• 3. Boshlang’ich ma’lumotlar
  • Qatorning boshiga
  • Hujjatning oxiriga
  • Amaliy darslar uchun masalalar to’plami windows operatsion tizimida ishlash Reja




    Download 308.32 Kb.
    bet1/7
    Sana24.03.2017
    Hajmi308.32 Kb.
      1   2   3   4   5   6   7

    INFORMATIKA


    fanidan
    AMALIY DARSLAR UCHUN MASALALAR TO’PLAMI

    Windows operatsion tizimida ishlash
    Reja

    1. Mashgulotni bajarishdan maqsad

    2. Windows OT ni ishga tayyorlash ketma-ketligi.

    3. Boshlang’ich ma’lumotlar

    4. Windowsning imkoniyatlari

    5. Windowsning ishlash shartlari

    6. Windows OT ishchi stoli

    7. Windows OT topshiriqlar jadvali

    8. Windows OTning asosiy menyusi ( «Пуск» tugmachasi)

    9. Windows Commander dasturida ishlash

    10. Windows Commander menyusi bilan ishlash

    11. Windows Commanderda fayllar ustida ishlash

    12. Savol va topshiriqlar.




    1. Mashgulotni bajarishdan maqsad.

    Bu mavzuni o’tishdan maqsad amaldagi OT larning imkoniyat va qulayliklarni taxlil etish bilan birgalikda dunyo bo’yicha ishlayotgan komp’yuterlarning ishlash sistemalaridan xabardor bo’lishdir. Bu sistemada faqatgina bizning komp’yuterlarimiz emas balki dunyoda mavjud komp’yuterlarning aksariyati, ayniqsa dunyo to’riga ulangan komp’yuterlar Windows OT da ishlaydi. Ikkinchi tamoni esa bu tizim olingilariga qaraganda mukammal hisoblanadi.




    1. Windows OT ni ishga tayyorlash ketma-ketligi.

    Siz o’tirgan komp’yuter o’chirilgan holatda bo’lsa Siz oldingi darslarda laboratoriya mashg’ulotlarini bajarishda to’plagan ko’nikmalaringizni yana bir bora eslab komp’yuterni ishga tushirishingiz uchun quyidagilarni ketma-ket bajarasiz.



    1. Komp’yuterni elektr manbayiga ulaysiz

    2. Monitorning elektr manbaiga ulanish tugmasini bosasiz, shu bilan birgalikda tugmachaning atorfidagi yashil chiroqcha(indikatorni) holatiga e’tibor berasiz chiroqchalar yonish kerak,

    Navbatda sistemali blok(protsessor)ni tugmachasini bosish bilan birgalikda tugmachalar majmuasining o’ng yuqori burchagidagi uchta chiroqsa(indikator)ga yuqoridagi kabi e’tibor bering agar ular yonsa demak manbaga ulandi, undan so’ng kutib turasiz komp’yuter ekranida yozuvlar o’ta boshlaydi.

    Hozirgi zamonaviy kompyuterlar yuklanishi bilan Windows operatsion tizimi avtomatik ravishda ishga tushadi.

    Kompyuter (ing . computer - hisoblayman), EHM (Elektron Hisoblash Mashinasi) - oldindan berilgan dastur (programma) boʻyicha ishlaydigan avtomatik qurilma. Elektron hisoblash mashinasi (EHM) bilan bir xildagi atama.
    Ishga tushayotgan vaqtda dastlab osmon tasviri, keyinchalik Windows OT belgisi hisoblangan oyna va undan so’ng agar парол kiritilgan bo’lsa, паролni kiritish uchun mo’ljallangan taklifnoma paydo bo’ladi. Парол kiritilib, [Enter] tugmachasi bosiladi. Natijada ekranda Windows OT ining bosh oynasi paydo bo’ladi va u oyna Windows OT ishchi stoli deb yuritiladi (1-rasm).

    Sizning komp’yuteringiz Microsoft Windows operatsion tizimiga yuklanib oynada 1-rasmdagi kabi Windows OTning ish stoli paydo bo’ladi.



    1. rasm

    Ish stolda bir nechata papkalar o’z aksini topgan. Rasmning pastida masalalar paneli, panelning boshlanishida asosiy tugmachalardan hisoblangan Пуск tugmachasi joylashgan. Demak, Sizning komp’yuteringiz Windows operatsion tizimiga to’lig’icha yuklandi. Endi bemalol laboratoriya ishini bajarishga kirishsangiz bo’ladi.


    3. Boshlang’ich ma’lumotlar


    Mazkur operatsion tizim ishga tushishi bilan EHM bilan ishlovchi orasida muloqat qilish imkoniyati paydo bo’ladi. Komp’yuterning barcha qurilmalari ishga tushadi. Demak, axborot kiritish, axborotlarni qayta ishlash, o’qish kabilarni amalga oshirish imkoniyatiga ega bo’lamiz.

    Operatsion tizimlar kompyuterning sistemali ta’minotining asosidir. Hozirgi vaqtda turli operatsion tizimlar mavjud. Masalan: MS DOS, WINDOWS, MACINTOSH, UNIX va hokazo. Biz Windows OTda ishlash jarayoni bilan tanishamiz.

    Microsoft korporatsiyasi 1983 yil 10 noyabrda grafikli operatsion qobiq dastur Windows ishlab chiqarishga kirishdi.

    Dastur - 1) biron-bir faoliyat, ishning mazmuni va rejasi; 2) siyosiy partiyalar, tashkilotlar, alohida arboblar faoliyatining asosiy qoidalari va maqsadlari bayoni; 3) oʻquv fani mazmunining qisqacha izohi; 4) teatr, konsertlar va b.
    YAratilayotgan OT ko’p masalali, barcha turdagi printer va displeylar bilan ishlay oladigan, shuningdek MS- DOSda ishlatish imkoniga ega bo’lishi lozim edi.

    Windows 1985 yil 18 noyabrda ayrim kamchiliklari bo’lsada sotuvda paydo bo’ldi. Istemolchilar unga yaxshi baho berishdi. Windows muhiti ishlashga qulayligi, qo’shimcha uskunalarga bo’lgan talabning kamligi bois istemolchilarga maqul bo’ldi.

