• Sivilizasiya və texniki-iqtisadi inkişaf
  • Ydhifddfcğf, ''şlşdş ıeftvfke'' mü eüküyyştşt udğş-euçtşlş ğunfkdfkg




    Download 336.92 Kb.
    Sana10.04.2017
    Hajmi336.92 Kb.



    4-5. İQTİSADİ VƏ TEXNOLOCİ İMPERİALİZM


    Ydhifddfcğf, ''şlşdş ıeftvfke'' mü eüküyyştşt

    udğş-euçtşlş ğunfkdfkg

    Çağdaş siyasətdə hər şey təkcə tarixi rakursda və gerçək ha­di­sələr baxımından deyil, eyni zamanda böyük dövlətlərin ma­raq dairələri və hətta "milli heysiyyatları" baxımından dəyərlən­di­ri­lir. Bö­yük dövlətlərin geosiyasi planları çox vaxt kiçik dövlətlərin öz aralarındakı münasibətlərə və müna­qişələrə yön verir, həlledici tə­sir göstərir. Həm də belə təsirlər və təzyiqlər müxtəlif beynəlxalq təş­kilatların (BMT, ATƏT və s.) adı ilə həyata keçirilir.

    Təbii ki, böyük dövlətlərin öz aralarında da dünyanın siyasi xə­ritəsini müəyyən etmək səlahiyyəti uğrunda mübarizə gedir. Bu za­man çox vaxt beynəlxalq hüquq normaları və ədalət prinsipləri ön plana çəkilir və böyüklər arasındakı rəqabətə, onların mənafe­yi­­nə toxunmayan, geosiyasi mübarizə arealının kənarında qalan öl­kələrə həqiqətən himayədarlıq edilir.

    Lakin bu günlə yanaşı keçmiş də vardır və böyük dövlətlər, gö­rünür, tarixi də unutmur, birdən "su axan yerdən bir də axar" ehti­malını nəzərə alaraq böyük tarixi keçmişi olan xalqlara müna­si­bətdə ehtiyatla tərpənir və bəzən ədalət prinsiplərini də ''unudurlar''.

    Bəli, dünyada elə ölkələr vardır ki, onlar hələ yenicə müstə­qil­lik əldə edir, öz dövlətlərini qurmağa çalışır, böyük siviliza­si­ya­ya qovuşmağa çalışır. Belə ''təhlükəsiz'' dövlətlərə kömək etmək BMT-nin, Avropa Şurasının, ATƏT-in, YUNESKO-nun və s. bey­­nəl­xalq təşkilatların ümdə vəzifələridir. Hamısı sosializm dü­şər­­gəsindən və kommunist ideologiyasından təzəcə ayrıldığına bax­mayaraq Rusiyaya və Ukraynaya münasibət başqa, Şərqi Av­ro­pa ölkələrinə və Pribaltikaya isə münasibət başqadır. Birincilər böyük nüvə silahı potensialına və təbii sərvətlərə malik olmaqla öz po­tensial imkanlarına və hərbi güclərinə görə Qərbi Avropa ölkə­lə­rindən xeyli üstündürlər. Ona görə də bu amili nəzərə almamaq mümkün deyil. Bəs nüvə silahına və böyük təbii sərvətlərə malik olmayan Türkiyədən nəyə görə ehtiyatlanırlar? Burada, bizcə milli maraqlardan daha çox "milli heysiyyat" ön plana keçir. Elə bil ki, keç­miş bu günə transformasiya olunur və türkün simasında öz­lə­ri­nə bir rəqib görürlər. Qisasçılıq hissi qeyri-aşkar şəkildə, təhtəlşüur səviyyəsində çağdaş siyasətə təsir edir. Bu hissiyat bəzən hətta aşkar şəkildə, «keçmişə görə cavabdehlik», mənəvi məsuliyyət və s. ad­lar altında gündəmə gətirilir. Beynəlxalq hüquq normaları da, əda­lət prinsipi də yaddan çıxır və həmin normaların qəsdən təhrif olunmuş variantları ilə manipulyasiya başlanır.

    Kipr "problemi" də, Dağlıq Qarabağ "problemi" də tarixin sax­ta­laşdırılması və gerçək durumun təhrif olunması sayəsində prob­lemə çevrilib. Və elə bir illüziya yaradılıb ki, guya bu prob­lem­lərdə türkün mənafeyi beynəlxalq normaların diametral əks qütb­lərində dayanır, yəni onlardan birinin müdafiə olunması, di­gə­rində geri çəkilməyi tələb edir. Əslində isə ancaq zahirən bir-bi­ri­nə əks qoyulan maraqlar hər iki halda türkün ziyanına saxtalaş­dı­rıl­mışdır.

    Dağlıq Qarabağ həm tarixən, həm də hüquqi baxımdan, bü­tün beynəlxalq normalar baxımından Azərbaycanın ayrılmaz tər­kib hissəsidir və burada cüzi bir erməni əhalisinin separatçılıq tə­şəb­büsü qonşu Ermənistanın bilavasitə təcavüzü və Rusiyanın dəs­tə­yi sayəsində güc müstəvisində onların xeyrinə həll olun­muşdur. Bu­rada güc qarşısında beynəlxalq normalardan geri çəkil­mək siya­səti yürüdülür.

    Kipr isə uzaq, mücərrəd tarix deyil, davamlı tarix müstəvi­sin­də həmişə Osmanlı imperiyasının tərkibində olduğundan və yalnız I dünya müharibəsində imperiya dağıldıqdan sonra mübahisəli zo­naya çev­rildiyindən türkün mövqeyinə separatçılıq kimi baxmaq gülünc olardı. Neçə əsr ərzində türklər rumluları adadan sıxışdır­ma­­mış, türklər və rumluların dinc yanaşı yaşamasına təminat ver­mişlər. İmperiya dağıldıqdan sonra isə burada türklər müntəzəm surətdə sıxışdırılmış, onların haqları tapdanmışdır. 1963 və 1974-cü il hadisələri, Kiprin o vaxtkı rəhbərliyi tərəfindən açıq-aşkar dəs­təklənən etnik münaqişə və yerli Türk əhalisinə qarşı soyqırım si­yasəti və bütün bunlara Avropanın soyuqqanlı münasibəti, bey­nəl­xalq hüquqa və insan haqlarına etinasızlıq Türkiyəni ağır seçim qar­şısında qoymuşdu. Avropa öz sözünü demədiyinə görə, Avro­pa öz sözünü demədiyinə görə, Türkiyə təşəbbüsü öz üzərinə gö­tür­müş, Türk qoşunları soyqı­rı­mın qarşısını almaq məqsədilə yerli türklərin köməyinə gəlmiş və heç də bütövlükdə Kipr ərazisində deyil, ancaq türklər yaşayan ərazidə öz dövlətçiliyini bərpa etmək və rumlulara da öz dövlət­lərini yaratmaq imkanı verməklə tam ədalətli və hətta humanist mövqe tutmuşlar.

    Bunlar aydın həqiqətlərdir və təfərrüata getdikcə, məsələ kon­kret­ləşdikcə daha da aydınlaşır. Lakin anlaşılmaz görünən bey­­nəlxalq "ictimai rəy", dünya birliyinin (əslində Qərb dövlət­lə­ri­nin) məsələyə münasibətidir. Bu aydın həqiqətləri saxtalaşdırdıqda hansı arqumentlər əsas götürülür?

    Bəli, bu gün türkə öz tarixi keçmişinə görə, öz dövlətçilik ənə­nələrinə görə, böyük imperiyalar yaratmaq qüdrətinə görə, daha qədim və Qərbdəkindən fərqli olan bir sivilizasiyanı davam et­dirmək əzminə görə qısqanclıqla yanaşılır. Tarixi saxtalaşdır­maq, türkün böyük keçmişinə qara yaxmaq, "erməni soyqırımı" kimi uydurma məsələləri vaxtaşırı gündəmə gətirmək və ona dəstək vermək – bütün bunlar göstərir ki, beynəlxalq təşkilatların və böyük dövlətlərin siyasətində ikili standartlar var və öz tarixi keç­mişlərindəki uğursuzluqların bir növ qisasını almaq tendensi­yası mövcuddur.

    Bu gün böyük dövlətlərin silahı təkcə beynəlxalq normalarla manipulyasiya etməkdən ibarət deyil. Həm də iqtisadiyyatın gü­cün­dən istifadə olunur: dünya bazarına sahib olanlar iqtisadi təz­yiq üsullarından da məharətlə istifadə edirlər.

