• 9.1.O‘zbekiston Respublikasini Markaziy Osiyoning transport-tranzit salohiyatini oshirishdagi urni va uni yanada rivojlantirish.
  • O’zbеkistоn rеspublikаsi оliy vа o’rtа mахsus tа’lim vаzirligi tоshkеnt dаvlаt iqtisоdiyot univеrsitеti




    Download 2.97 Mb.
    Pdf ko'rish
    bet50/83
    Sana24.10.2022
    Hajmi2.97 Mb.
    #27955
    1   ...   46   47   48   49   50   51   52   53   ...   83
    Bog'liq
    1479-Текст статьи-4125-1-10-20200627
    «mexanizmlar nazariyasi va mashina detallari»
    Nаzоrаt uchun sаvоllаr: 
    1. 
    Хаlqаrо yuk tаshuvlаri tushunchаsi qаndаy? 
    2. 
    Хаlqаrо trаnspоrt vositalari qanday tanlanadi? 
    3. 
    Хаlqаrо trаnspоrt tаshuvlаridа qаndаy trаnspоrt turlаridаn 
    fоydаlаnilаdi? 
    4. 
    Хаlqаrо trаnspоrt tаshuvlаrini tаrtibgа sоlishdа qоysi хаlqаrо 
    Kоnvеntsiyalаridаn fоydаlаnish mumkin. 
    5. 
    Trаnspоrt хаydоvchisi qаysi хujjаtgа аsоsаn хаlqаrо yo’nаlishlаrdа 
    yuk tаshishgа ruхsаt etilаdi? 
    6. 
    Хаlqаrо yuk tаshuvlаrida avtomobil transportining o’rni? 
    7. 
    Хаlqаrо yuk tаshuvlаrida temir yo’l transportining o’rni? 
    8. 
    Хаlqаrо yuk tаshuvlаrida havo transportining o’rni? 
    9. 
    TIR bеlgisi оstidа tоvаr tаshuvchi O’zbеkistоn Rеspublikаsi хududidа 
    nеchchi kun qоlishi mumkin? 
    10. Bоjхоnа vа trаnspоrt Kоnvеntsiyalаrining аfzаlliklаri nimаdа?
     
     
     
     


    IX-BOB. Хаlqаrо trаnspоrt tаshuvlаri vа undа bоjхоnа оrgаnlаrining аsоsiy 
    vаzifаlаri. 
    Reja:
    9.1.O‘zbekiston Respublikasini Markaziy Osiyoning transport-tranzit 
    salohiyatini oshirishdagi urni va uni yanada rivojlantirish. 
    9.2. O‘zbekiston Respublikasida yuk tashish tizimini rivojlantirish 
    strategiyasi.
    9.3. Хаlqаrо trаnspоrt tаshuvlаri vа undа bоjхоnа оrgаnlаrining аsоsiy 
    vаzifаlаri. 
     
    9.1.O‘zbekiston Respublikasini Markaziy Osiyoning transport-tranzit 
    salohiyatini oshirishdagi urni va uni yanada rivojlantirish 
    O‘zbekiston 
    Respublikasi 
    tashqi 
    iktisodiy 
    siyosatining 
    ustuvor 
    yo‘nalishlaridan biri mamlakatimiz va Markaziy Osiyo transport-kommunikatsiya 
    infratuzilmasini rivojlantirish sohasida strategik ahamiyatga ega loyihalarni amalga 
    oshirish xisoblanadi. 
    Binobarin, 
    Prezidentimizning 
    parlamentimizga 
    Murojaatnomasida 
    O‘zbekiston Respublikasining tashqi savdo yuklarini jahondagi hamda 
    mintaqadagi asosiy bozorlarga olib chiqadigan ishonchli transport va tranzit 
    yo‘laklarini izchil shakllantirishga alohida e’tibor qaratish lozimligi qayd etilgan 
    edi. O‘tgan yilning dekabr oyida Prezidentimiz qarori bilan 2018 — 2022 yillarda 
    transport infratuzilmasini takomillashtirish va yuk tashishning tashqi savdo 
    yo‘nalishlarini diversifikatsiyalash bo‘yicha kompleks dastur qabul qilindi. Mazkur 
    dasturda O‘zbekiston — Turkmaniston — Eron — O‘mon, O‘zbekiston — 
    Qirg‘iziston — Xitoy xalqaro transport yo‘laklari, shuningdek, Eron (Bandar-
    Abbos, CHabahar) va Pokiston (Gvadar, Karachi) dengiz portlariga chiqish uchun 
    transafg‘on transport yo‘lagini qurish bo‘yicha erishilgan kelishuvlarni jadallik 
    bilan hayotga tatbiq qilishga alohida ahamiyat berilgan.
    Qayd etish kerakki, 2017 yilning mart oyida O‘zbekiston va Turkmaniston 
    rahbarlarining uchrashuvi yakunlari bo‘yicha O‘zbekiston — Turkmaniston — 