    Undan so’ng Windowsning Windows 1.0-1985 dan Windows XP-2001 versiyalari yaratildi.

    Windows yordamida NC dasturi kabi Файл va katalog yaratish, nusxa olish, qayta nomlash, o’chirish, matnli fayllarni chop qilish, bir vaqtda bir nechta katalog va fayllar majmuasi bilan yaqqol grafik rejimda ishlash mumkin. SHu bois undan ayni vaqtda millionlab istemolchilar foydalanmoqdalar.


    4. Windowsning imkoniyatlari
    Windows operatsion tizimi quyidagi imkoniyatlarga ega.

    Universal grafika (uskunalar va dasturiy ta’minotidan to’liq mustaqilligini ta’minlaydi), yagona interfeys (muloqati yagona), moslashish (boshqa dasturiy ta’minoti bilan moslashishi), MS DOS ning barcha amaliy dasturlari, matn muharrirlar, elektron jadvallari ishini ta’minlaydi.

    Ko’p masalaligi (bir paytning o’zida bir necha masalani bajaradi), ma’lumotlar almashuvi (dasturlararo ma’lumotlar almashish imkoniyatiga ega).
    Windowsning ishlash shartlari

    Hozirda aksariyat kompyuterlar Windows 98 OT da ishlatilib kelinmoqda komp’yuter bu OTda ishlashi uchun quyidagicha jihozlangan bo’lishi zarur:



    • kamida Intel Pentium II protsessorli kompyuter;

    • 32 Mbayt dan kam bo’lmagan operativ xotira;

    • 250-300 Mb bo’sh joyli qattiq disk;

    -Windowsga ko’maklashadigan monitor(EGA,VGA, SVGA bo’lsa yanada yaxshi);

    -Windowsga ko’maklashadigan printer;

    -Windowsda ishlashga yordam beradigan «sichqoncha».
    Windows operatsion tizimidan chiqish

    Windows OT dan chiqish uchun Пуск tugmachasining Завершение работы bandiga kirib, undan kompyuterni o’chirish bandi tanlanadi. Bunda yana kompyuterni qaytadan ishga tushirish, MS DOS OT rejimida ishga tushirish yoki kompyuter ishini vaqtincha to’xtatish kabi ishlarni bajarish mumkin. [Alt][F4] tugmachalarini birgalikda bosib ham Windows OT dan chiqish mumkin, bunda chiqish haqidagi kompyuter so’roviga OK ni «sichqoncha» ko’rsatkichi orqali tanlab javob berish kerak bo’ladi.


    5. Windows OT ishchi stoli
    OT ishga tushgandan ekranning chap quyi qismida Пуск tugmachasi, yuqori qismida ishchi stoli, ekranning quyi qatorida topshiriqlar jadvali paydo bo’ladi. Ishchi stol Windows OT ning fundamental tushunchasi hisoblanadi. Ishchi stolida tizim va amaliy dasturlarga mos keluvchi yorliqlar bo’ladi. Ishchi stolda kamida 6 ta yorliq bo’lib, ular Мой компьютер, Мои документы, Корзина, Портфель, Сетовое окружение, Соединение с интернетом va hokazo.

    Ishchi stolining chap yuqori burchagida Мой компьютер- yorlig’i joylashgan. Мой компьютер- disklar bilan ishlash, disklarni tanlash, ularning mundarijasini ko’rish, operativ xotira haqida ma’lumot olish, Файл va kataloglar bilan ishlash, kompyuter va tashqi qurilmalarni sozlash kabi vazifalarni bajaradi.

    Мои документы yorlig’ida foydalanuvchining ishchi materiallari, ya’ni fayllari va kataloglari jamlanadi. undagi biror faylni ishga tushirish uchun shu Файл belgisi ustida sichqoncha chap tugmachasi ikki marta bosiladi.

    Корзина yorlig’ida kerak bo’lmagan fayllar va papkalar (kataloglar)ni uzil-kesil yo’qotish oldidan vaqtincha saqlash uchun mo’ljallangan. Kerak bo’lgan vaqtda o’chirilgan faylni Корзина papkasidan tiklab olish mumkin. Buning uchun kerakli Файл nomi Корзина dan izlab topilib, menyuning Восстоновить buyrug’i orqali amalga oshiriladi. «Корзина»ni butunlay tozalash uchun Очистить корзину buyrug’idan foydalaniladi.

    Портфель-bu yorliqda foydalanuvchi turli kompyuterlarda

    foydalanishi mo’ljallangan fayllari saqlanadi. Bu fayllar bilan boshqa kompyuterda ishlash uchun ortfeldan foydalaniladi.



    Agar kompyuter lokal tarmoqqa ulangan bo’lsa, u holda ishchi stolida Сетовое окружениеyorlig’i paydo bo’ladi. Сетовое окружениеyorlig’i kabel orqali ulangan lokal tarmoqdan bir kompyuterni ikkinchi kompyuter bilan ulash uchun xizmat qiladi.

    Соединение с Интернетом yorlig’i kompyuterni global xalqaro tarmoq, ya’ni Internetga ulash uchun xizmat qiladi.
    6. Windows OT topshiriqlar jadvali
    Sizning kompyuteringiz Windows OTga yuklangan bo’lsa, OTning bosh oynasini quyi qismida topshiriqlar jadvali paydo bo’ladi.

    Topshiriqlar jadvali kompyuterda qanday dasturlar ishlab turganligi haqida ma’lumot berib ular bilan muloqotga mo’ljallangan. Agar biron-bir dastur ishga tushirilsa, shu dasturning nomi yozilgan tugmacha topshiriqlar jadvalida paydo bo’ladi. Topshiriqlar jadvalida lotincha shriftdan krillcha shriftga o’tish va aksincha vazifani bajarish mumkin.
    Lotin tili - hind-yevropa tillari oilasining italiy tillari guruhiga mansub; Italiyaning oʻrta qismidagi Latsiy viloyatida miloddan avvalgi 8-asrda yashagan lotin kabilasining tili. Lotin tilining asta-sekin Rim hududidan tashqariga tarqalishi va qad.
    Topshiriqlar jadvalida vaqt ham ko’rsatiladi.
    Windows OTning asosiy menyusi ( «Пуск» tugmachasi)

    Tizimning asosiy menyusi Пуск tugmachasi yordamida ekranga chiqarilib ekranda quyidagi qo’rinish hosil bo’ladi.