    Başqa ölkələrin böyük dövlətlər tərəfindən hərbi müdaxilə yo­lu ilə ələ keçirilməsi – militarizm dövrü artıq keçmişdə qalmış­dır. İndi, sər­hədlərin bey­nəlxalq iqtisadi əlaqələr üçün açıldığı bir za­manda, əra­ziləri zəbt etmək deyil, bazarları zəbt etmək vacibdir. Və bu sa­hə­də balans Qərb dövlətlərinin xeyrinədir. Íÿ âàõòñà ëè­äåð­ëèéè ÿëÿ êå­÷èð­ìèø îëàí èíêèøàô åò­ìèø êàïèòàëèñò þëêÿëÿðè ùàë-ùàçûð­äà äöíéà áàçàðûíà íÿçà­ðÿò åäèð.

    ÕÕ ÿñðäÿ áèð ñûðà þëêÿëÿðäÿ ìèëëè àçàäëûã ùÿðÿêà­òûíûí âöñÿò àë­ìà­ñû âÿ îíëàðûí ìöñòÿìëÿêÿ÷èëèêäÿí àçàä îëìàñû ñèéàñè ìöñòÿãèë­ëè­éÿ ìàëèê äþâëÿòëÿðèí ñàéûíû àð­òûðìûøäûð. Ëàêèí èíãèëàá÷ûëàðûí, ìèë­ëÿò­÷è òÿøêèëàòëà­ðûí ôàíàòèêæÿñèíÿ áàéðàã åòäèêëÿðè “ìöñòÿãèëëèê” àíëàéûøû ÿñ­ëèíäÿ íèñáè õàðàêòåð äàøûéûð. ßââÿëà, ùå÷ áèð ñàùÿäÿ òàì, ìöòëÿã ìöñòÿãèëëèê éîõäóð âÿ îëà äà áèëìÿç. Ùåé­äÿð ßëèéåâèí äå­äèéè êèìè, “ùå÷ áèð þëêÿ, ÿí áþéöê áèð þëêÿ äÿ éàëíûç þç ÷ÿð÷èâÿñèíäÿ èãòèñà­äèé­éà­òûíû ëàçûìè ñÿâèééÿäÿ èíêèøàô åòäèðÿ áèëìÿç”.1 Ìöòëÿã ìöñòÿãèëëèê èä­äèàñû ÿñëèíäÿ äöíéàéà ìåéäàí îõóìàã äåìÿêäèð. Áöòöí ñà­ùÿ­ëÿð­äÿ – èãòèñàäè, ñèéàñè, ùöãóãè, èäåî­ëîúè, ìÿäÿíè-ìÿíÿâè âÿ ñ. Àñïåêò­ëÿðèí ùÿð áèðèíäÿ îíó ÿùàòÿ åäÿí êàïèòàëèñò äöíéàñûíäàí èçîëéàñèéà îëóíìàq âÿ éåíè, þçöíÿìÿõñóñ èãòèñàäè ìöíàñèáÿòëÿð ÿñàñûíäà ùÿð øåéè þç ìÿõñóñè èäåîëîýèéàñûíà òàáå åòäèðìÿêëÿ òàì ìöñòÿãèë áèð äþâëÿò éàðàòìàã òÿøÿááöñö – òàðèõäÿ ìèñëè ýþðöíìÿìèø áåëÿ áèð æÿùä ÕÕ ÿñðèí birinci éàðûñûíäà êå÷ìèø ÑÑÐÈ äþâëÿòè òÿðÿôèíäÿí ýþñ­òÿðèëìèøäè. Ëàêèí, ùÿòòà ñþçöí ùÿð ìÿíàñûíäà íÿùÿíý îëàí ÑÑÐÈ äþâ­ëÿòè äÿ áó æÿù­äèí íÿ ãÿäÿð ðåàëëûãäàí óçàã îëäóüóíó äÿðê åäÿ­ðÿê þçöíÿ ìöòòÿôèãëÿð àõòàðìàüà, ìöÿééÿí ñàùÿëÿðäÿ þç èäåîëîúè äöøìÿíëÿðè èëÿ äÿ ÿìÿêäàøëûã åòìÿéÿ, éåðè ýÿëÿíäÿ êîìïðîìèñÿ ýåòìÿéÿ ìÿæáóð îëäó. Äöíéà ñîñèàëèçì ñèñòåìè éàðàíäûãäàí ñîíðà äà êàïèòàëèçì ñèñòåìè èëÿ ãàðøûäóðìà ñèéàñÿòè þçöíö äîüðóëòìàäû âÿ èíäè áó þëêÿëÿð êîììuíèçì èäåàëûíäàí ÿë ÷ÿêÿðÿê áàçàð èãòèñà­äèé­éàòûíà öç òóòóð, äöíéà áàçàðûíà äàùà ôÿàë ñóðÿòäÿ äàõèë îëìàüà, íå÷ÿ îíèëëèêëÿð ÿðçèíäÿ ãÿðàðëàøìûø ôÿðãëÿðè àðàäàí ýþòöðìÿéÿ ÷àëû­øûðëàð.

    Áÿëè, ÕÕ ÿñðèí ñîíó, XXI əsrin əvvəllərində ùàäèñÿëÿðèí èíêè­øàôû âàùèä èãòèñàäè ìöíàñèáÿòëÿðèí, âàùèä öìóìäöíéà áàçàðûíûí éàðàäûëìàñû èñòèãà­ìÿòèíäÿ ýåäèð. Äöçäöð, èíêèøàô åòìèø þëêÿëÿð þç öñòöí ìþâãåëÿðèíÿ èñòèíàä åäÿðÿê äàõèë îëäóãëàðû öìóìè èãòèñàäè ìÿêàíûí (ìÿñÿëÿí, Àâðîïà Áèðëèéè) ãàïûëàðûíû íèñáÿòÿí àøàüû ñÿâèé­éÿ­äÿ îëàí þëêÿëÿð ö÷öí à÷ìûð âÿ áó äà òÿáèèäèð. Íÿ ãÿäÿð öìóì­áÿøÿðè ìÿíàôåäÿí, âàùèä ñîñèàë èäåàëëàðäàí ñþùáÿò ýåòñÿ äÿ, ùÿëÿ ìèëëè ìÿíàôåëÿð ñàõëàíûëûð âÿ éàëíûç åéíè səviyyəli þëêÿëÿðèí èíòåãðà­ñèéàñûíäàí ñþùáÿò ýåäÿ áèëÿð. Âÿ áó èíòåãðàñèéàéà ãîøóëìàã ö÷öí ÿâ­âÿëæÿ ùÿìèí þëêÿëÿðèí êå÷ìèø îëäóüó èíêèøàô ìÿðùÿëÿëÿðèíè êå÷­ìÿê, îíëàðûí ÷ûõäûüû ñûíàãëàðäàí ÷ûõìàã ëàçûìäûð.

    Âàùèä äöíéà áàçàðûíûí îëìàñû, à÷ûã èãòèñàäè ñèéàñÿò èëê áà­õûø­äà äàùà ÷îõ ýåðè ãàëìûø þëêÿëÿð ö÷öí faydalı ýþðöíñÿ äÿ, ÿñëèíäÿ èí­êèøàô åòìèø þëêÿëÿðèí áóíà äàùà áþéöê åùòèéàæû âàðäûð. Äàùà äîü­ðóñó, èæòèìàè, åëìè-òåõíèêè èíêèøàô ïðîñåñèíèí þçöíöí áóíà åù­òè­éàæû âàðäûð. Áåëÿ êè, êöëëè ìèãäàðäà èíâåñòèñèéà ùåñàáûíà àðòûã êöòëÿâè èñòåùñàëäà ãÿðàðëàøìûø òåõíèêè âÿ òåõíîëîúè ñèñòåìëÿðèí òåç-òåç äÿéèøäèðèëìÿñè baha başa gəläèéèíäÿí êàïèòàë äöíéàñû èíòåíñèâ åëìè-òåõíèêè òÿðÿããèíèí, òåõíîëîýèéàëàðûí òåç-òåç ìîäåðí-ëÿøäèðèë­ìÿ­ñè heç də ən optimal variant olmur. Nəticədə æaði èãòèñàäè ìÿ­íàôå èëÿ ïåðñïåêòèâ òåõíèêè òÿðÿããè àðàñûíäà çèääèééÿò yaranardı ki, bu da öìóìÿí èæòèìàè èíêèøàô ö÷öí ÿíýÿë òþðÿäÿ áèëÿðäè.