    Eron — O‘mon transport-kommunikatsiya yo‘lagining muhim uchastkasini amalga 
    oshirishga kirishildi: Amudaryo orqali Turkmanobod — Farob temir yo‘li hamda 
    avtomobil yo‘li ko‘priklari ochildi. Natijada konteynerlada yuk tashish hajmi 2,5 
    baravar ko‘paydi. O‘zbekiston — Turkmaniston — Kaspiy dengizi — Bokuga 
    chiqish orqali Janubiy Kavkaz — Tbilisi — Kars yo‘nalishi bo‘yicha to‘g‘ridan-
    to‘g‘ri transport-kommunikatsiya magistralini yaratish g‘oyasini amalga oshirish 
    hamda Gruziya, Turkiya, Ruminiya va boshqa davlatlarning Qora dengiz bo‘yidagi 
    portlariga chiqish imkoniyati ochilmoqda.
    45
    Bundan tashqari, 20 yillik muzokaralardan so‘ng Xitoy va Markaziy Osiyoni 
    Qirg‘iziston orqali bog‘laydigan temir yo‘l qurilishida ham jiddiy siljish yuz berdi. 
    Misol uchun, 2017 yilning 25 — 27 dekabr kunlari XXR, Qirg‘iziston va 
    O‘zbekiston delegatsiyalarining Toshkentda bo‘lib o‘tgan uch tomonlama 
    uchrashuvida O‘zbekiston — Qirg‘iziston — Xitoy loyihasini jadal ro‘yobga 
    chiqarishga qaratilgan amaliy qaror qabul qilindi. Unga muvofiq, 2018 yilning 
    oxiriga qadar yo‘nalishni aniq belgilash, texnik-iqtisodiy asoslantirishni ishlab 
    chiqish hamda uni moliyalashtirish masalalarini hal qilish kutilayapti. 
    Ushbu yo‘lak Xitoydan yuklarni eng qisqa masofa bo‘ylab Markaziy Osiyo 
    orqali Janubiy Osiyo hamda YAqin SHarq mamlakatlariga, Transkavkaz yo‘lagi 
    orqali Evropaga Yetkazib berish imkoniyatini yaratadi. 
    Loyihaning dastlabki parametrlariga ko‘ra, yuklarni konteynerlar orkali 
    Yetkazib berish muddati 7-8 sutka, SHarqiy Osiyodan YAqin SHarq va Janubiy 
    Evropa mamlakatlarigacha bo‘lgan masofa esa 900 kilometr qisqaradi. 
    SHu o‘rinda Afg‘oniston Prezidenti Ashraf Fanining 2017 yil dekabr oyida 
    mamlakatimizga rasmiy tashrifi chog‘ida imzolangan Mozori SHarif — Hirot 
    temir yo‘lini qurish to‘g‘risidagi bitimni alohida qayd etish lozim. Ushbu yo‘lak 
    ilgari O‘zbekiston tomonidan qurilgan birinchi transport yo‘lagi — Hayraton — 
    Mozori Sharif temir yo‘lining davomi hisoblanadi. 2014 yilda AQSH Moliya 
    vazirligi Osiyo taraqqiyot bankini Afg‘oniston Islom Respublikasi iqtisodiyotini 
    45
    45
    Кучаров А.,Дадабаев К.,Бобохўжаев Ғ. «Логистика» дарслик Тошкент ТДИУ 2018.