    Программы- bu menyu bo’limida yordamchi oyna mavjud bo’lib, bunda Windows yordamida ishga tushirilishi mumkin bo’lgan va o’rnatilgan barcha dasturlar ro’yxati mavjud. Bu dasturlar o’zining vazifasiga ko’ra yordamchi oynadan bo’limlarga bo’lingan holda tasvirlanadi. Программы menyu bo’limida joylashgan dasturlarni ishga tushirish uchun dastlab sichqoncha ko’rsatkichi Пуск tugmachasiga, so’ngra Программы menyu bo’limiga keltiriladi va ekranda paydo bo’lgan dasturlar ro’yxatidan keraklisi tanlanadi va «sichqoncha»ning chap tugmachasi ikki marta bosiladi. Masalan, Word matn muharririni ishga tushirish quyidagicha bajariladi:

    ПускПрограммыMicrosoft Word.

    Документы-bu menyu bo’limida foydalanuvchi matnli, jadvalli va boshqa dasturlarda ishlagan oxirgi fayllarning ro’yxati mavjud bo’lib, ular asosan tez ishga tushirish uchun mo’ljallangan. Bundagi ixtiyoriy Файл «sichqoncha» tugmachasini bosish bilan ishga tushiriladi.

    Справка- bu menyu bo’limi yordamida Windows muhitida yordam olish mumkin. Bu ishni [F1] tugmachasini bosish bilan ham bajarsa bo’ladi.

    Выполнить- bu menyu bo’limi qattiq diskda yoki CD-ROM disklarda joylashgan dasturlarni yuklash uchun xizmat qiladi. Ishga tushirilgan dastur o’zgartirilmaguncha menyu oynasida saqlanadi.



    Завершение работы -bu menyu bo’limi yordamida kompyuterni o’chirish, qayta ishga tushirish, MS DOS rejimida qayta ishga tushirish, kompyuter ishini vaqtinchalik to’xtatish mumkin.

    Завершение сеанса -bu menyu bo’limi ishlayotgan rejim(seans)dan chiqish uchun xizmat qiladi va bu rejimga qaytadan o’sha yoki boshqa nom, hamda парол bilan kirishni ta’minlaydi.

    Настройка-bu menyu bo’limi tizimdagi barcha uskunalarni(printerlar, modem, shrift va hokazo) qayta sozlash imkonini beradi.

    «Найти»-bu menyu bo’limi Файл va kataloglarni tez izlab topish, Internet hamda Elektron pochta manzillarini topish uchun qo’llaniladi.



    Disketni formatlash

    Asosan yumshoq disketlarni birinchi marta ishlatishdan oldin disk bilan operatsion tizim orasida muloqatga imkoniyat yaratish diskni formatlash lozim. Disketni formatlashdan asosiy maqsad:

    yangi disketni ishga tayyorlash, sistemali disket tayyorlash, disketni tozalash va uning yaroqsiz qismlarini belgilash. Qatiq disk(vinchester)ni ishlatishga tayyorlashni sistemachi dasturlovchi bajarishi lozim.

    Windows OTda A: disketni formatlash uchun uning

    ishchi stolidagi Мой компьютер yorlig’iga kiriladi va

    belgisida sichqonchaning o’ng tugmachasi bosiladi. Ekranda paydo bo’lgan buyruqlar to’plamidan Форматировать buyrug’i tanlanadi va muloqat oynasidan formatlash o’lchami(1.44 MB(3,5) yoki 720 KB(3,5)) va usuli tanlanadi, hamda Начать tugmachasi bosiladi.

    Disketni formatlashda tezlikda(disk mundarijasini tozalash) yoki to’liq(buzilgan sektorlarni sozlaydi) formatlash usullaridan birini tanlash mumkin.



    7. Windows Commander dasturida ishlash
    Keyingi yillarda Peter Norton Computing tomonidan yaratilgan Norton Commander (NC) qobiq dasturi o’rnida Windows Commander dasturi ommaviy ravishda keng miqyosda qo’llanila boshladi. CHunki bu dastur yordamida Windows muhitida foydalanuvchilar osonlikcha Файл va kataloglar yaratish, qayta nomlash, nusxa olish, o’chirish kabi ishlarni aniq bajara oladi.

    Umuman olganda Windows Commander dasturi yordamida NC dasturidagi kabi ishlarni tizlikda bajarish mumkin.


    Windows Commander dasturini yuklash va undan chiqish
    Windows Commander dasturini yuklash uchun quyidagi

    buyruqlar ketma-ket bajariladi:



    ПускПрограммыWindows Commander

    1-rasm. Windows Commander dasturini yuklash.
    Windows ishchi stolida joylashgan Windows Commander yorlig’i yordamida ham dasturni yuklash mumkin.

    Dastur yuklangandan keyin ekranda quyidagi ko’rinishdagi holat paydo bo’ladi (2-rasm).




    2-rasm. Windows Commander dasturi oynasining umumiy ko’rinishi.
    Ekranning quyi qismida Windows Commander dasturining funktsional tugmachalari bajaradigan vazifalari bilan keltirilgan.

    Ularning tavsifi quyidagicha:
    [F3] Просмотр- Файл mazmunini ko’rish uchun;

    [F4] Правка- Файл mazmunini tahrir qilish uchun;

    [F5] Копия – fayldan nusxa olish uchun;

    [F6] Перемещ–faylni qayta nomlash uchun;

    [F7] СоздКат – katalog yaratish uchun;

    [F8] Удалить- Файл yoki katalogni o’chirish uchun;

    [Alt][F4] yoki Выход– Windows Commander dasturidan chiqish uchun.
    Windows Commander dasturidan chiqish uchun, ta’kidlanganidek [Alt][F4] – Выход bandi ustida sichqoncha chap tugmachasi bosiladi.



