6-cинфлар учун




Download 13.29 Mb.
bet3/59
Sana21.10.2022
Hajmi13.29 Mb.
#27700
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   59
Bog'liq
materialshunoslik kitob
Doca4
BOB I. MATERIALSHUNOSLIK


1.1.QORA METALL QOTISHMALARI. PO’LAT VA CHO’YANLARNI ISHLAB CHIQARILISHI.

Qora metallarning asosiy tarkibiy qismini temir tashkil qiladi. Ularning tarkibida temirdan boshqa ximiyaviy elementlar ham mavjud. Qora metallar mashinasozlikda eng ko’p qo’llaniladigan arzon materialdir. Qora metall materiali qotishmalaridan cho’yan va po’lat olinadi.


Rudalardan metallni sof holda ajratib olish ishi texnikada qaytarish, termik parchalash, almashinish prosesslash natijasida metallurgiyaning turli tarmoqlari (pirometallurgiya, gidrometallurgiya va elektro metallurgiya)da amalga oshiriladi. Nidoyatda toza metall olish uchun moddalarni vakuumda haydash metodidan ham foydalaniladi. Keyingi yillarda zonalar bo’ylab suyuqlantirish metodi ko’p qo’llanilmoqda. Bu metod yod moddaning suyuq metallda yaxshiroq, qattiq metallda yomonroq erishiga asoslangan. Zonalar bo’y­lab suyuqlantirish metodi asosida (elektronnur lampalar bilan qizdirib) niobiy, tantal, volfram va boshqa metall yod moddalardan tozalanadi. Metall toza holda kamdan-kam ishlatiladi. Ko’pincha qotishma holida qo’llaniladi. Masalan, cho’yan, po’lat, jez, bronza, konstantan, melxi­or, nixrom va boshqa. Atmosfera sharoitida metall emiriladi (korroziyaga uchraydi). Metall buyumlarni emirilishdan saqlash alohida ahamiyatga ega. Mahsus zanglamaydigan po’latlarning yaratilishi bu masalani hal qilishga yordam beradi. Ishlatilishi kerak bo’lgan qora metallar temir rudani suyuqlantirishga tayyorlash, asosan maydalash( pechga tiqish), g’alvirdan o’tkazish (elash), rudani yuvish, bekorchi jinslardan apparat yordamida tozalab boyitish (elektro magnit usuli), rudani qizdirish, Aglomerilasiyalash (Aglomerilasiya mashinasida bo’laklash), O’tralash (har hil shaxtadan) bo’lganligi uchun ximiyaviy tarkibi normallash kabi operasiyalar orqali qayta ishlanib talab darajasida qora metall qotishmalari (cho’yan va po’lat) olinar ekan.
Po’lat asosan, domna pechlarida eritilgan cho’yan bilan chiqindi po’lat aralashmasidan olinadi. Konverterlar, marten pechlari va elektr pechlari asosiy po’lat ishlab chiqarish agregatlari hisoblanadi; ularda eritib olingan po’latlar esa konverter, marten va elektr po’lati deb ataladi. Po’lat eritish pech­lari futerovkasining turiga ko’ra asosli va kislotali po’lat, metallni qolip (izlojnisa)da qotish xarakteriga ko’ra — sokin po’lat, yarimsokin po’lat va qaynovchi po’latga bo’linadi. Yuqori sifatli po’lat olish uchun qayta eritish prosessi qo’llaniladi. Kimyoviy tarkibiga ko’ra po’lat uglerodli va ligerlangan xillarga bo’linadi. Uglerodli po’latning tarkibida temir va ugleroddan tashqari marga­nes (1% gacha) va kremniy (0,4% gacha), shuningdek zararli aralashmalar — oltingugurt va fosfor ham bo’ladi. Ligerlangan po’lat tarkibida, bu komponentlardan tashqari, ligerlovchi elementlar (xrom, nikel, molibden, volfram, vannadiy, titan va boshqa) ham bo’ladi. Bu elementlar po’lat sifatini yaxshilaydi va uni alohida xossali qiladi. Dastlabki ikki ra­qam uglerodning o’rtacha miqdorini (konstruksion po’lat uchun prosentning yuzdan bir ulushi miqdorida, asbobsozlik po’lati va zanglamaydigan po’lat uchun prosentning o’ndan bir ulushi miqdorida); harflar ligerlovchi elementlarni, harflarning o’ng tomonidagi raqamlar esa elementlarning o’rtacha miqdorini (masalan, 3X13 markali P. 0,3% uglerod va 13% xrom borligini; 2x17N2 markali P. 0,2% uglerod, 17% xrom va 2% nikel borligini) ko’rsatadi. Agar harfdan keyin raqamlar bo’lmasa, u holda po’latda ligerlovchi element 1,5% dan ko’p emasligini (12XNZA mar­kali po’latning tarkibida 1,5% dan kam xrom borligini; po’lat markasining oxiridagi A harfi po’latning yuqori sifatli ekanligini) bildiradi. Ishlatilishiga ko’ra po’lat quyidagi asosiy gruppalarga: konstruksion po’lat, asbobsozlik po’lati, alohida fizik-kimyoviy xossali po’lat (kislota bardosh po’lat, zanglamas po’lat, issiq bardosh po’lat, elektrotexnika po’lati va boshqalar) ga bo’linadi.