    Ëàêèí ýåðè ãàëìûø þëêÿëÿðèí iqtisadiyyatının texnoloji tətbiq üçün à÷ûã îëìàñû qabaqcıl ölkələrə íèñáÿòÿí êþùíÿëìèø òåõíèêàíû ùÿìèí áàçàðëàðà transformasiya edərək milli sənayedə ÿí ìöàñèð òåõíîëîúè ñèñòåìëÿðè òÿòáèã åòìÿéÿ èìêàí éàðàäûð.

    Áóíà ýþðÿ äÿ èíêèøàô åòìèø þëêÿ ùå÷ âàõò áöòöí þëêÿëÿðèí òåõ­íèêè èíêèøàô ñÿâèééÿëÿðèíèí áÿðàáÿðëÿøìÿñè òÿðÿôäàðû îëà áèëìÿç. ßí ãàáàãæûë þëêÿëÿðèí þçöíäÿí áèð àç ýåðè ãàëàí þëêÿëÿðÿ, îíëàðûí äà þç íþâáÿñèíäÿ äàùà ÷îõ ýåðè ãàëàí þëêÿëÿðə åùòèéàæû âàðäûð.

    Äàùà éöêñÿê åëì òóòóìó îëàí ìöàñèð òåõíèêà èæàä îëóí­äóã­äàí ñîíðà èñòèôàäÿäÿí ÷ûõàðûëàí òåõíèêà “ìÿíÿâè æÿùÿòäÿí êþùíÿë­ìèø” (éÿíè þçö òÿçÿ îëñà äà ÿñàñûíäà äàéàíàí èäåéà êþùíÿëèáäèð) òåõ­­íèêà ñàéûëûð âÿ îíëàð íèñáÿòÿí àøàüû ñÿâèééÿëè þëêÿëÿðÿ èõðàæ îëó­íóð. Çîõ àøàüû ñÿâèééÿëè þëêÿ ãàáàãæûë þëêÿíèí ùÿòòà àðòûã èñòèôà­äÿ­äÿí ÷ûõàðäûüû òåõíèêà ö÷öí äÿ éåòèøìÿìèø îëóð.

    Áó èéåðàðõèéà, þëêÿëÿðèí ÷îõïèëëÿëè äöçöëöøö, ùÿðáè òåõíèêà òèì­­ñàëûíäà þçöíö äàùà ãàáàðûã ýþñòÿðèð. Åëìè-òåõíèêè ïîòåíñèàë get­­dikcə ìÿùç ùÿðáè ñÿíàéå åëìè-òåõíèêè èíêèøàôûí ÿñàñ òÿòáèã ñà­ùÿ­ñè­íÿ ÷åâðèëèð. ×îõ âàõò áåéíÿëõàëã ñèéàñÿò äÿ áó èãòèñàäè ìÿíà­ôå­éÿ òà­áå åòäèðèëèð. Áþéöê äþâëÿòëÿðèí (ìÿñ., ÀÁØ âÿ Ðóñèéà) þç àðà­ëà­ðûí­äàêû ðÿãàáÿò ùÿðáè òåõíèêàíûí äàèì òÿêìèëëÿøäèðèëìÿñèíè òÿëÿá åò­äè­éèíäÿí “ìÿíÿâè æÿùÿòäÿí êþùíÿëìèø” ùÿðáè òåõíèêàíûí ñàòûëìàñû ö÷öí áàçàðà ùÿìèøÿ åùòèéàæ îëóð. Îíà ýþðÿ äÿ ãàáàãæûë äþâëÿòëÿðèí âÿ áþéöê ùÿðáè ñÿíàéå øèðêÿòëÿðèíèí ìÿíàôåéè íèñáÿòÿí ýåðè ãàëìûø þëêÿëÿðäÿ ìöùàðèáÿ âÿ ìöíàãèøÿ øÿðàèòèíèí îëìàñûíû òÿëÿá åäèð.

    Áþéöê äþâëÿòëÿð ñèéàñè àðåíàäà àøêàð øÿêèëäÿ ñöëùöí ãàðàíòû êèìè ÷ûõûø åòñÿëÿð äÿ ùÿìèí äþâëÿòëÿðèí ìàëèééÿ îëèãàðõèéàñû âÿ ùÿðáè ñÿíàéå ñàùèáêàðëàðû áèð ãàéäà îëàðàã áàøãà èñòèãàìÿòäÿ ôÿàëèééÿò ýþñòÿðèðëÿð. Ãÿðá äöíéàñûíà éàõøû áÿëëè îëàí áó ìÿíòèã áèçèì òÿðÿ­ôè­ìèç­äÿí áÿçÿí ÷ÿòèí áàøà äöøöëöð, ÷öíêè “ñàüëàì ôèêðÿ” çèääèð. Ìÿ­ñÿ­ëÿí, Äàüëûã Ãàðàáàü êîíôëèêòèíÿ ìöíàñèáÿòäÿ ÀÁØ äþâëÿòèíèn ðÿñ­ìè ìþâãåéè èëÿ ÀÁØ Êîíãðåñèíèí ìöÿééÿí äàèðÿëÿðèíèí ìþâãå­éè­íèí êþêëö ñóðÿòäÿ ôÿðãëÿíìÿñè âÿ áèðèíæèíèí èêèíæèéÿ ýöçÿøòÿ ýåò­ìÿñè òÿÿææöáëö ýþðöíöð. Ùàëáóêè ÀÁØ-ûí þçöíäÿ áóíà ÷îõ âàõò òÿáèè ùàë êèìè áàõûëûð.

    Èíêèøàô åòìèø þëêÿëÿðèí èãòèñàäè æÿùÿòäÿí íèñáÿòÿí ýåðè ãàëàí þëêÿëÿðÿ èõðàæ åòäèêëÿðè ìÿùñóëëàð òÿêæÿ ìÿíÿâè æÿùÿòäÿí êþùíÿëìèø òåõíîëîýèéà âÿ ùÿðáè òåõíèêàäàí èáàðÿò äåéèë. Ùÿìèí þëêÿëÿðèí ÿùà­ëè­ñèíèí òÿëÿáàòûíà æàâàá âåðìÿéÿí, éåíÿ äÿ “ìÿíÿâè æÿùÿòäÿí êþù­íÿë­ìèø” âÿ éà ùÿòòà åêîëîúè ñòàíäàðòëàðà óéüóí ýÿëìÿéÿí èñòåù­ëàê øåé­ëÿðèíèí – ìÿèøÿò òåõíèêàñû âÿ ÿðçàã ìÿùñóëëàðûíûí äà êöòëÿâè èõ­ðà­æû þëêÿëÿðàðàñû èãòèñàäè ÿëàãÿëÿðäÿ ìöùöì éåð òóòóð.

    Áöòöí áóíëàðà, ÿëáÿòòÿ, äþçìÿê îëàð âÿ äþçöëìÿëèäèð. ×öíêè, Àçÿðáàéæàíäàêû èíòåëëåêòóàë ïîòåíñèàë îíó ÿí ãàáàãæûë þëêÿëÿðëÿ ìö­ãàéèñÿ åòìÿéÿ èìêàí âåðñÿ äÿ, ùÿëÿ áó ïîòåíñèàëûí èãòèñà­äèé­éàò­äà ðåàëëàøäûðûëìàñû ö÷öí õåéëè âàõò ëàçûìäûð (áèð øÿðòëÿ êè, õàììàë ñà­òûá èñòåùëàê øåéëÿðèíèí ùàçûð øÿêèëäÿ àëûíìàñû ïðàêòèêàñû äàéàíàãëû âÿð­äèø ùàëûíà êå÷ìÿéÿ, ýÿëÿæÿéÿ éþíÿëìèø ãóðóæóëóã ïëàíëàðûíû, åëì òóòóìëó èñòåùñàëûí òÿøêèëèíè êÿíàðëàøäûðìàéà).

    Áÿëè, ùàçûðêû ìÿãàìäà Àçÿðáàéæàíûí ñîñèàë-èãòèñàäè äóðóìó åëÿäèð êè, áèç õàðèæè þëêÿëÿðäÿí èñòåùëàê òåõíèêàñû, ÿðçàã ìÿùñóëëàðû äà àëûðûã, ùÿòòà ùóìàíèòàð éàðäûìà äà åùòèéàæûìûç âàðäûð. Ëàêèí äàùà ïåðñïåêòèâëè ÿìÿêäàøëûã èñòèãàìÿòè åëìè-òåõíèêè ÿìÿêäàøëûã­äûð, Àçÿðáàéæàíûí ÿí áþéöê ñÿðâÿòè îëàí èíòåëëåêòóàë ïîòåíñèàëà èñòèíàä åäÿí ÿìÿêäàøëûãäûð. Bəşəriyyətin keçdiyi tarixi yola nəzər salsaq görərik ki, bütün tarix boyu Şərq və Qərb sivilizasiyaları bir-birini müntəzəm surətdə əvəz etmişdir.