    8. Windows Commander menyusi bilan ishlash
    Windows Commander oynasining yuqori qatorida dasturda ishlash menyu bandlari joylashgan.

    Файл bo’limi yordamida atributlarni o’zgartirish, fayllarni arxivlash, arxivdan chiqarish, faylni chop qilish, qismlarga bo’lish, kodlash va Windows Commander dasturidan chiqish kabi ishlar majmuasini bajarish mumkin (4-rasm).

    4-rasm. Файл bo’limi buyruqlari.
    Выделение bo’limi yordamida fayllar guruhini ajratish, barcha fayllarni ajratish, ajratishni bekor qilish, kabi ishlar majmuasini bajarish mumkin (5-rasm).

    5-rasm. Vыdelenie bo’limi buyruqlari.


    Команда bo’limi yordamida fayllarni qidirish, kataloglar daraxtini ko’rish, diskka belgi qo’yish kabi bir qator buyruqlar bilan ishlash mumkin (6-rasm).

    6-rasm. Команды bo’limi buyruqlari.
    Вид bo’limi yordamida diskdagi Файл va kataloglar haqida qisqa, to’liq, daraxt shaklidagi ko’rinishlari haqida ma’lumot olish mumkin (7-rasm).

    7-rasm. Вид bo’limi buyruqlari.
    Конфигурация bo’limi yordamida uskunalar paneli, joylarni to’lg’azish, o’zgarishlarni saqlash kabi ishlar bajariladi (8-rasm).


    8-rasm. Конфигурация bo’limi buyruqlari.
    «Запуск» menyusi buyruqlar to’plami yordamida «Запуск» menyusi yoki bosh menyuni o’zgartirish mumkin (9-rasm).


    9-rasm. Запуск bo’limi buyruqlari.
    9. Windows Commanderda fayllar ustida ishlash
    Windows Commander yuklangandan keyin katalog va fayllar haqida to’liq ma’lumot – yaratilgan sanasi, soati, ismi to’g’risida ma’lumot olish uchun uskunalar panelidan Подробный bandi ustida «sichqoncha» tugmachasi bosiladi (10-rasm).

    10-rasm. Katalog yoki Файл haqida to’liq ma’lumot olish.

    Kataloglar daraxtini, ya’ni ichma-ich joylashgan

    kataloglar haqida ma’lumot olish uchun uskunalar panelidan Derevo bandi tanlanib, sichqoncha chap tugmachasi bosiladi (11-rasm).


    11-rasm. Katalog daraxtini ko’rish.
    Kataloglar ichidan biror faylni shu rejimda qidirish lozim bo’lsa, Kataloglar daraxtidan Поиск maydonida Файл nomi beriladi (12-rasm).

    12-rasm. Katalog daraxtidan qidirish.
    Fayllar yoki kataloglar nusxasini olish uchun [F5] Копия buyrug’i qo’llaniladi. Buyruq sichqoncha tugmachasi ko’rsatkichni [F5] Копия belgisi ustiga keltirilib bosish yordamida amalga oshiriladi (13-rasm). Dastlab, ko’chirilishi kerak bo’lgan Файл yoki kataloglar ajratilgan bo’lishi lozim. Kompyuter ekranida

    paydo bo’lgan so’rovga foydalanuvchi ko’chirilayotgan manzil (disk yoki katalog) ko’rsatiladi aks holda ikkinchi darchaga nusxalanadi.




    13-rasm. Nusxa ko’chirish.

    Файл mazmunini ko’rish uchun [F3]-Просмотр tugmachasi ustiga ko’rsatkich keltirilib, sichqoncha chap tugmachasi bosiladi. Dastlab, kerakli Файл ajratilgan bo’lishi lozim. NC dasturidan farqli o’laroq, Windows Commanderda rasmli yoki matnli faylning mazmunini ko’rish mumkin. Bu holda ko’rsatkich ekranda ko’rinmaydi.

    Faylni tahrir qilish uchun [F4]-Правка tugmachasidan foydalaniladi. Bu holda ko’rsatkich ekranda paydo bo’ladi, kerakli tahrir qilishlardan so’ng faylni yana xotirada saqlash lozim.

    Faylni va katalogni qayta nomlash yoki boshqa joyga ko’chirish uchun F6-Перемещения tugmachasidan foydalaniladi (14-rasm). Bu holda ekranning o’rta qismida Файл (katalog)ning yangi nomi so’raladi.




    14-rasm. Faylni qayta nomlash.
    YAngi katalog yaratish uchun [F7] СоздКат tugmachasidan foydalaniladi (15-rasm). Создать новый katalog maydonida katalogga nom berib, OK buyrug’i ustida sichqoncha tugmachasi bosiladi.



    15-rasm. Katalog yaratish.
    Keraksiz katalogni yoki faylni o’chirish uchun [F8]-Удалит tugmachasidan foydalaniladi (16-rasm). O’chirilayotgan Файл yoki katalog o’chirilishini tasdiqlash uchun [Da] tugmachasida sichqoncha ko’rsatkichi keltirilib bosiladi. O’chirishni bekor qilish uchun Отмена yoki Нет buyrug’i beriladi.



    16-rasm. Katalog yoki faylni o’chirish.
    Windows Commander dasturidan chiqish uchun [Alt] [F4] (Выход ) tugmachasi ustiga ko’rsatkich keltirilib sichqoncha tugmachasi bosiladi.
    Quyidagi savollarga to’lig’icha javob yozing va komp’yuterda bajarishni o’rganing!


    1. Windows OTni ishga tushirish.

    2. Windows OT imkoniyatlari.

    3. Windows OTda yordam olish.

    4. Windows OT ishchi stoli va undagi yorliqlar bilan ishlash.

    5. Windows OT topshiriqlar jadvali bilan ishlash.

    6. Пуск tugmachasi(asosiy menyu) bilan ishlash.

