Farg‘ona Texnika 2006 aripov n. M., Mamadalieva L. K




Download 362.82 Kb.
bet3/5
Sana24.03.2017
Hajmi362.82 Kb.
1   2   3   4   5

IKKINCHI BO’LIM
YOQILG‘I ENERGETIK RESURSLARINI ISHLAB CHIQISH VA ISTEMOL QILISH. O‘ZBEKISTON ENERGETIKASI
2.1. KO‘MIR SHAXTALARI VA KARZERLARI
Komir shaxtalari -komirni yer ostidan qazib olish va transportirovka qiluvchi sanoat elektr motorlarni quvvati 1-3 kvt dan 1250-8800 kvt oraligida boladi. Kop xolatlarda 380 V, 660 V bilan almashtiriladi 250 kvt va undan yuqorı quvvatli motorlar uchun 6-10kV qollanadi. Ishlash tartibi PKR. Ishlash sharoiti-ogir. 1-kategorıyaga bosh ventilyator, bosh kotaruvchi, qozonxona, yoritish suv ta’minoti va boshqalar kiradi. Ochiq qazib olinadigan kar’erlar. Elektr energiyani kar’erlardagi asosiy iste’molchilarni ekskovatorlardir. ESh - 14/65 ni quvvati 3516 kvt ni, ESh 80/100 quvvati esa 70 mVtni tashkil etadi. Elektr energiya ekskovatorlarga egiluvchan 6-10 kV kuchlanishli kabellar orqali beriladi, Ekskovatorlarni ish tartibi keskin ozgaruvchandir. Ikkinchi kategoriyaga tegishlidir.
2.2. NEFT VA GAZ QAZIB CHIQARISH
Parmalash qurilmalari. Neft va gazni qazib olish uchun burgalashda parmani aylanishi yer ustida joylashgan elektr motorlari (rotorli qazish) turbinali burgalash yoki togridan - togri quduqlarda joylashgan parmani ustiga joylashgan elektr burgalash bilan amalga oshiriladi, Burgalash qurilmalarini asosiy mexanizmlarini quvvati 125-2000 kvt burgalash nasoslariniki 225-1480 kvt.

Burgalash qurilmalarini motorlari quvvatlarini yigindisi 10 mvt ga sta- , di. Kuchlanish 660 B. (Elektr burgalashni quvvati 82 - 230 kvt I = 900 - 1650V,G = 50Gs, statorni diametri 215-250 mm, uzunligi 7,5-12m) Neft qazib olish quyidagilar yordamida amalga oshiriladi; 1) tebranuvchi-stanoklar 2) Chuqur tushirilgan markazga intiluvchi elektr nasoslari 3) Kompressorlar

Tebranuvchi stanoklarni quvvati 55 kVt ga yetadi, kategoriya 2, sos = 0,4 -0,7

Elektr nasoslari, diametr 103-123mm uzunligi 4,2-8 m., kuvvati 95 ket gacha, U=300-1000 V, sos =0,57-0,9 , kategoriya 2.

Kompressorlar uchun 220 kvt quvvatli dvigatellar ornatiladi. U=b kv, ishlash tartibi-uzoq davom etuvchi, stansiyaga 16 gacha Kompressorlar va bir qator 55-72 kvt, U=380 V nasoslar ornatiladi.Kategoriya 1.
2.3. O‘ZBEKISTON ENERGETIKASINING RIVOJLANISHI
Turkiston energetika xojaligini quvvati 1914- yilga kelib 20 ming o.k. dan ozgina oshgan bolib, 51 elektr stansiyalardagi umumiy elektr motorlarni soni 500 tadan oshmas edi. 1917 yilgacha hozirgı Ozbekiston hududidagi elektr stansiyalarini quvvati 3 ming kVt ni tashkil qilib, bir yilda, 3,3 mln.kVt C. elektr energiya yashlab chiqarilgan edi. Turkiston olkasini elektrlashtirish rejasini tuzilishi katta axamiyatga ega boladi. 1923 yil Toshkent chekkasidagi Bozsuv kanalida suv elektr stansiyasi (SES) qurilishi boshlandi.