    tiklash uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘lgan mazkur tarixiy loyihani amalga 
    oshirishni moliyalashtirishga ko‘maklashgani uchun taqdirladi. Bugungi kunda 
    ushbu magistral orqali Afg‘oniston importining qariyb yarmi olib kirilmoqda. Ular 
    orasida insonparvarlik yuklarining hajmi katta o‘rin tutadi. 
    Mazkur temir yo‘lning yotqizilishi va uning samarali faoliyat olib borishiga 
    erishish Markaziy Osiyo mamlakatlari hamda Afg‘onistonning xalqaro transport va 
    savdo tizimlariga muvaffaqiyatli integratsiyasiga xizmat qiladi. 
    Birinchidan, u Afg‘onistonni ijtimoiy-iqtisodiy tiklash bo‘yicha xalqaro sa’y-
    harakatlarga haqiqiy hissa qo‘shishga zamin yaratadi. Masalan, Osiyo taraqqiyot 
    bankining hisob-kitoblariga ko‘ra, Hayraton — Mozori SHarif temir yo‘li 
    foydalanishga topshirilishi natijasida 1,2 ming nafarga yaqin kishilar ishga 
    joylashtirildi. Temir yo‘l bo‘ylab afg‘onlarning bandligi o‘sish sur’atlari yiliga 10-
    11 foizni tashkil etdi va natijada 2008 yilgi ko‘rsatkichga nisbatan ikki baravar 
    oshdi. 
    Bundan tashqari, Kobul tovar ayirboshlash hajmi va yuklar tranzitini 
    ko‘paytirishdan qo‘shimcha daromad manbalariga ega bo‘lish hisobiga tashqi 
    donorlik yordamiga qaramlikdek o‘tkir muammoni kamaytirish imkoniyatiga ega 
    bo‘ladi. Bugungi kunda bunday yordam mamlakat YAIMning qariyb 90 foizini 
    tashkil qiladi. 
    Ekspertlik baholariga qaraganda, Mozori SHarif — Hirot temir yo‘li 
    loyihasini amalga oshirish natijasida Eronning CHabahar portiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri 
    qatnovning ochilishi Afg‘oniston tashqi savdo aylanmasini 50 foiz ko‘paytirish 
    imkonini beradi. Dastlabki hisob-kitoblarga ko‘ra, temir yo‘l liniyasi qurilishi 
    yakunlanganidan so‘ng birinchi yilda konteynerlar orkali yuklar tranziti hajmi 
    taxminan 5,3 million tonna, istiqbolda esa yiliga 15 million tonnaga etishi mumkin. 
    Ikkinchidan, ko‘zda tutilgan loyihaning hayotga tatbiq etilishi afg‘on tinchlik 
    jarayoniga jalb qilingan mamlakatlar o‘rtasida mintaqaviy konsensusga erishishda 
    yangi bosqich bo‘ladi hamda ularning o‘zaro raqobati uchun emas, balki 
    hamkorligi uchun xolis sharoit yaratadi. Loyihaning ro‘yobga chiqarilishidan 


    Afg‘onistonning qariyb barcha qo‘shnilari, avvalambor, Hindiston, Eron va 
    Pokiston iqtisodiy naf ko‘radi. 
    Eronning CHabahar hamda Bandar-Abbos portlariga olib chiqadigan Mozori 
    SHarif — Hirot transport yo‘lagining yaratilishi Hindistonga Afg‘oniston, 
    Markaziy Osiyo va MDH mamlakatlari bozorlariga eng qisqa yo‘llar bilan chiqish 
    imkonini beradi. Bugun to‘g‘ridan-to‘g‘ri transport yo‘llarining yo‘qligi bois 
    Hindiston hamda Markaziy Osiyo davlatlari o‘rtasidagi tovar ayirboshlash hajmi 
    mavjud salohiyatdan juda past bo‘lib qolmoqda, ya’ni 1,1 foizni ham tashkil 
    qilmaydi. 
    Hindiston CHabahar port infratuzilmasini rivojlantirishga 500 million dollar 
    investitsiya kiritdi. CHabahar — Zahedan — Zaranj Janubiy savdo yo‘lagini 
    rivojlantirish doirasida Eron — Afg‘oniston temir yo‘li qurilishida ishtirok 
    etmoqda. Bu istiqbolda Afg‘onistonning Hirot, Qandahor, Kobul va Mozori SHarif 
    singari yirik shaharlarini birlashtiradigan halqa yo‘liga chiqish imkonini beradi
    46