    7. Windows OTda Файл va papkalar bilan ishlash.

    8. Disketni formatlash.


    1. Windows Commander dasturida ishlash: yordam olish; Файл yaratish; faylga ma’lumot yozish va diskda saqlash.

    2. Файл mazmunini ko’rish; faylni tahrir qilish; Файл nusxasini olish; bir nechta faylni bir vaqtda nusxalash; faylni chop qilish; faylni qayta nomlash; faylni o’chirish;

    3. Katalog yaratish; katalogga kirish; katalogdan chiqish; katalogni qayta

    nomlash;katalogni o’chirish; boshqa diskka o’tish; darchada diskdagi katalog daraxtini ko’rish.

    1. O’ng (chap) darchaga disk mundarijasini ko’rish; darchalar o’rnini almashtirish; o’ng (chap) darchani olib tashlash va qayta chiqarish; bir darchadan ikkinchi darchaga o’tish.

    2. Diskdan faylni qidirib topish; fayllar guruhini tashkil etilgan sanasi, hajmi, nomi bilan alifbo bo’yicha saralash;
      Alifbo (arab A.sining boshlang‘ich ikki harfi - alif va bo nomidan olingan) - biror tilning yozuviga qabul qilingan va maʼlum anʼanaviy tartib berilgan yozuv belgilari (mas, arab A.si, lotin A.si) yoki bo‘g‘in belgilar (mas, hind A.si - devanagari)
      diskdagi bo’sh joyni aniqlash; fayllarni arxivlash.

    14. Kompyuterni o’chirish.
    Word matn muharririda ma’lumotlarni qayta ishlash
    Reja

    1. Word matn muharririni ishga tushirish.

    2. Word matn muharriri haqida tushuncha.

    3. Matnlarni kiritish va tahrirlash.

    4. Faylni saqlash va ishga tushirish.

    5. Formulalar bilan ishlash.

    6. Jadvallar tashkil etish.

    7. Faylni chop qilish.

    8. Savol va topshiriqlar.




    1. Word matn muharririni ishga tushirish.

    Word matn muharririni ishga tushirish uchun Windows ning bosh oynasida ko’k rangdagi W papka bo’lsa uni ishga tushirishimiz kifoya. Agarda oynada bu papka bo’lmasa quyidagilarni ketma-ket bajaramiz. Bosh oynadan ПУСК tugmachaga kirib PROGRAMMA ni tanlab quyidagi holatni hosil qilamiz. O’ng tamondagi ustundan Microsoft Word yoki qisqacha Word ni tanlaymiz natijada navbatdagi 2-rasm paydo bo’ladi.



    Rasm-2


    Demak: Siz qo’llanma asosida Word matn muharririda ishlashga tayyor bo’ldingiz.


    1. Word matn muharriri haqida tushuncha

    Foydalanuvchilar o’z ish faoliyatida matnli ma’lumotlar bilan ko’proq ishlashlariga to’g’ri keladi. SHuning uchun ular zamonaviy matn muharrirlaridan birini bilishi lozim. SHunday muxarrirladan biri Word – Microsoft Office dasturlari tarkibiga kiruvchi matn muharriri hisoblanadi. Bu dastur Microsoft firmasi tomonidan Windows 3.x dasturlari uchun Word 6.0, keyinchalik esa Windows operatsion tizimi uchun Word 95, Word 97, Word 2000 dasturlari yaratildi.

    Word - eng takomillashgan amaliy dasturlardan biri hisoblanadi.

    Word yordamida ixtiyoriy ko’rinishdagi hujjatni juda tez va yuqori sifatda tayyorlash mumkin. Word Microsoft Office tarkibiga kiruvchi boshqa dasturlar kabi ko’p oynali dasturdir. Foydalanuvchi bir vaqtda bir nechta oynada alohidi-alohida matnli hujjatlarni tayyorlashi, ularni qo’shish, bipidan ikkinchisiga kerakli joyni olib ko’chirish, matn yoniga tasvir tushirish, harflarni istalgan shaklda a chop etishi mumkin. Demak, Word matn muharririda barcha tillarda har xil hujjatlar, xat, hisobot, maqola, tijorat xabarlari kabi ma’lumotlarni tayyorlash va chop qilish mumkin

    Word matn muharriri quyidagi imkoniyatlarni o’zida mujassamlashtirgan: matnni kiritish, tahrir qilish va ko’zdan kechirish, kiritilgan matnni saqlash va diskdan chaqirish, matn qismini ajratish va uni kerakli joyga ko’chirish yoki nusxalash, matematik , fizik va boshqa turdagi formulalarni yozish, Символlar o’lchamini etarlicha kattalikda o’zgartirish, Символlarni har xil shriftlarda –oddiy,

    quyuq (жирный), og’ma(kursiv), tagiga chizib(подчеркнутый) yozish, bir vaqtda bir nechta oynada turli xil hujjatlar tayyorlash va tahrirlash, hujjat mundarijasini tuzish kabi ishlarni bajarishi mumkin.


    3. Matnlarni kiritish va tahrirlash
    Microsoft Office tarkibiga kiruvchi barcha matn muharrirlarida matnli ma’lumotlarni kompyuter xotirasiga kiritish bir xil.

    Matn kursor qaerda turgan bo’lsa, o’sha joyga klaviatura tugmachasi orqali kiritiladi. Kiritilgan Символ kursor turgan joyda paydo bo’ladi. Bosh harf bilan yozish uchun [Shift] tugmachasi bosiladi va uni qo’yib yubormasdan kerakli harf klaviaturadan kiritiladi. Agar foydalanuvchi bosh harf bilan ko’p jumlalarni kiritmoqchi bo’lsa, u holda [Caps Lock] tugmachasini bosish maqsadga muvofiq. Bosh harflarni kiritishni bekor qilish uchun [Caps Lock] tugmachasini qaytadan bosish kerak. Foydalanuvchi matnni kiritish vaqtida xatoga yo’l qo’ysa, u holda xatolarni to’g’rilash uchun quyidagi tugmachalardan foydalaniladi:



    • [Backspace] – kursordan chap tomondagi Символni o’chiradi;

    • [Del] – kursordan o’ng tomondagi Символni o’chiradi;

    • [Ctrl][Del] – kursordan o’ngdagi so’zni o’chiradi;

    • [Ctrl][Backspace] – kursordan chapdagi so’zni o’chiradi;

    Matnni kiritishda agar qator to’lgan bo’lsa, kursor avtomatik ravishda keyingi qatorga o’tadi.