Toshkent - Markaziy Osiyoning eng yirik qadimiy shaharlaridan biri - O‘zbekiston Respublikasining poytaxtidir. Oʻrta Osiyoning yirik sanoat-transport chorraxasi va madaniyat markazlaridan biri. Mamlakatning shimoli-sharqiy qismida, Tyanshan togʻlari etaklarida, 440–480 m teppalikda, Chirchiq daryosi vodiysida joylashgan.

1926 yil Ozbekiston energetikasini birinchisi, osha vaqtda Orta Osiyoda eng katta bolgan 2 ming kVt quvvatli Bozsuv SES ini birinchi navbati ishga tushdi.

Osiyo (yun. Asia, ehtimol ossuriycha asu - sharq) - Yer sharidagi eng katta qitʼa (butun quruqlik maydonining 30 % chasini egallagan). Yevrosiyo materigining bir qismi..

Respublikada quvvat osishini asosini Ozbekiston energetika sistemasi tuzilgan paytda (1934 yil) Chirchiq-Bozsuv yonalishida 180 ming kVt quvvatli ketma-ket qurilgan suv elektr stansiyalari tashkil etdi.

1939 yilda Qizilqiya komir xavzasi negizida Quvasoy Davlat issiqlik elektr stansiyasi (DIES) ni 12 MVt quvvatli kondensasiyali turbina agregati va Toshkent toqimachilik kombinati issiqlik elektr stansiyasini MVt kuvvatli ikki turbinasi ishga tushirildi.

Elektr stansiyalarni korilishi va sanoat korxonalarini rivojlanishi magistral elektr tarmoqlarini korish zarurligini keltirib chiqardi, Qodir SES ini ishga tushirilish bilan bir vaqtning ozida Respublikada birinchi bolib bu SES dan Toshkentga elektr uzatuvchi 35 kV kuchlanishli ikki tizimli liniya foydalanishga toshpirildi.

1939-1940 yillarda 110 kV kuchlanishli havo liniyalari Quvasoy DIES ni Andijon shaxari bilan, Tavaksoy SES ini Chirchiq shaxari bilan bogladi.

Chirchiq - Toshkent viloyatidagi shahar. Chirchiqdaryosining oʻng sohilida, Qorjontovning yon bagʻrida, 730 m balandlikda, Toshkentdan 30 km shim.sharqda joylashgan. Toshkent Chorvoq temir yoʻldagi stansiya va avtomobil yoʻllari chorrahasi.

Vatan urushi yillarida Toshkent atrofini boglovchi 35 kV kuchlanishli halqasimon havo liniyasi korib bitkazildi, shimoliy sanoat rayonini elektr bilan ta’minlash uchun katta quvvatli «Severnaya» podstansiya korildi.

1943 yil Sirdaryo daryosida korila boshlagan 125 ming kVt quvvatli Far-xod SES i kmiyo sanoatini rivojlantirish va sugoriladigan yerlarni suv bilan ta’minlash imkonini berdi. 700 ming ga Ozbekiston va qoshni respublikalari yerlarini uzaytirishga imkon beruvchi suv togonlari koriladi.

Angren komir xavzasini ozlashtirilishi ikki issiqlik elektr stansiyasi 600 ming kVt quvvatli- Angren DIES ini va Olmaliq issiqlik va elektr quvvati markazini (IEYu) korishga asos boldi.

Olmaliq - Toshkent viloyatidagi shahar (1951 yildan). Olmaliqsoy boʻyida, Qurama togʻlarining shim. yon bagʻrida, 600–650 m balandlikda. Toshkent shahridan 60 km jan.-sharkda, Ohangaron daryosining chap sohilida.

Angren (fors. Ohangaron, "temirchilar" atamasining ruscha buzilgan shakli) - Toshkent viloyatidagi shahar (1941 - 46 yillarda shaharcha). Jiga-riston, Jartepa, Teshiktosh, Qo‘yxona qishloqlari o‘rnida bunyod etilgan.

1972 yil Sirdaryo DIES ida Orta Osiyda birinchı katta kritik parametrlari: par bosimi 240 ata harorati 545°S da ishlovchi 300 MVt quvvatli energetika bloki ishga tushdi. Hozirgi paytda Sirdaryo DIES ini 10 ta shunday quvvatli bloklari ishlamoqda.