Marganesli po’lat — tarkibida 1% dan ortiq marganes bo’lgan po’lat. Ligerlangan po’lat jumlasiga kiradi. Marganesli po’lat termik ishlangandan keyin plastikligini o’zgartirmayli juda qattiq bo’lib qoladi. Uning G13, 15G, 20G. ZOG va boshqa markalari keng ishlatiladi. Masalan, tarkibid 1,0—1,3% uglerod (C) va 11 —14% marganes (Mg) bo’lgan PZ markali marganesli po’latdan kran strelkalari, traktor gusenisalari va mashinalarning turli detallari tayyorlanadi.
C ho’yan deb tarkibida temir va 2% dan ortiq uglerod hamda kremniy, marganes, fosfor, oltingugurt va hokazo elementlar bo’lgan metall qotishmasiga aytiladi. Cho’yan quymakorlik ma­teriali bo’lib, u domna pechlarida temir rudalarini suyuqlantirib olinadi. Cho’yan ishlab chiqarishda temir rudalari, koks va suyuqlantirishni hamda keraksiz moddalarning ajralishini osonlashtirish uchun flyus ishlatildi. Cho’yan kul rang, oq va bolg’alanuvchi cho’yan turlariga bo’linadi. Kul rang cho’yanni sindirib qaralsa, uning to’q kul rang tusli ekani yaqqol ko’rinadi. Kul rang cho’yan yaxshi kesib ishlanadi. Undan mashina va stanoklarning staninalari tayyorlanadi. Kul rang cho’yan juda mo`rtligi uchun uni payvand qilib bo’lmaydi va undan uriladigan, cho’ziladigan, egiladigan detallar tayyorlash mumkin emas.
Cho'yanni ishlab chiqish - butun qora metallurgiyaning asosidir.Cho'yan domna pechlarida temir rudasidan eritilib olinadi. Pechlarning ichki hajmi 3000-5000 m3, bir sutkada 10 ming tonnagacha cho'yan eritilishi mumkin. Pechlar to'xtamasdan 5-10 yil ishlaydi. Temir rudasini, cho'yan olish uchun yoqilg'i (koks) bilan flyus (oxaktosh) birga to'ldiriladi. Shaxtada temir rudasi erib (1299 °C), temir yoqilg'ining uglerodi bilan, keraksiz moddalar esa flyuslar bilan birikadi. Mahsus joydan issiq havo uzatilgandan keyin temperatura ko'tariladi (1900 °C) va cho'yan tayyor bo'ladi va u bilan birga shlaklar paydo bo'ladi. Domna pechlarining mahsuloti kimyo tarkibiga va ishlatilish sohasiga qarab quyilgan cho'yan kulrang (quyma), oq cho'yan va ferroqotishmalarga bo'linadi.
Marten pechida eritish 6 8 soat davom etadi (1-rasm). Elektr pechlar yordamida po'latni quyish eng progressiv usullardan hisoblanadi, ularda elektr energiyasi issiqlikga aylantriladi. Elektr pechlar yordamida yuqori sifatli, shu jumladan ligerlangan po'lat quyiladi. Tarkibiga qarab po'latlar uglerodlangan va ligerlangan po'latga bo'linadi, ishlatilish sohasi bo'yicha - konstruksion, asbobsozlik va mahsus po'latlarga bo'linadi.
Cho’yan temir rudasini domna pechida eritib olinadi. Rudani koks mahsus ishlangan va yonganida yuqori darajada issiqlik beradigan
ko’mir bilan aralashtirib domna pechining yuqorisidan to’kiladi. Koks yaxshi yonishi uchun pechning ostidan uzluksiz toza issiq havo beriladi. Pechning ichida yuqori darajadagi harorat vujudga keladi va hosil bo’lgan cho’yan pechning tubiga oqib tushadi. Erigan metall pechning teshigidan chiqib kovshga yig’iladi. Cho’yanni marten pechlarida, konvertorlarda va elektr pechlarda po’lat lomlari bilan aralashtirib po’lat hosil qilinadi.



Download 13.29 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   59




Download 13.29 Mb.