    Klaviaturada mavjud bo’lmagan simvolni kiritish uchun menyudan ВставкаСимвол buyruqlari tanlanadi. Natijada ekranda quyidagi tasvir paydo bo’ladi(3-rasm).



    3-rasm. Qo’shimcha Символlarni qo’yish oynasi.
    Misol tariqasida grek alfaviti harfi ni kiritishni ko’rib chiqamiz. Dastlab kursor Символ qo’yilishi kerak bo’lgan joyga keltiriladi. «Sichqoncha» tugmachasi bilan harfi tanlanadi (3-rasm) va Вставитьtugmachasi bosiladi. Natijada harfi kerakli joyga yoziladi.

    Matnni kiritish mobaynida ko’p uchraydigan klaviaturada yo’q bo’lgan Символlarni ishni osonlashtirish maqsadida klaviatura tugmachalariga o’rnatish ham mumkin. Masalan, kiril alifbosida mavjud bo’lmagan o’, q, g’, h harflari. Misol tariqasida o’ harfini klaviatura tugmachasiga o’rnatishni ko’rib chiqamiz. Buning uchun 3-rasmdagi oynadan o’ harfi tanlanadi va u erdagi «Klavisha...» tugmachasi bosiladi, ekranda paydo bo’lgan muloqot oynasining «Novoe sochetanie klavish:» darchasiga o’ xarfi o’rnatilishi kerak bo’lgan tugmacha yoki tugmachalar majmuasi kiritiladi (masalan, Alty)(4-rasm).



    4-rasm. o’ harfini klaviaturaga o’rnatish oynasi.
    So’ngra «Назначить» buyrug’i tanlanadi, hamda «Закрыть» buyrug’i orqali oyna yopiladi. Demak, foydalanuvchi bundan keyin o’ harfini kiritish uchun 3-rasmdagi oynaga murojaat qilmasdan, Alty tugmachalar majmuasini bosishi kerak bo’ladi. Boshka harflar ham shu tariqa klaviatura tugmachalariga o’rnatilishi mumkin.

    Matndagi biror qatorni ikkiga bo’lish uchun bo’linadigan matn maydoniga ko’rsatkich keltiriladi va [Enter] tugmachasi bosiladi.

    Maydon - ochiq, meʼmoriy jihatdan tartibga keltirilgan, atrofi bino, inshootlar yoki daraxtlar bilan toʻsilgan keng satq. Toʻrtburchakli, temperaturapetsiyasimon. doirasimon, tuxumsimon (oval) va boshqa shakllarda yopiq yoki ochiq holda boʻladi.
    Ikki qatorni birlashtirish uchun birinchi qator oxiriga ko’rsatkich keltiriladi va [Del] tugmachasi bosiladi.

    Foydalanuvchi Word dasturida matnli ma’lumotlarni tahrirlash davomida buyruqlar ketma-ketligidan foydalanadi. Masalan, matn qismlarini belgilab uni boshqa joyga nusxalash, matn qismini saqlash va hokazo. Agar foydalanuvchi biron-bir buyruqni noto’g’ri bajargan bo’lsa, bu buyruqni bekor qilishi mumkin. Buning uchun uskunalar majmuasidan buyrug’i tanlanadi. Bu tugmacha oldin bajarilgan buyruqlarni varaqlaydi. buyrug’i yordamida bajarilgan buyruqlar orqaga varaqlanadi.

    Word dasturining afzallik tomoni shundan iboratki, unda kiritilgan harf o’lchamlarini o’zgartirish mumkin. Buning uchun uskunalar majmuasidagi tugmachadan foydalaniladi. Masalan 14 razmerda terilgan O’zbekiston so’zining o’lchamini o’zgartirish quyidagicha bajariladi: Dastlab bu so’z belgilanadi O’zbekiston va so’ngra tugmachasi bosiladi va kerakli o’lcham tanlanadi(masalan, 36), ya’ni




    va unda «sichqoncha» tugmachasi bosiladi. Natijada O’zbekiston so’zining o’lchami o’zgaradi va quyidagi ko’rinishni oladi:O’zbekiston.
    Kursor bilan ishlash buyruqlari




    Klaviatura buyruqlari

    Kursor qaerga siljiydi

    1

    Home
    Qatorning boshiga

    2

    End
    Qatorning oxiriga

    3

    Ctrl  Home
    Hujjatning boshiga

    4

    Ctrl  End
    Hujjatning oxiriga

    5

    Page Up

    Bitta ekran yuqoriga

    6

    Page Down

    Bitta ekran pastga

    7

    Ctrl  Page Down

    Bitta sahifa oldinga

    8

    Ctrl  Page Up

    Bitta sahifa keyinga

    9

    Ctrl  CHapga ()

    Bitta s¢z keyinga

    10

    Ctrl  O’ngga ()

    Bitta s¢z oldinga

    11

    Ctrl  Pastga ()

    Bitta abzats oldinga

    12

    Ctrl  YUqoriga ()

    Bitta abzats keyinga


    3. Faylni saqlash va ishga tushirish
    Agar foydalanuvchi Файл nomini ko’rsatmasdan Word dasturi bilan ishlashni boshlasa, kompyuter yangi matnli hujjatni «Документ 1», keyingilarini «Документ 2», «Документ 3» va hokazo nom bilan nomlashni tavsiya qiladi. Foydalanuvchi dastlab matnni kompyuter xotirasiga kiritishi, so’ngra esa uni kompyuter tavsiya qilgan yoki ixtiyoriy boshqa nom bilan saqlab qo’yishi mumkin.

    Foydalanuvchi faylni ixtiyoriy boshqa nom bilan saqlashi uchun menyuning Файл bo’limidan Сохранить как... buyrug’ini tanlaydi va muloqot oynasining(5-rasm) «Имя файла» darchasiga faylning yangi nomi kiritiladi va Сохранить tugmachasi bosiladi.