    Ushbu yo‘lning ishga tushirilishi Eronning port infratuzilmalari tranzit 
    salohiyatidan faol foydalanish imkonini beradi hamda Tehronning Markaziy Osiyo 
    davlatlari bilan hamkorlik munosabatlariga yangi ruh bag‘ishlaydi. Binobarin, 
    Tehron Afg‘oniston hududi orqali o‘tadigan transport-kommunikatsiya loyihalarini 
    amalga oshirishda faol qatnashmoqda. 2017 yilning sentyabr oyida Eron — 
    Afg‘oniston temir yo‘lining mazkur mamlakatdan o‘tadigan uchastkasi — Xaf 
    shahridan Afg‘oniston bilan chegaradosh SHamti shahrigacha bo‘lgan qismi qurib 
    bitkazildi. YAqin vaqt ichida Eronning Xaf shahridan Hirotgacha temir yo‘l 
    yotqizishni yakunlash rejalashtirilayapti. 
    Mozori SHarif — Hirot liniyasi, bundan tashqari, Markaziy Osiyo — 
    Pokiston yo‘nalishida ham yuklarni tashishga sharoit tug‘diradi. Bunda Eron va 
    Pokistonning Zahedan — Kvetta — Karachi temir yo‘l tarmoqlaridan foydalanish 
    mumkin bo‘ladi. Hozirgi vaqtda Pokiston tomoni Peshavor — Jalolobod temir 
    yo‘li qurilishini faol ilgari surayapti. Bu kelajakda Afg‘onistonning yaxlit temir 
    yo‘l tizimi bilan bog‘lanib, Pokistonning Karachi portiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri yo‘l 
    46
    Хўжаев Ф., Пўлатхўжаева Д., Боев О. Халқаро логистика. – 2016


    ochadi. Pokiston Temir yo‘llar vazirligi ma’lumotlariga ko‘ra, Jahon banki ushbu 
    loyihaning texnik parametrlariga qiziqish bildirgan. 
    Uchinchidan, O‘zbekiston — Afg‘oniston tranzit-infratuzilma salohiyatidan 
    foydalanish istiqbollari Markaziy Osiyo davlatlariga Hind okeani savdo yo‘llariga 
    chiqish imkonini yaratadi. Mintaqa, o‘z jug‘rofiy joylashuviga ko‘ra, Evroosiyo 
    qit’asida qariyb barcha — Janub — SHimol, SHarq — garb yo‘nalishlarida muhim 
    quruqlik magistraliga aylanish uchun yuqori darajada transport-tranzit salohiyatiga 
    ega. 
    Transafg‘on transport-kommunikatsiya loyihalari barpo etilishi mintaqadagi 
    boshqa muhim loyihalar, jumladan, O‘zbekiston — Turkmaniston — Eron — 
    Ummon, O‘zbekiston — Qirg‘iziston — Xitoy xalqaro transport yo‘laklari bilan 
    uyg‘un bo‘lib, eng qisqa masofali qit’alararo transport yo‘laklarini rivojlantirish 
    uchun muhim omil bo‘lib xizmat qiladi. 
    Masalan, Xitoy — Qirg‘iziston — O‘zbekiston — Afg‘oniston — Eron 
    o‘rtasidagi muqobil quruqlik yo‘lagining uzunligi 3,5 ming kilometr bo‘lib, 
    Xitoydan Erongacha bo‘lgan mavjud dengiz yo‘lidan (13,8 ming kilometr) to‘rt 
    baravar qisqadir. O‘z navbatida, Mozori SHarif — Hirot temir yo‘li qurilishi 
    Afg‘onistondan Xitoyga Andijon orqali 3 kun ichida borish imkonini beradi.
    47
    SHuni qayd etish kerakki, mazkur magistral ikki yo‘nalishdagi, ya’ni MDH 
    va Boltiq mamlakatlari — O‘zbekiston — Afg‘oniston — Eron portlari — Fors 
    ko‘rfazi va YAqin SHarq mamlakatlari hamda Fors ko‘rfazi mamlakatlari — 
    Afg‘oniston — O‘zbekiston — Qirg‘iziston — Xitoy — SHarqiy va Janubi-
    SHarqiy Osiyo mamlakatlari yo‘nalishidagi yangi temir yo‘l yo‘laklarining muhim 
    qismi sanaladi. 
    O‘zbekistonning yuqori darajadagi transport-tranzit salohiyati sharoitida 
    yuqorida qayd etilgan loyihalarning iqtisodiy ustuvorligi yanada ayonlashadi. 
    SHubhasiz, temir yo‘llar qurilishining texnik parametrlarini, xavfsizlikni 
    ta’minlash hamda ularni moliyalashtirish, normativ-huquqiy hujjatlarni 
    47
    Карриева Й., Неъматов К., Машарипов А. ТИФда транспорт таъминоти. Дарслик. – 2009. 