Ornatilgan uskunalar quvvatlarini yigindisi 11,0 mln.kVt bolgan, 37 issiqlik va suv elektr stansiyalarini oz ichiga olgan Ozbekiston energetika sis-temasi asosini yirik elektr stanisiyalarnı, shu jumladan Sirdaryo DIES (3,0mln. kVt), Toshkent (1,86 mln.kVt), Yangi-Angren (1,8 mln.kVt) va Navoiy DIZ i (1,25 mln.kVt) tashkil etadi.

Korsatilgan elektr stansiyalarda yagona quvvati 150 dan 300 ming kVt bu gan 30 dan ortiq zamonaviy energetika bloklar ornatilgan. Loyixa quvvati 3 mln. KVt va yagona energetika blokini quvvati 800 ming kVt li Orta Osiyo; eng katta bolgan Tolimarjon issiqlik DIES ni korilishi davom etmoqda.

Suv energetikasi Ozbekiston Respublıkasini energetika vazirligi sistemasidagi bir necha suv elektr stansiya kaskadlar bilan belgilangan. Bularda Orta-Chirchiq SES lar kaskada suv xavzasiga ega va shu sababli 600 ming k1 quvvatli Chorvoq SES i va 165 ming kVt quvvatli Xodjikent SESi quvvat rostlash tartibida ishlaydi.

Ozbekiston energetika sistemasi Orta Osiyo Birlashgan energetika sistemasini tarkibiy qismi bo’lib, bunga undan tashqari Turkmaniston, Tojikiston, Qirgiziston va Janubiy Qozogiston energetika sistemasi kiradi.

Tojikiston (toj. Тоҷикистон), Tojikiston Respublikasi (tojikcha. Ҷумҳурии Тоҷикистон) - Oʻrta Osiyoning janubi-sharqida joylashgan davlat. Maydoni 143.100 ming km². Aholisi 8,486,300 kishi (2014). Gʻarbiy va shimoli-gʻarbiy tomonidan Oʻzbekiston bilan, shimoliy tomonidan Qirgʻiziston, sharqiy tomonidan Xitoy bilan va janubiy tomonidan Afgʻoniston davlatlari bilan chegaradosh.

Turkmaniston (turkmancha. Türkmenistan), Turkmaniston Respublikasi (turkmancha. Türkmenistan Respublikasy) - Oʻrta Osiyoning jan.gʻarbida joylashgan davlat. Maydoni 488,1 ming km². Aholisi 5,113 mln. kishi (2013).

Hozirga va tda Orta Osiyo birlashgan energetika sistemasi (BES) amalda mustaqil mamlakatlar hamkorligidan ajralgan holda ishlamoqda. Faqat Agadir-Olmata orasvs Shimoliy Qozogiston BES bilan boglaydigan va otkazuv quvvati katta bolmagan 500 kV kuchlanıshli aloqa liniyasi bor.

Ozbekiston Respublikasidagi hamma kuchlanishli elektr tarmoqlash uzunlıgı 220 ming.km.ni tashkil etib, bunda 500 kV kuchlanishligi 1,6 ming 220 kV-4,6 ming km, 0,4-10 kV -170 ming. km.


2.4. ELEKTROMEXANIKA ASOSLARI BOYICHA UMUMIY TUSHUNCHALAR
2.4.1. TRANSFORMATORLAR HAQIDA ASOSIY

TUSHUNCHALAR
Xalq xojalıgining korxonalarida qollanılayotgan transformatorlar elektrotexnologik uskunalarini elektr energiyasi bilan sifatli va ishonchli ta’minlashning garovi bolib hisoblanadi. Sanoatning ayrim texnologik jarayonlarining tezligini ozgarmas tok dvigatellari yordamida keng kolamda silliq rostlash mumkin. Ozgarmas tok mashinalari ba’zi texnologik qurilmalarda, yerdagi va davo transportlarida hozirgacha keng qollanilib kelinmoqda.

Ishlab chiqarish korxonlarini, transportni, qishloq xojaligini elektrlashtirish, elektrotexnologik qurilmalarni turli korinishlardan foydalanish bilan bogliq. Elektrotexnologik qurilmalarning asosiy elementi bolib elektr mashinalar va transformatorlar hisoblanadi.