    Áèëèìèí, ìÿäÿíèééÿòèí, èëê èíñàíè äÿéÿðëÿðèí áåøèéè îëìóø Ãîæà Øÿðã á.å.ÿ. I ìèíèëëèéèí áèðèíæè éàðûñûíäà þç ÿââÿëêè èíêèøàô òåìïèíè âÿ þíæöë ìþâãåéèíè òÿäðèæÿí èòèðìèø, Ãÿäèì Éóíàíûñòàí åëì âÿ ìÿäÿ­íèé­éÿòèí èíêèøàôû ñàùÿñèíäÿ èðÿëè ÷ûõìûøäûð. Ëàêèí àíòèê ñèâèëèçàñèéà áîø éåðäÿ éàðàíìàìûø, Ãÿäèì Øÿðã ñèâèëèçàñèéàñûíäàí áÿùðÿëÿí­ìèøäèð. Ðîìà èìïåðèéàñûíûí ñöãóòó èëÿ áÿøÿð òàðèõèíäÿ ìèñèëñèç ðîë îé­íà­ìûø àíòèê åëì âÿ ìÿäÿíèééÿò äÿ ñöãóòà óüðàìûøäûð. Ëàêèí èìïå­ðè­éà­ëàð äàüûëñà äà, îíëàðäàí ìèðàñ ãàëìûø åëì âÿ ìÿäÿíèééÿò òàìàìèëÿ ñèëèíìÿìèø âÿ òàðèõèí éàääàøûíà êþ÷ÿðÿê éåíèäÿí äèð÷ÿëìÿê ö÷öí ÿëâåðèøëè ìÿãàì ýþçëÿìèøäè.

    Àíòèê ñèâèëèçàñèéàäàí ñîíðà áÿøÿð òàðèõèíäÿ ÿí ïàðëàã äþâð, éåíè åëìè-ìÿäÿíè éöêñÿëèø åðàñû VII ÿñðäÿí ñîíðà Èñëàìûí éàðàí­ìà­ñû èëÿ áàøëàíìûøäûð. Áèëèì âÿ ìÿäÿíèééÿòèí èíêèøàô ìÿðêÿçè éåíèäÿí Øÿðã äöíéàñûíà êþ÷ìöøäöð. Áó äþâðäÿ éàðàíàí éåíè èñëàì ñèâèëè­çà­ñè­éàñû þçöíäÿí ÿââÿëêè åëìè íàèëèééÿòëÿðèí, ìÿäÿíè-ìÿíÿâè äÿéÿð­ëÿðèí äàüûëìàñûíà éîë âåðìÿìèø, îíëàðûí ãîðóéóá ñàõëàìûø, èíêèøàô åòäèðìèø âÿ Ãÿðá äöíéàñûíûí èíòèáàùû ö÷öí øÿðàèò éàðàòìûøäûð.

    XV-XVI ÿñðëÿðäÿ ÿââÿëæÿ Ðåíåññàíñ âÿ äàùà ñîíðà éåíè èãòèñàäè ìöíàñèáÿòëÿðÿ – êàïèòàëèçì æÿìèééÿòèíÿ êå÷èäèí ÿñàñûíûí ãîéóëìàñû èëÿ éåíèäÿí äèð÷ÿëÿí Ãÿðá ñèâèëèçàñèéàñû þíæöë ìþâãåéÿ êå÷ìèøäèð.

    Ëàêèí éåíè äþâð ñèâèëèçàñèéàñû (âÿ îíóí äàâàìû îëàí ìöàñèð Ãÿðá ñèâèëèçàñèéàñû) äà áîø éåðäÿ éàðàíìàìûø, à÷ûã øÿêèëäÿ åòèðàô åäèëñÿ äÿ, åäèëìÿñÿ äÿ îðòà ÿñð Øÿðã ìÿäÿíèééÿòèíäÿí, Èñëàì ñèâèëèçàñèéàñûíäàí ÷îõ øåé ýþòöð­ìöøäöð. Ìöàñèð Ãÿðá ñèâèëèçàñèéàñû ÿñàñÿí åëì âÿ òåõíèêàíûí òÿðÿããèñèíÿ èñòèíàä åòìèøäèð. Ëàêèí èíäè áèð ÷îõ òÿäãèãàò÷ûëàð àðòûã Ãÿðá ñèâèëèçàñèéàñûíûí äà òÿíÿzçöëöíäÿí, ñöãóòóíäàí äàíûøûðëàð.

    Òàðèõèí èíêèøàô ìÿíòèãèíäÿí ÷ûõûø åäèëÿðñÿ èíäè íþâáÿ Øÿð­ãèí­äèð. Ëàêèí Øÿðã ñöêàí àðõàñûíà êå÷ìÿéÿ òÿëÿñìèð. Áèð òÿðÿôäÿí éåíè äþâð ñèâèëèçàñèéàñû həëÿ äàâàì åäèð âÿ îíà àëòåðíàòèâèí îëìàñû àç ãàëà àüëàñûüìàçäûð. Äèýÿð òÿðÿôäÿí, àéðû-àéðû ëîêàë àëòåðíàòèâëÿð éà­ðà­íûð. Ìÿñÿëÿí, êè÷èê áèð Éàïîíèéàíûí ìöàñèð òåõíîëîýèéàíûí èíêèøàôû ñàùÿñèíäÿ Ãÿðáÿ ìåéäàí îõóìàñû áèð äàùà ñöáóò åäèð êè, Øÿðã äöíéàñûíûí ïîòåíñèàëû ùå÷ äÿ òöêÿíìÿìèøäèð âÿ î þç ñþçöíö ùÿëÿ äåéÿæÿêäèð. Ëàêèí ñèâèëèçàñèéàëàðûí äÿéèøìÿñè, êþùíÿíèí åñòàôåòè éåíèéÿ þòöðìÿñè èëê áàõûøäà ýþðöíäöéö êèìè ñàäÿ âÿ àñàí îëìàéûá, ÷îõ ìöðÿêêÿá âÿ àüðûëû áèð ïðîñåñäèð. XX ÿñðèí ñîíó, XXI əsrin əvvəlləriíäə à÷ûã-àøêàð îðòàéà ÷ûõàí áó àüðûëàð éåíè äîüóøäàí õÿáÿð âåðèð.


    Keçmişdə hər hansı bir dövlət öz siyasi iradəsini başqa ərazilərdə də tətbiq etmək üçün mütləq müharibə yolu ilə həmin əraziləri işğal etməli idi. Təsadüfi deyildir ki, ənənəvi təsəvvürlərə görə dövlətin əsas atributlarından biri də suverenlik, sərhəd və ordu hesab olunur.

    Müəyyən bir ərazidə müəyyən hüquq normalarını tətbiq etmək, sosial-iqtisadi həyatı müəyyən normalarla tənzim etmək üçün ilk növədə sərhəd toxunulmazlığı tələb olunur. Lakin zaman keçdikcə sərhəd öz mənasını dəyişir.

    Sərhəddin qorunması müasir anlamda heç də o demək deyildir ki, buradan bir quş da keçə bilməz. Əksinə, müasir dövrdə gediş-gəliş xeyli artmışdır. Böyük şəhərlərdə bəzən xaricilər yerli vətəndaşlardan daha çox gözə dəyirlər. Əsas məsələ odur ki, həmin ölkədəki qanunlara, hüquq normalarına əməl olunsun.

    Əksinə, sərhəddindən quş da keçməyən ölkələr vardır ki, burada hər şey xarici investisiya ilə, xarici ölkə şirkətlərinin sifarişi ilə, yabançı mədəniyyətin təsir dairəsinin genişlənməsi ilə müşayiət olunur.

    Əslində dövlətin ərazi bütövlüyü və suverenliyi ilk növbədə həmin ərazidə milli maraqların qorunması ilə bağlıdır1. Lakin milli maraqlar anlayışı geniş mənada götürüldükdə, xarici dövlətlərin təcavüzü iqtisadi və mədəni müstəvilərdə, habelə informasiya fəzasına məqsədyönlü müdaxilə şəklində də ola bilər.

    Elmi-texniki inkişaf səviyyəsinə görə və elm tutumlu sənaye­nin inkişafına görə irəlidə gedən dövlətlər gec-tez dünya iqtisadiy­yatında aparıcı mövqe tutmaqla digər ölkələrdə iqtisadi inkişafa təsir etmək imkanına malik olurlar.