    5-rasm. Word dasturida matnni saqlash.
    Файл bir marta nomlanadi. Diskda saqlangan faylga kiritilgan keyingi har bir o’zgarishni saqlash uchun menyuning Файл bo’limidan Сохранить buyrug’i yoki uskunalar majmuasidagi

    belgida «sichqoncha» tugmachasi bosiladi.

    Diskdagi faylni operativ xotiraga chaqirish uchun menyudagi Файл Открыть buyrug’i tanlanadi yoki uskunalar majmuasidagi belgida «sichqoncha» tugmachasi bosiladi. Faylni chaqirish uchun [Ctrl][F12] yoki [Ctrl][O] tugmachalar majmuasi ham ishlatilishi mumkin. Ekranda fayllar ro’yxati paydo bo’ladi(6-rasm).

    Ko’rsatkich orqali kerakli fayl tanlanadi (bizning misolimizda 10 nomli fayl) va «sichqoncha» tugmachasi bosiladi. Fayl mazmuni ekranda paydo bo’ladi va foydalanuvchi matn ustida tahrirlash ishlarini bajarishi mumkin.

    6-rasm.Word dasturida faylni xotiradan chaqirish.
    Matnni sahifalarga ajratish
    Matnni sahifalarga ajratish uchun menyuning Вставка bo’limidan Номера страниц buyrug’i tanlanadi va quyidagi darcha paydo bo’ladi(7-rasm).

    7-rasm. Sahifa parametrlarini o’rnatish oynasi.
    Bu darchada sahifalash parametrlari o’rnatiladi. Положение bo’limida sahifa nomerini varaqning yuqorisidan(Вверху страницы) yoki pastidan(Внизу страницы), Выравнивание bo’limida esa nomerni varaqning o’rtasidan(От центра), chap tomondan (слева), o’ng tomondan(справа) qo’yish kerakligi aniqlanadi.
    5. Jadvallar tashkil etish
    Jadval tashkil etish uchun menyudagi "Таблица" bo’limiga kirib, Добавить, so’ngra Таблица buyrug’i tanlanadi(7-rasm).

    7-rasm. Jadval tashkil qilish buyruqlari.
    Ekranda so’roq vazifasini bajargan holda satr va ustunlar sonini kiritishni talab qiluvchi oyna hosil bo’ladi (8-rasm).

    8-rasm. Jadval tashkil etishda ustunlar va

    satrlar sonini berish.

    Kerakli ustun va satrlar soni kiritilib, [Enter] yoki [OK] tugmachalari bosiladi. Masalan, beshta satr va beshta ustundan iborat jadvalni hosil qilish uchun “Число строк” satrida 5 sonini, “Число столбцов” satrida 5 sonini kiritish lozim(8-rasm) va [OK] buyrug’i beriladi. Natijada ekranda quyidagi jadval hosil bo’ladi.














































































    Jadval kerakli ma’lumot bilan to’ldiriladi. Masalan quyidagi jadval talabalar to’g’risidagi ma’lumotlar bilan to’ldirilgan.




    Agar foydalanuvchi Wordda yozayotgan matnda xisoblanadigan jadval uchrasa, undagi sonli ma’lumotlar ustida Excel dasturini ishga tushirmasdan turli arifmetik amallarni bajarish mumkin. Buning uchun uskunalar majmuasidagi (Добавить таблицу Excel) tugmachasi bosiladi va ustun hamda satrlar soni belgilanadi. Ekranda Excel elektron jadvali paydo bo’ladi va u ma’lumotlar bilan to’ldiriladi hamda kerakli hisoblashlar bajariladi. Masalan, quyida talabalarning besh kunlik tergan paxtasini hisoblash jadvali keltirilgan.
    Paxta, chigitli paxta - gʻoʻzaning tola va chigitdan iborat asosiy mahsuloti. Paxta tozalash korxonasida P.ga dastlabki ishlov berish jarayonida chigitdan, avval, toʻqimachilik sanoatining ehtiyoji uchun asosiy mah-sulot - tola (uz. 20 mm dan uzun)


    Jadvaldagi barcha hisoblashlar bajarilgandan keyin undan tashqarida «sichqoncha» tugmachasi bosiladi va quyidagi jadval paydo bo’ladi.


    Agar jadvalga o’zgartirishlar kiritilishi kerak bo’lsa, u holda «sichqoncha» tugmachasi jadval ustida ikki marta bosiladi.

    Jadvalni o’chirish uchun menyudan ТаблицаУдалитТаблица buyruqlari ketma-ket tanlanadi. Kiritilgan jadvaldagi ortiqcha satrni olib tashlash uchun u satr tanlanadi va menyudagi Таблица bo’limiga kirib УдалитСтроки buyrug’i tanlanadi. Kiritilgan jadvaldagi ortiqcha ustunni olib tashlash uchun ustun tanlanadi va menyudagi Таблица bo’limiga kirib УдалитСтолбцыbuyrug’i tanlanadi. Kiritilgan jadvaldagi satr yoki ustunlar soni etmay qolganda ularning sonini ko’paytirish uchun menyudagi ТаблицаДобавить buyrug’idan keyin Столбцы слева, Столбцы справа, Строки выше, Строки ниже buyruqlaridan keraklisi tanlanadi.


    6. Formulalar bilan ishlash
    Kompyuter foydalanuvchisi matnli ma’lumotlar bilan ishlash vaqtida matematik, fizik va boshqa turdagi formulalarni yozishga to’g’ri keladi. Buning uchun menyuning Вставка bo’limiga kirib kerakli Символ bandi tanlanadi va “sichqoncha” tugmachasi bosiladi. Natijada ekranda 3-rasmdagi holat paydo bo’ladi. Matnda lozim joyga kursor keltiriladi va kerakli Символ ko’rsatkich orqali tanlanadi hamda Вставить tugmachasi bosiladi. Daraja va indekslarni yozish uchun uskunalar majmuasidagi belgilardan foydalaniladi.

