G» - Gerdeler. Raynxard Gerdeler ko’p yillar davomida KMGni vakili bo’lib 
    ishlagan. U KPMGni birlashishiga asos solgan. 1987 yilda PMI va KMG bitta 
    kompaniyaga – KPMGga birlashgan. 


    50 
    «KPMJ» auditorlik kompaniyasining asosiy audit yo’nalishlari quyidagilar: 
    - umumiy audit; 
    - bank auditi; 
    - birjalar va investitsiya muassasalari auditi; 
    - sug’urta kompaniyalari auditi; 
    - konsalting va boshqalar. 
    Auditorlik kompaniyalari aslida qanday ehtiyojlarni qondirishi va biznesdagi 
    omadini asosiy omili nima bilan bog’liq ekanligini yaxshiroq tushunish uchun 
    auditning rivojlanish tarixiga nazar tashlash lozim. 
    Audit, o’zining zamonaviy biznesdagi ma’no va mohiyatida qariyb yuz 
    yildan ko’proq vaqt mobaynida mavjuddir. Auditning yuzaga kelishi 
    kapitalizmning rivojlanishi, yirik kapitalning paydo bo’lishi va aktsionerlik 
    jamiyatlarining yuzaga kelishi bilan bog’liq. Aynan shu davrda korxonalarni 
    boshqaruvchilari va egalarining manfaatlarini ajralishi ro’y berdi. Shuning bilan 
    hisob yuritilishining to’g’riligini tekshiruvchi va bu xaqida kompaniya egalariga 
    hisobot beruvchi mustaqil hakamga bo’lgan zarurat tug’ildi. Shu tarzda 
    auditorlarning asosiy vazifasi korxonadagi moliyaviy hisob yuritilishining 
    to’g’riligini tasdiqlash orqali mulkdor manfaat-larini himoya qilish bo’lib qoldi. 
    Ammo auditorlar hisobning to’g’ri yuritilishini tekshirish to’g’risidagi bevosita 
    hisobotdan tashqari ushbu hisobotga muayyan nomoddiy aktivni, aniqroq qilib 
    aytganda, o’z mavqeini qo’shadi. Hozirgi kunda yuzlab auditorlik kompaniyalari 
    auditorlik tekshiruvini o’tkazish metodikasiga ega, lekin umumtan olingan 
    etakchilar bor-yo’g’i to’rtta. Ushbu kompaniyalar «Katta to’rtlik» nomi bilan 
    tanilgan bo’lib, ular tarkibiga Pricewaterhouse Coopers, Deloitte, KPMG va Ernst 
    & Young kompaniyalari kiradi. Xo’sh, nima sababli ushbu to’rt kompaniya boshqa 
    auditorlik kompaniyalaridan keskin farq qiladi? Bizningcha, buning ikki sababi 
    bor: birinchidan, bu ko’p yillik tajriba va orttirilgan mavqei; ik-kinchidan, bu 
    kompaniyalarning xodimlari soni. 
    «Katta to’rtlik» kompaniyalarining biznes mavqei o’n yillar davomida 
    shakllangan bo’lib, ba’zilarining tarixi bir yarim asrga borib taqaladi. 


    51 
    Pricewaterhouse Coopers kompaniyasi o’zining asosiy mahsulotlaridan biri obro’-
    e’tibori ekanligini chuqur anglagan holda, «Oskar» mukofotiga nomzodlar hisobini 
    yuritish bo’yicha buyurtmani qo’lga kiritdi va bu bilan audit metodikalarining 
    yangi bozorini ochib berdi. Dunyodagi yuzlab auditorlik kompaniyalari ham 
    «Katta to’rtlik» kompaniyalaridan yomonroq xulosa berishadi deb bo’lmaydi, lekin 
    ko’pchilik mijozlar ularning mavqei uchun ko’proq haq to’lashga rozi bo’lishadi. 
    Shunday to’xtamga kelish mumkinki, «Katta to’rtlik» kompaniyalarining har 
    biri bo’yicha hisoblangan gudvill summasi bir necha milliard dollarni tashkil etishi 
    muqarrar.
    Odatda, uchinchi tomonlar oldida o’z imidjini yaxshilashga uringan 
    korxonalar quyidagi hollarda bunday kompaniyalarga auditni buyurtma qilishadi: 
    1. Xalqaro fond bozorlariga chiqish; 
    2. Bevosita investitsiyalarni jalb qilish; 
    3. Yangi hamkorlar bilan yaqin aloqalar o’rnatish; 
    4. Davlat tenderlarida ishtirok etish; 
    5. Yangi bozorlarga chiqish va h.k. 
    «Katta to’rtlik» kompaniyalarining mavqei bunday buyurtmalarni olishga 
    imkon beradi. Bunda kompaniya mavqeining o’ziga xos doiraviy aylanishi 
    to’g’risida fikr yuritish mumkin. Yirik transmilliy kompaniyalar «Katta to’rtlik» 
    kompaniyalarining mijozlari ro’yxatidan joy olishi bilan ularning mavqeini 
    oshiradi, bu esa yanada ko’proq mijoz orttirish imkonini beradi. Auditorlik 
    kompaniyalari o’z mavqeini o’zining «kichik» byudjetli mijozlariga o’tkazadi. 
    Auditorlik kompaniyasining xodimlari ishdan bo’shaganda kompaniya mavqeining 
    bir qismini o’zlari bilan olib ketishadi. Ushbu doiraviy aylanishda, albatta sifatli 
    tekshiruv 
    sharti 
    bilan, 
    kompaniya 
    mavqei 
    «eskirmaydi» 
    va 
    «amortizatsiyalanmaydi». 
    Ammo, uchinchi tomonlar kutadigan mustaqillik va ob’ektivlik printsiplaridan 
    har qanday og’ishishlar oqibatida auditorlik kompaniyalari mavqeiga katta putur 
    etishi ham hech gap emas. Buni tasdiqlash uchun «Katta to’rtlik» kompaniyalariga 
    qarshi butun dunyo bo’yicha berilayotgan sud da’volarini keltirib o’tish kifoya. 


    52 
    Bundan tashqari, «Katta to’rtlik» kompaniyalari o’rtasida farqlanishning 
    tobora kamayib borishi sezilmoqda. Bunda har bir mijoz uchun keskin kurash 
    ketishini kuzatish mumkin. Masalan, yirik transmilliy kompaniyalar tender asosida 
    auditorlik kompaniyasini tanlashi mumkin. Chunki, ko’pchilik kompaniyalar 
    uchun aynan aynan PricewaterhouseCoopers yoki Deloitte ning emas, balki «Katta 
    to’rtlik» kompaniyalaridan birining xulosasi kerak. 

    Download 2,41 Mb.
    1   ...   39   40   41   42   43   44   45   46   ...   174




    Download 2,41 Mb.
    Pdf ko'rish

    Bosh sahifa
    Aloqalar

        Bosh sahifa



     Xalqaro auditorlik kompaniyalari va ularning faoliyat yo’nalishlari

    Download 2,41 Mb.
    Pdf ko'rish