    Müasir iqtisadi proseslər siyasi sərhədləri asanlıqla keçə bilir. İqtisadiyyatı güclü olan ölkə başqa ölkələrin təkcə iqtisadiyyatına deyil, həm də mədəniyyətinə və mənəviyyatına təsir etmək imkanı qazanır.

    Texniki cəhətdən daha yüksək keyfiyyətlə çəkilmiş rəngli bədii film geri qalmış texnologiya əsasında çəkilmiş ağ-qara filmə nisbətən daha çox tamaşaçı cəlb edə bilir. İnsanların estetik zövqünü oxşamaqla bu gözəlliyin arxasında gizlənmiş ideoloji və mənəvi motivlər də tamaşaçıya mənimsədilmiş olur.



    Sivilizasiya və texniki-iqtisadi inkişaf

    Elmi və texniki nailiyéətlər, onların istehsalata tət­biqi cəmiyyətdə iqtisadi tərəqqinin başlıca amilləri sıra­sına dixildir. Əslində kapitalizm cəmiyéəti özü texniki tərəqqi sayəsində, istehsal vasitələrinin işçi qüvvəsinə nisbətən daha həlledici rol oynaması sayəsində meydana gəl­mişdir. Bütün sonrakı dövrdə də sahibkarların gəli­rinin artmasının mühüm vasitələrindən biri məhz texniêi rekon­struksiya, yeni, daha səmərəli texniki vasitələrdən isti­fadə edilməsi olmuşdur. Nə qədər ki, yeni texnikanın qu­raşdı­rıl­ma­sı əsasən praktik biliklər hesabına həyata ke­çirilirdi və böyük miqyaslı fəaliyyət tələb etmirdi, ölkə miqyasında vahid texniki siyasətə də ehtiyac yox idi. Ona görə də texniki tərəqqi ayrı-ayrı sahibkarların imkan və səylərinə müvafiq olaraq, pərakəndə su­rətdə həyata keçirè­ëèðdi. Belə şəraitdə texniki yenidənqurmanın sosial nəti­cələri də tənzim olunmur və kortəbii xarakter daşıyûrdı. Texniki tərÿqqi sahəsində vahid dövlət siyasətinin olma­ìàsı, sahibkarların istənilən texniki yeniliyi tətbiq et­məkdə azad olması, bir tərəfdən texniki yaradıcılığın in­kişafına meydan açırdısa, digər tərəfdən, onun doğurdu­ğu kütləvi işsizliyin, ekoloji problemlərin və s. qarşısını almaq məqsədi ilə hər bir sistemli tədbir görülməsini is­tisna edirdi.

    Özlüyündə müsbət hadisə olan texniki tərəqqinin sosial tə­nəz­zülə, kütlələrin daha çox təbəqələşməsinə, işsizliyə və mənəvi deq­radasiyaya səbəb olması kapita­lizm cəmiyyəti­nin başlıca zid­diy­yətlərindən biri idi. Mən­tiqi olaraq belə çıxır ki, cəmiyyət inkişaf etdikcə bu zid­diyyət də kəskinləşməli idi.

    Texniki tərəqqinin böyük vüsət aldığı və klassik ka­pitalizm cəmiyyətinin daxili zidäiyyətlərinin üzə çıxdığı bir dövrdə texniki naèliyyətlərin sənayeyə və ümumiyyətlə ictimai-iqtisadi həyata təsirè zəhmətkeşlərin həyat şə­raitini daha da pisləşdirir, mənəvi tənəzzül doğururdu. Texniki tərəqqinin insanın maddi və mənəvi həyatına bu cür mənfi təsir imkanları çox vaxt texnikanın öz tə­biətindən irəli gələn zəruri nəticələr kimi qələmə veri­lir. Texniki tərəqqiyə belə bədbin münasibət elm və texni­kanı xoşbəxt gələcəyin açarı kimi qiymətləndirən sientist və texnisist baxışların əksinə çıxır. Halbuki istər texnoloji determinizm, itərsə də tex­noloji pessimizm texniki tərəq­qinin doğurduğu nəticələrin əslində onun hansı ictimai-iqtisadi şəraitdə həyata keçməsindən asılı olduğunu nə­zərə almır. Texniki tərəqqinin insana mənfi təsir imkan­larını aradan qaldırmaq üçün özlüyündə mütə­rəqqi olan bu hadisənin qarşısını almaq, məhdudlaşdırmaq deyil, onu elə istiqamətləndirmək, elə tətbiq etmək lazım­dır ki, bütün mənfi təsir imkanları minimuna endiril­sin. Bunun üçün isə elmin, texnikanın inkişafı yalnız iqtisadi səmə­rəyə deyil, həm də sosial-mənəvi mə­na­feyə uyğunlaş­dırûëmalı, mümkün ola biləcək demoqrafik, eko­loji, so­sial və mənəvi nəticələr nəzərə alınmalıdır. La­kin texniki tərəq­qinin sosial nəticələrinin bu və ya digər istiqamətə yönəldə bilmək üçün əvvəlcÿ bu tərəqqiyə nail ol­maq lazımdır. Hansı ictimai-iqtisadi quruluşda texniki tərəq­qinin nə kimi nəticələr doğurması probleminə toxun­mazdan əvvəl hansı qóruluşun texniki tərəqqi üçün daha yaxşı imkan açmasına diqqət yetirèëməlidir.

    İdeoloji konfrantasiya şəraitində sovet tədqiqatçı­ları kapita­list dünyasında elmi-texnikè tərəqqinin ancaq sosial, mənəvi və ekoloji nəticələrèídən bəhs etmiş, mövcud siyasi, ictimai-iqtisadi sist­emin, dövlət proqramla­rının elmi-texniki tÿrəqqinin özü üçün, onun intensivli­yinin yüksəldilməsi və səmərəli təşkili üçün nə dərəcədə əlverişli olması məsələsi isə kölgədə qalmışdır.

    Sovet-GERMANIYA BITIMLARI (1939) - 1) hujum qilmaslik haqida 1939 y. 23 avg .da tuzildi ("MolotovRibbentrop pakta"); bitimga ilova qilingan maxfiy hujjat tomonlarning "manfaatlar doirasi"ni chegaralab berdi (Boltiqboʻyi, Sharqiy Polsha, Finlyandiya, Bessarabiya va Shim. Bukovina SSSR ning "manfaatlar doirasi"ga kiritildi)

    Məsələ burasındadır ki, kapitalizm dünyasında məhz xüsusi müəssisələr arasındakı rəqabət texniki tə­rəq­qinin başlıca hərəkət­ve­rici qüvvələrindən biri olmuş­dur. De­məli, yeni bir amil neqativ so­sial nəticələri şərtlən­dir­məklə yanaşı texniki tərəqqinin intensiv­li­yiíè də şərt­ləndirir. Burada həm vahid mərkəzdən planlaşdırılan, həm də daxili rəqabətə və müəssisələrin nisbi müstəqil­liyinə əsasla­nan təsərrüfat sistemlərinin üstün və zəif cəhətləri ortaya çıxır. Belə güman etmək olardı ki, planlı iqtisa­diyyat eyni zamanda tex­niki tərəqqinin də planlaş­dırılma­sına imkan açdığından onun so­sial nəticələrini də qabaq­cadan nəzərə almaq mümkündür. Lakin texniki tərəqqinin həmin dövrdə proqnozlaşdırıla bilməyən və yalnız tətbiq olunduqdan xeyli sonra özünü büruzə verən neqativ nəticələri də vardır ki, bunlardan yaxa qurtarmaq planëı təsərrüfat sistemi şəraitində də mümkün deyil. Belə neqativ halların qarşı­sının alınması ancaq elmi və texniki biliklərin daha yüksək inkişaf səviyyəsində həyata keçirilə bilər. Çünki texniki tərəqqinin sosial, demoqrafik, ekoloji və mənəvi nəticələrinin proqnozlaşdırılması işi yüksək elmi əsaslar üzərində qurulmasà və ən mükəm­məl texnolo­ýi­­yaya istinad edilməsə, problem ictimai-iqtisadi sistemin xarakte­rin­dən asılı olaraq öz-özünə həll edilə bilməz.