    rasmiylashtirish masalalarini kelishish nuqtai nazaridan katta hajmdagi ishlarni 
    bajarish kerak bo‘ladi. 
    YAngi temir yo‘l transporti infratuzilmalarini shakllantirish bo‘yicha 
    dastlabki kelishuvlarga erishilganini Markaziy Osiyo mintaqasining tranzit 
    pozitsiyasi kuchayishi va Markaziy Osiyo hamda Afg‘onistonning dunyo 
    iqtisodiyotiga integratsiya bo‘lishi, mintaqa mamlakatlarining iqtisodiy salohiyati 
    hamda farovonligini oshirishda navbatdagi dolzarb qadam sifatida ko‘rish lozim. 
    Bunda mazkur tashabbuslarning amaliy ro‘yobga chiqarilishi Markaziy Osiyoni 
    nafaqat xalqaro tranzit bo‘g‘iniga, balki Janubiy Osiyo, Osiyo — Tinch okeani 
    havzasi mintaqasi, MDH, Evropa va YAqin SHarq o‘rtasidagi transkontinental 
    iqtisodiy makonning muhim bo‘g‘iniga aylanishiga ham zamin yaratadi.
    48
    Bularning barchasi pirovardida O‘zbekistonning barcha yirik tashqi iqtisodiy 
    sheriklari bilan munosabatlarini sifat jihatidan yangi bosqichga olib chiqadi hamda 
    rivojlangan davlatlar, Hindiston, Eron, Pokiston singari jadal sur’atlar bilan ravnaq 
    topayotgan mamlakatlar bilan savdo-iqtisodiy hamkorlikni kengaytiradi. 
    Jumladan, O‘zbekiston va Qozog‘iston chegaraoldi hamkorligi xalqaro 
    markazi, transport-logistika markazi barpo etishni rejalashtirmoqda 
    O‘zbekiston va Qozog‘iston o‘z chegaraoldi hududlarida xalqaro chegaraoldi 
    markazi, transport-logistika markazi (quruq port) qurishni rejalashtirmoqda. Bunga 
    2018 yil 14 mart kuni ikki tomonlama hamkorlik bo‘yicha qo‘shma hukumatlararo 
    komissiya majlisida oydinlik kiritildi. 
    Qozog‘iston Respublikasi xukumati xabariga kura 2017 yil yakunlari 
    bo‘yicha temir yo‘l transportida uzaro konteyner tashuvlari hajmi 8 foizga oshib, 
    20,5 million tonnadan ortikni tashkil etdi. 2018 yilning ikki oyi davomida 
    tashuvlar hajmi 2017 yilning shu davriga nisbatan 44 foizga oshgan. 

    Download 2.97 Mb.
    1   ...   46   47   48   49   50   51   52   53   ...   83




    Download 2.97 Mb.
    Pdf ko'rish

    Bosh sahifa
    Aloqalar

        Bosh sahifa



    O’zbеkistоn rеspublikаsi оliy vа o’rtа mахsus tа’lim vаzirligi tоshkеnt dаvlаt iqtisоdiyot univеrsitеti

    Download 2.97 Mb.
    Pdf ko'rish