    Matematik va boshqa turdagi formula va munosabatlarni yozishda klaviaturada mavjud bo’lmagan Символlarni kiritishda uskunalar majmuasi qatoridagi belgidan foydalanish maqsadga muvofiq. Mazkur belgi ustiga ko’rsatkich keltirilib, “sichqoncha” chap tugmachasi bosiladi. Natijada 8-rasmdagiga o’xshash holat ekranda paydo bo’ladi. Kerakli matematik (fizik, kimyoviy va hokazo) formulalarni kiritish mumkin.

    Kimyo, ximiya - moddalarning tuzilishi va oʻzgarishini oʻrganadigan fan. Kimyo boshqa fanlar qatori inson faoliyatining mahsuli sifatida vujudga kelib, tabiiy ehtiyojlarni qondirish, zaruriy mahsulotlar ishlab chiqarish, biridan ikkinchisini xrsil qilish va, nihoyat, turli hodisalar sirlarini bilish maqsadida roʻyobga chiqdi.



    8-rasm. Matematik Символlarni WORDda yozish.


    Matematik formulani yozishga misol:

    Formulaga o’zgartirish kiritish uchun unda «sichqoncha tugmachasi ikki marta bosiladi.


    Rasmlar va kartinkalar bilan ishlash
    Foydalanuvchi matnga kompyuter xotirasida mavjud bo’lgan ixtiyoriy rasm yoki kartinkani hamda boshqa grafik muharrirlarda tayyorlangan rasmlarni qo’shishi mumkin.

    Bu ish quyidagi tartibda bajariladi:



    • kursor rasm qo’yilishi kerak bo’lgan joyga keltiriladi;

    • menyuning Вставка bo’limidan Risunok buyrug’i tanlanadi. Ekranda quyidagi muloqat oynasi paydo bo’ladi(9-rasm).



    9-rasm.



    Undan kerakli kartinka yoki rasmli fayl tanlanadi va OK tugmachasi bosiladi. Masalan, quyida Из файла bo’limidan Aysberg nomli faylli rasm tanlangan va natijada ekranda quyidagi tasvir paydo bo’ladi(10-rasm).

    10-rasm. Aysberg rasmi.
    7. Faylni chop qilish
    Word dasturining eng afzallik tomonlaridan biri tayyorlangan matnli xujjatni printerda chop qilishdan oldin matn kog’ozda qanday ko’rinishini bilish mumkin. Buning uchun menyuning Файл bo’limidan Предварительный Просмотр buyrug’ini tanlash yoki uskunalar majmuasidan belgida sichqoncha tugmachasi bosiladi. Предварительный Просмотр rejimida matnni tahrir qilish mumkin emas.

    Matnli xujjatni printerda chop qilishni quyidagi usullardan biri bilan amalda oshirish mumkin.

    1. Uskunalar majmuasidagi belgisida «sichqoncha» tugmachasini bosish bilan. Bu usul eng tez, lekin unchalik qulaylikga ega emas. CHunki, bu holda hujjat foydalanuvchi hohlamagan rejimda chop qilinishi mumkin.

    2. Faylni chop qilishda ko’pchilik foydalanuvchilar menyuning Файл Печать buyrug’idan yoki Ctrl  R tugmachalar majmuasidan foydalaniladi. Bu holda ekranda quyidagi muloqot oynasi paydo bo’ladi (11-rasm). Bu oynada foydalanuvchi chop qilish parametrlarini va printer xossalarini o’rnatishi mumkin. Hujjatning barcha varaqlarini chop qilish uchun vse buyrug’i tanlanadi. Agar hujjatning ba’zi varaklarini chop qilish kerak bo’lsa, u holda nomera darchasida, masalan, 1-15 kiritiladi va OK bosiladi. 0 Число копий bo’limida hujjatni necha nusxada chop kilinishi ko’rsatiladi.

    Word dasturi qog’ozning ikkala tomoniga chop qilish imkonini beradi. Masalan, agar matnli hujjat kitob holida taxlangan bo’lsa, u holda dastlab Vыvesti na Печать bo’limidan Vse stranitsы diapazona o’rniga Nechetnыe stranitsы (Toq sahifalar) buyrug’i tanlanadi va so’ngra qog’ozlar qaytadan taxlanib printerga qo’yiladi hamda CHetnыe stranitsы (Juft sahifalar) buyrug’i tanlanadi.

    11-rasm. CHop qilish parametrlarni o’rnatish oynasi.
    Quyidagi savollarga to’lig’icha javob yozing va komp’yuterda bajarishni o’rganing!


    1. Word dasturini ishga tushirish haqida ma’lumot bering.

    2. Tugmachalar majmuasi orqali matnni kiritish. Bunda talaba ekranga bir sahifadan ko’p bo’lgan ixtiyoriy matnni kiritishi lozim bu holda talabaning harf terish tezligi, xatolari hisobga olinadi.

    3. Kiritilgan matnni xotirada saqlash.

    1. Xotiradagi faylni ishga tushirish.

    2. Matn qismlari bilan ishlash(matn qismini belgilash, boshqa joyga ko’chirish yoki nusxalash, o’chirish, Символlar o’lchamini o’zgartirish, turli shriftlar(jirnыy, kursiv, podcherknutыy)da yozish va hokazo).

    3. Jadval tashkil qilish. Talaba saqlangan matnga jadval tashkil qiladi va uni qayta ishlashi lozim.

    4. Matematik formulalar bilan ishlash. Talaba bu erda ixtiyoriy formulani uskunalar majmuasidagi belgidan foydalanib kiritishi kerak.

    5. Rasmlar bilan ishlash. Matnga kompyuter xotirasidagi tayyor rasmni qo’yishi kerak.

    6. Ma’lumotlarni printerda chop qilish. CHop qilingan hujjat bir sahifadan ortiq bo’lgan matn, tuzilgan jadval, matematik formula hamda rasmdan iborat bo’lishi kerak.

    7. Word dasturi bilan ishni tugallash.

      1   2   3   4   5   6   7


    Download 308.32 Kb.

    Bosh sahifa
    Aloqalar

        Bosh sahifa


    Amaliy darslar uchun masalalar to’plami windows operatsion tizimida ishlash Reja

    Download 308.32 Kb.