    Klassik kapitalizm cəmiyyəti şəraitində texniki tə­rəqqi ilə onun müxtəlif ictimai həyat sahələrindəki nəti­cələri arasındakı qarşılıqlı əlaqə hələ nəzərə alına bilmir­di. Sonrakı mərhələdə isteh­salın təmərküzləşməsi, iri inhisarların əmələ gəlməsi bir tərəfdən kapitalizì cəmiy­yətinin ziddiyyətələrini daha da kəskinləşdirsə də, digər tərəfdən daha böyük texniki yenidÿnqurma planları­nın həya­ta keçirilməsinə imkan açdı. İri burúuaziyanın təzyiqi ilə xırda is­teh­sal müəssisələrinin inteqrasiyası texniki tərəqqinin naliyyət­lə­rin­dən daha məqsədyönlü şə­kildə istifadə etməyə imkan verirdi. Lakin ilk vaxtlarda iri burúuaziya bu imkanlardan yalnız öz məna­feyi naminə istifadə etməyə çalışırdı. Bu isÿ zəùmətkeş kütlələrin texniki tərəqqini öz mənafelərinə zidd bir hadisə kimi mənimsənil­mə­sinə səbəb olurdu. Nəticÿdə texnikadan bila­vasitə istifadə edən âə onun əyərəksiyini yaxşı bilən us­talar, fəhlələr nəinki texniki tərəqqinin iştirakçısı olmadılar, əksinə, yeni texnikaya, maşınlara düş­mən kə­sildilər. İmperializm mərhələsində kapitalizm cəmiyyəti “olóm ya ölüm” dilemması ilə üzləşir. Bir tərəfdən tex­niki tərəq­qini məhdudlaşdırmaq olmazdı, çünki bu, bütöv­lükdə məhsuldar qüv­vələrin inkişafının qarşısını kəsmək olardı. Digər tərəfdən də tex­nikanın sürətli in­kişafı idarə oluna bilèíməyən, hər cür qarşısı alın­mayan neqativ nəticələr törədərdi. İmperializm mərhələsində ka­pi­talizm cəmiyyətinin böhranı, çürüməsi, süqutu haqqında müla­hi­zələri şərtləndirən ən ciddi ziddiyyətlərdən biri məhz bundan èbarət idi.

    Lakin bundan sonra baş verən hadisələr yaranmış və­ziyyətií xeyli dəyişməsinə səbəb oldu. Bu hadisələrdən biri sosialist təli­mi­nin və sosialist sisteminin yaranması idi. Sosialist ölkələrinin təc­rü­bəsindən istifadə olun­ması və daha çox dərəcədə onunla rəqabət zə­rurəti kapita­list ölkələrində daxili rəqabətin arxa plana keçmə­sinə, bütün ölkənin mənafeyini nəzərə alan proqramların həyata ke­çiril­məsinə səbəb oldu.

    Digər hadisə texniki tərəqqidən elmi-texniki tərəqqiyə keçid idi. Əgər texniki tərəqqi texnikanın yalnız əməli biliklər hesabına nisbi müstəqil inkişafı ilə məh-dudla­şırsa, elmi-texniki tərəqqi həm də elmi biliklərin texni­kanın yenidən qurulması işinə tətbiqini nəzərdə tutur. Yeni elmi biliklərin əldə edilməsi və tətbiqi isə bir sı­ra spesifik cəhətlərə malikdir və elmin iqtisadè həyatda rolu art­dıq­ca bu cəhətlər özünü daha çox biruzə verməyə başlayır. XX əsrdə nəinki təkcə məhsóldar qüvvələr, həm də istehsal münasibətləri, cəmiyyətin sosial strukturu və s. elmin get­dikcə artan təsirinə məruz qalır.

    Elmin spesifik cəhətlərindən biri də budur ki, ayrıca bir müəs­si­sə, şirkət, firma miqyasında onun inkişafıíû təmin etmək mümkün de­yil. Əgər müəssisələrin rəqabəti xırda texniki yeniliklərin həyata keçirilməsinə imkan ve­rirdisə, elmin inkişafı üçün, əksinə, buxova çevrilirdi. Texnikanı yeni keyfiyyət mərhələsinə qaldırmağın yeganə çarəsini éeni biliklərin tətbiqində görən işgözar dairə­lər istər-istəməz elmin inkişafına şərait yaratmağa ça­lışır­dılar. Onlar elmin mənafeyi naminə, bötövlökdə öl­kənin elmi-texniki potensia­lını inkişaf etdirmək na­minə bəzən öz aralarındakı rəqabətdən geri çəkilərək bir­gə tədbirlərdə iştirak etməli olurdular.

    Vahid, bütöv elm sisteminin iqtisadiyyat, təsərrüfat meyda­nı­na daxil îlması vahid iqtisadi siyasət üçün də mey­dan açdı. Be­lə­lik­lə, bir tÿrəfdən sosialist dünyası ilə rəqabət digər tərÿfdən də el­min sürətli inkişafı və so­sial-iqtisadi siyasətə təsiri kapitalizm cə­miy­yətinin im­perializm mərhələsi kimi qiymətləndirilən yeni key­fiyyət halını tədricən dəyişdirdi. XIX əsrin axırları və XX əsrin əv­vəl­lərində getdikcə şiddətlənən və labüd olaraq süquta aparmalı olan ziddiyyətlər iki sistemin qarşıdur­ması və elmin bilavasitə məh­sul­­dar qüvvəyə çevrilməsi şə­raitində tədricən öz xarakterini də­yiş­məyə başladı. Elmin məhsul­dar qüvvələrin inkişafına təsiri XIX əsrdə nəzərə çarpacaq bir hadisə idi. XX əsrdə bu prosesin sü­rət­lən­­məsi nəinki elm ilə istehsalat arasın­dakı əlaqənin xarak­terində və ya məhsuldar qüvvələrin in­kèşafında, həm də bütöv­lük­də elmi-texniki və sosial-iqti­sadi siyasətin xarak­terində ciddi key­fiy­yət də­yi­şikliklə­rinə səbəb oldu. Məhz bu dəyişik­liklərin nəticə­si­dir ki, XIX əsrin axırlarında və XX əsrin əvvəllərində dünya im­peria­lizmini təmsil edən ölkələr indi inkişaf etmiş ka­pitalist ölkələri adlandırılırlar.

    XX əsrin ortalarında daha yalnız təbiətşünaslıq deyil, həm də bir sıra ictimai elmlər tətbiqi funksiya kəsb etməklə inkişaf etmiş kapitalist ölkələrinin sosial-iq­tisadi həyatında mühüm rol oynama­ğa başladılar. İstehsal tex­nikasının təkminləşdirilməsi və elmi tutu­mu böyük olan yeni texnika nþvlərinin yaradılması ilə yanaşı bü­töv­lükdə təsərðüfatın elmi əsaslàrla idarə olunması üçün şərait ya­ran­dı.

    Texnika (techne - mahorat, sanʼat) - moddiy boylik olish hamda odamlar va jamiyatning extiyojlarini qondirish maqsadida inson atrofdagi tabiatga taʼsir qilishiga imkon beradigan vositalar va koʻnikmalar majmui.
    Dövlətin yeritdiyi iqtisadi, sosial və elmi-texniki siyasətdə elmi ida­rəetmə prinsipləri get­dikcə daha çox nəzərə alınmağa başlaídı. Sa­hibkarların sinfi məna­feyi ilə ziddiyyət yaranmadıqda işin elmi təş­­kili rəhbər tutuldu. İstər təsərrüfatın, istərsə də xidmət sahələ­ri­nin elmi təşkili cəmiyyətin obyektiv inkişaf qa­nunauyğun­luqları ilə daha çox səsləşdiyindən heç də yalnız burúu­aziyanın deyil, bütöv­lök­də əhalinin mənafeyinə uyğun gəlirdi. Əməyin elmi təşkili sahə­sin­dəki tədqiqatlar və sosial-iqtisadi həyatın elmi təhlili göstərdi ki, izafi qazan­cın artırılması üçün işçi qüvvəsinin özünə başlıca sərvət kimi baxmaq və onu inkişaf etdirmək lazımdır. Çünki zəh­mət­keş­lə­rin həyat tərzi yaxşılaşdıqca, ümumi mədəni səviyyəsi yük­səl­dik­cə, onların peşəkar işçi kimi formalaşması asanlaşır. Tə­sər­rüfatın və əməyin elmi zə­mində, kompleks proqramlar əsasında təşkil olun­ması, yüksək texnoloji və iqtisadi təfəkkür mədəniy­yə­ti­nin təmin edil­məsi əmək məhsuldarlığının və nəticə etibarilə sahib­ka­rın qazancının da àrtmasına səbəb olur.

    Nə qədər ki, istehsalın texniki təchizat səviyyəsi aşağı idi və məhsuldarlığın artırılması əsasən fəhlənin ağır fiziki əməyi hesa­bı­na başa gəlirdi, onda bir fəhlə­nin başqasından heç bir xüsusi fərqi yox idi və lazım gəl­dikdə onu başqaları ilə əvəz etmək çətinlik törət­mirdi. Onda sahibkarın öz fəhlələrinin sağlamlığı, həyat şə­raiti, təhsil və mədəni səviyyəsi ilə maraqlanmasına da xüsusi ehtiyac yox idi. Lakin elə ki, sahibkar fəhlənin mütəxəs­sis kimi, texniki avadanlığın xüsusiyyətlərini bi­lən və peşəkar əməli vərdiş­lə­rə malik olan usta kimi ye­tişməsi üçün xərc çəkir, onda ən qiymətli sər­vət texnika yox, mü­təxəssis-fəhlə olur. Beləliklə elmi-texniki tərəq­qi­nin təsiri ilə müasir kapitalizm cəmiyyətində dəyərlər dəyi­şir. Sinfi mənafelər arasında ziddiyyət saxlansa da, elmi-texniki tərəqqi bu ziddiyyətin kəskinləøməsini zəiflədir.

    Beləliklə, inkişaf etmiş kapitalizm mərhələsi bir sıra özünə­məxsus cəhətlər kəsb edir. Bu yeni mərhələ-nin klassik kapitalizm və imperializm mərhələlərindən key­fiyyətcə fərqləndiyini nəzərə çarp­dır­maq üçün D.Bell onu “sənayedən sonrakı cəmiyyət” (“post­­industrial cəmiy­yət”), C.Qelbreyt isə “yeni sənaye cəmiy­yəti” adlandırır.

    D.Bell hesab edir ki, cəmiyyətin marksist sxem əsasında icti­mai-iqtisadi formasiyalara bölünməsi mül-kiyyət müna­sibətlərinin yeganə meyar kimi götürülmə­sinə əsaslanır. Lakin da­ha bir meyar da var ki, bu da istifadə olunan bi­lik növlərinin də­yiş­­məsi, isteh­sa­lın bir texnikè səviyyə­dən yeni texniki səviyyəéə keç­­məsidir. Bu ba­xım­dan D.Bell cəmiyyətin inkişafını üç mərhə­lə­yə ayırır: “sə­na­ye­dən əv­vəlki cəmiyyət”, “sənaye cəmiyyəti”, “sə­na­­­­ye­dən sonrakı cə­miyyət”. O, “sənayedən sonrakı cəmiyyətin” 5 əla­­­mətini qeyd edir: 1) xidmət iqtisadiy­ya­tının üstünlük təşkil et­mə­si; 2) “mütəxəssislər və tex­niklər sinfinin” roulunun getdikcə art­­ması; 3) texnikanın yenidən qurulması və siyasətin for­malaş­ma­sın­­da nəzəri biliyin həlledici rolu; 4) texnolo­giyaya nəzarət edil­mə­si; 5) qərarların yeni “intellektual texnologiya” bazasında qəbul edilməsi.

    Göründüyü kimi, bu əlamətlərin əksəriyyəti məhz elmi bilik­lə­rin yeni texnika və texnologiya vasitəsilə istehsal və xidmət sahə­lə­ri­nə sirayət etməsi ilə bağlıdır. Təsadüfi deyil ki, C.Furastye kapita­lizmin bu yeni inkişaf mərhə­ləsini “bilik sivilizasiyası” adlandırır.

    Fransız iqtisadçısı C.Elqozi istehsalın avtomatlaş­dırılmasının və ümumiyyətlə elmi-texniki tərəqqinin do­ğur­duğu nəticələri təhlil edərək ”inqiëabçılarsız inqi­lab”ın mümkünlüyü qənaətinə gəlir.

    Lakin elmi-texniki inqilabın guya sosial inqilabı əvəz etməsi haq­qında fikirlər müəyyən faktiki əsasa malik olsa da, real vəziy­yə­­ti heç də tam düzgün əks etdirmir. Mə­sələ burasındadır ki, sinfi zid­diyyətin aradan qalxması və həyat səviyyəsinií yüksəlməsi əsa­sən mühəndis – texniki iş­çilərə aiddir. Kvalifikasiya dərəcəsi aşağı olan və yalnız əl əməyinə arxalanan fəhlə kütləsi yenə də hər cür qay­ğı və təminatdan məhrum olaraq qalır. Bu, xüsusən üçüncü dün­ya ölkələrindən iş axtarmaq üçün gələn “ucuz işçi qüvvəsinə” aiddir.

    Digər tərəfdən də inkişaf etmiş kapitalist ölkələri imperializm mərhələsi üçün səciyyəvi olan bir sıra köklü ziddiyyətlərdən hələ də azad îëà bilməmişdir. Obyektiv təh­lil göstərir ki, müasir dövrdə kapitalist ölkələrinin elmi-texniiki tərəqqi sahəsində yeritdiyi ñèéà­ñÿò heç də yalnız daxili problemlərin həll olunmasına yönəldil­mə­­mişdir. Müharibədən sonrakı dövrdə imperializm mərhə­lə­sinə xas olan militarizm əhval-ruhiyyəsi yenidən üstünlük təşkil etmişdir və bu, daha çox dərəcədə kütləvi qırğın silahlarının kəşfi ilə əlaqədar­dır. İnkişaf etmiş böyük ölkələr, ilk növbədə ABŞ və SSRİ, öz texnoloji nailiyyətlərindən hərbi texnikanın modernləşdi­rilməsi, ən yeni elmi-texniki kəşflərin məhz hərbi sahəyə tətbiq olun­ması üçün istifadə etmişlər. ABŞ-ın Xirosima və Naqasa­kiyə atom bombası atması ilə başlanan iki dünya sistemi arasındakı soyuq müharibə əslində elmi-texniki rəqa­bətin ağırlıq mərkəzinin hərbi sənayeyə keçməsi ilə nəticələndi.

    Son illərin təcrübəsi sübut edir ki, hazırlanmış si­lah istifadə­siz qalmır. İnkişaf etmiş ölkələr məhz hərbi texnika üstünlüyünə arxa­lanaraq öz siyasi mövqelərini başqa ölkələrə də qəbul etdir­məyə çalışırlar. Ən səciyyəvi olan isə budur ki, inkişaf etmiş ölkələr hərbi texnikanı təkmilləşdirdikcə “köhnəlmiş texnikanı” üçüncü dün­ya ölkələrinə ixrac edir və bununla əslində onları müharibəyə təhrik edirlər. İmperialist ölkələrin “sülhsevər siyasə­tini” nümayiş etdirən müxtəlif beynəlxalq forumların qə­rarları onların hərbi texnika sahəsində yeritdikləri si­lahlanma siyasəti ilə üzləşir və yeni dövrün daha bir zid­diyyəti ortaya çıxır. Hərbi texnikanın səviyyəsi xariæi siyasətə tə­sir edir və texnokratiya ideyası yaranır. Bəzi ideoloqların müa­sir kapitalizm cəmiyyətini texnokratik cəmiyyət kimi səciyyə­lən­­dirmək cəhdləri, əlbəttə, əsassız deyil. Onlar yük­sək texniki inkişaf sə­viyyəsinin təkcə iq­tisadi amil kimi deyil, həm də siyasi amil kimi çı­xış et­məsinə istiíad edirlər. Doğrudan da, texniki səviyyə dövlə­tin sosial-iqtisadi siyasətinin müəyyənləşməsinə xeyli təsir göstərir. Xü­susən xarici siyasət hərbi texnikanın inkişafından çox asılıdır. La­kin bununla belə, texnika­nın siyasəti müəy­yən etməsi fikri ilə ra­zılaşmaq olmaz. Texnika siyasətin həyata keçirilməsində yalnız vasitədir.

    Bəs texnokratik təlimlərin meydana gəlməsinə səbəb nədir? Bunu yalnız ideoloji baxımdan, keçmiş sovet tədqi­qatlarında qə­bul edildiyi kimi sinfi ziddiy­yətlərini ört-bastır etmək cəhdi ola­raq izah etmək düzgün olmazdı. Tex­nokratik təlimlərin ideoloji kök­ləri ilə yanaşı müəyyən qnoseoloji kökləri də vardır. Elm və tex­nikanın yüksək inkişaf səviyyəsi son onilliklərdə kapitalist öl­kə­lərində yeridilən sosial siyasətə getdikcə daha çox təsir göstərir.

    İqtisadi və elmi-texniki siyasətäÿ elmi prinsipləri daha çox nə­zÿrə alan bir sıra kapitalist ölkələrində so­sial təminat və mədəni sə­viyyənin artması imkanı getdikcə daha geniş fəhlə kütlələrini əha­tə edir. Belə ki, istehsa­lın genişləndirilməsi, yeni sənaye müəssi­sə­­lərinin açıl­ması mühəndis-texniki kadrların və mütəxəssis fəh­lə­lə­rin la­zım gəldikcə asanlıqla əvəz oluna bilməsi üçün ehtiyat qüv­və­lərin, işñizlər ordusunun da müəyyən ilkin hazırlıq səviyyəsinə ma­lik olması lazımdır. Tədqiqat göstərir ki, istehsalata cəlb olu­nan fəhlələrin heç olmasa təhsili varsa, onların müasir òåõíèêàíû idarə etməsi, müasir ixti­saslara yiyələnməsi daha tez və asan başa gəlir, işin key­fiyyəti yüksəlir və əmək məhsuldarlığı artıq olur.

    70-80-ci illərdə istehsalın avtomatlaşäûðûëması şə­rai­tində mikro­elek­tro­nika, hesablama texnikası, roboto­tex­nika, biotexnologiya kimi müasir sənaye sahələrinin ya­­ran­ması, xüsusən hərbi səna­ye­nin sürətli inkişafı ilə əla­qədar olaraq elmin ən yeni nailiyyətlərinə əsaslanan mü­rəkkəb texniki qurğuların, raket texnikasının, nüvə re­aktorlarının və s. geniş təşəkkül tapması yüksək kvali­fi­kasiyalı elmi-texniki kadrlara olan ehtiyacı daha da ar­tırdı.

    Böyük mütəxəssislər ordusunun hazırlanması işi yalnız ümu­mən elm və maarifin inkişafı şəraitində, iste­dadlı adamların üzə çı­xa­rılması və onların intellektual poten­sialından maksimum səmə­rəli istifadə edilməsi sayəsində mümkün ola bilərdi. Yalnız varlı­ların, sahibkar uşaqla­rının təhsil alması mütəxəssis kadrlara olan böyük ehti­yacı ödəmək üçün kifayət deyildi. Yüksək intellektual po­­ten­sialı olan adamların üzə çıxarılması üçün daha geniş küt­lə­lərin təhsil almasına şərait yaradılmalı idi. XX əsrin ikinci yarı­sın­da ilk növbədə ABŞ-da və digər in­kişaf etmiş kapitalist ölkələrində bu tələbin ödənil­məsi dövlət siyasəti səviyyəsində həll olundu. Bütün ölkə vətəndaş­larının intellektual potensialınıí səfərbər olun­ması ilə yanaşı, imkan daxilində xarici ölkələrií (ilk növbədə üçün­cü dünya ölkələrinin) elm adamlarını və yuksək kvali­fi­ka­siyalı mütəxəssislərini işə cəlb etməyin müxtəlif üsullarından istifa­də edilməsinə başlandı.

    İstehsal sahəsində əl əməyinin texnika ilə ñıxûş-dırılması və bu­ra daha çox mühəndis və texniki iş­çilərin cəlb olunması, təsər­rü­fa­tın elmi yolla idarə edilməsi, əməyin elmi təşkili sahəsində mütə­xəs­sislərin – menecer­lərin rolunun artması əhalinin sosial tərki­bi­nin də tədricən dəyişilməsinə, öz yaşayış səviyyəsinə görə iri sahibkarlarla ixtisassız fəhlələr arasında orta mövqe tu­tan xüsusi təbəqənin formalaşmasına gətirib çıxarır. Burjua ideoloqlarının fikrincə bu yeni təbəqə dövlət siya­sətinin formalaşmasında aparıcı rol oynamağa başlayır. Bu, texnokratiya mərhələsinə keçidin əsas arqument­lərindən biri kimi qiymÿtləndirilir.

    Geniş kütlələrin savadlanması xüsusi ixtisaslaşma tələb etməyən fiziki əməyin icrası üçün ucuz işçi qüvvəsi­nÿ ehtiyacı artırır. “Üçüncü dünya” ölkələri ucuz xammalla yanaşı ucuz işçi qüvvəsi­nin də məskəninə çevrilir.

    İndustrial cəmiyyətdə mühəndis-texniki işçilərií bir qismi, kadr çatışmayan yeni sahələrdə yaxşı mütəxəssis olan adamlar onlarla müqayisədə daha ağır işdə çalışan adamlara nisbətən qat-qat artıq maaş alırlar ki, bu da fəhlə sinfinin daxilində texniki tə­bə­qə­ləşmə ilə paralel surətdə sosial-iqtisadi təbəqələşmənin yaran­ma­sına səbəb olur. “Hər şey insan naminə” prinsipi əsas tutulma­dıqda aşağı­dakı mülahizələr hakim kəsilir: õüsusi ixtisaslaşma tə­ləb etməyən ağır işi görməyə adam çoxdur, yeni texni­kanı işə salan, onun fÿaliyyətinə nəzarət edən adamlara isə eh­tiyaæ vardır. Deməli, ikincilərə müvəqqəti də olsa, yaxşı şərait yaratmaq, birin­ci­ləri isə bacardıqca daha çox və daha ağır vəziyyətdə işlətmək və on­lar gücdən düşdük­də ye­niləri ilə əvəz etmək lazımdır. Bu mü­la­hizə xüsusi ixti­saslaşma kursu keçməyən, yalnız “qara əməklə” məş­ğul olan fəhlələrin maddi şəraitini daha da pisləşdirir, onların bir insan kimi inkişafını hər cür məhdud­laşdırmış olur.

    XX əsrin son rübündə kompüterləşmənin sürətli inkişafı, iqtisadiyyatın və ictimai həyatın bütün sahələrinə nüfuz etməsi, xüsusən internet şəbəkəsinin geniş yayılması qloballaşma üçün texnoloji bazis hazırlamış olur. Bu sahədə yüksək texniki inkişaf səviyyəsində olan dövlətlər öz yüksək ixtisaslı mütəxəssislərinin köməyi ilə dünyada gedən proseslərə daha operativ və effektli təsir etmək imkanı qazandılar.

    İndi elektron poçtu və internet nəinki kommunikasiyanın ən səmərəli və sürətli vasitələrinə çevrilmişdir. Nəinki beynəlxalq iqti­sa­di əlaqələrin gediş-gəlişsiz qat-qat operativ olan üsullarını yarat­mışdır, həm də millətlərin mədəni-mənəvi inkişaf istiqa­mətlərinə təsir göstərmək imkanına malikdir. Bu sonuncu amil, yəni in­ter­ne­tin maarifləndirmək funksiyası ilə yanaşı, ideoloji, mədəni-mənəvi tə­sir (habelə diversiya) funksiyası qloballaşma prosesində çox önəm­li yer tutur.

    Azərbaycan da elə müstəqilliyinin ilk illərindən bu problem­lərlə rastlaşmış, Heydər Əliyevin uzaqgörən si­yasəti sayəsində qlo­bal­laşmanın iqtisadi inteqrasiya istiqamətində açdığı imkanlar­dan uğurla istifadə etməyə çalışmış, “Əsrin kontraktı”, “Böyük İpək yo­lu­nun bər­pası” kimi planetar miqyaslı iqtisadi hadisələrin mər­kə­­zində dayanmağa nail olmuşdur. Bununla belə, iqtisadi inteq­ra­si­ya proseslərində bundan sonra da yaxşı ölçülüb-biçilmiş, incə siya­sət aparılmasına böyük ehtiyac vardır. Bundan əlavə, qlobal­laşmanın ideoloji və mədəni-mənəvi təxribat aspektləri neytral-laşdırılmalı, əksinə, möhtərəm Heydər Əliyevin dediyi kimi, qərb dünyasından məhz tərəqqiyə xidmət edən müsbət mədəni amillər əxz olun­malı, Şərq və Qərb dəyərləri arasında optimal nisbət gözlənilməli, pozitiv balans yaradılmalıdır.



    1 Heydər Əliyev. Müstəqillik yolu, B. , 1997. səh 48.

    1 И.И.Лукашук. Глобализация, государство, право, XXI век. М., 2000, стр. 78.




    Download 336.92 Kb.

    Bosh sahifa
    Aloqalar

        Bosh sahifa


    Ydhifddfcğf, ''şlşdş ıeftvfke'' mü eüküyyştşt udğş-euçtşlş ğunfkdfkg

    Download 336.92 Kb.