Transformatorlar elektromagnit statik apparat bolib, aylanuvchan qismlari bolmaydi, lekin ishlash prinsipi va tuzilishi elektr mashinalariga oxshash bolganligi sababli elektr mashinalar guruhiga qoshib organiladi.

Elektr stansiyalarda ishlab chiqarilgan ozgaruvchan tokni iste’molchilarga uzatish, elektr qurilmalari yordamida yetkazib berish va taqsimlash uchun uni kuchlanishini ozgartirish kerak boladi. Ozgaruvchan tokni kuchlanishini ozgartirish ya’ni transformasiyalash uchun transformatorlar qollaniladi. Elektrotexniklar uzoq masofalarga ota katta elektr energetik quvvatlarni uzatish uchun moljallangan, kuchlanishi 1150 kV bolgan transformatorlarni yaratdilar. Elektr stansiyalaridagi turbogeneratorlarning kuchlanishini kuchaytiruvchi quvvati 1000 1250 MVA ga teng bolgan transformatorlar ham elektrotexnologik qurilmalarning nodir elementlari qatoriga kiradi.

Elektr energiyasini uzoq masofalarga uzatish uchun ozgaruvchan tok generatorlarining 6-30 kV li kuchlanishini transformatorlar yordamida 110, 150, 220, 330, 400, 500, 750, 1150 kV gacha kuchaytirib elektr uzatish tarmoqlariga uzatiladi. Kuchlanishning kuchaytirilishi tokning proporsional kamayishiga olib keladi va uzatish tarmogıdagi quvvat isrofi tokning kvadratiga proporsional ravishda kamayadi. Shu sababli elektr stansiyalarida kuchaytiruvchi transformatorlarning qollanılıshı maqsadga muvofiq boladi.

Elektr energiyasini qabul qiluvchi, uzatuvchi yoki tarqatuvchi energetik tizimlarda ishlaniluvchi quvvati 6,3 kVA va undan ham yuqori bolgan transformatorlarni kuch transformatorlari (KT) deyiladi. Uch fazali kuch transformatorlarning quvvatlari 1250 MVA gacha, uch fazali gurux transformatorlarining quvvatlari esa (uchta bir fazali transformatorlardan hosil bolgan) 2000 MVA gacha bolib, ogirligi esa 500 t. gacha boradi.

Transformatorlarning elektr energiyani qabul qiluvchi cholgami-birlamchi, istemolchiga energiyani uzatuvchi cholgami-ikkilamchi cholgam deyiladi. Nomlariga oxshash, har bir cho’lg’amga qarashli qiymatlar (masalan, tok, kuchlanish, quvvat, qarshilik va x.k.) birlamchi va ikkilamchi qiymatlar deyiladi (birlamchi tok, ikkilamchi qarshilik va x.k.). Transformatorlarning yuqoriroq kuchlanishli tarmoqqa ulangan cholgami yuqori kuchlanishli (yuqori kuchlanish) cholgam deyiladi. Kichikroq kuchlanishli tarmoqqa ulangan cholgami quyi kuchlanishli (x.k.) cholgami, va nixoyat uch cholgamli transformatorlarning yuqori kuchlanish yoki h.k. cholgamlariga taalluqli bolmagan - cholgami orta kuchlanishli (h.k.) cholgam deyiladi. Agar ikkilamchi cholgam kuchlanishi birlamchinikidan kichikroq bolsa - transformator pasaytiruvchi, aks holda - kuchaytiruvchi deyiladi.

Bitta birlamchi va bitta ikkilamchi cholgamli transformator ikki cholgamli transformator deyiladi. Oar bir fazada uchtadan cholgami bshlgan, masalan, bitta yuqori kuchlanishli va ikkita quyi kuchlanishli, yoki teskarisi - bitta quyi kuchlanishli va ikkita yuqori kuchlanishli transformatorlar uch cholgamli deb ataladi. Bir fazali yoki uch fazali transformatorlarning bitta fazasida uchtadan koproq cholgami bolishi mumkin. Bunday transformatorlar kop cholgamli transformatorlar deyiladi.

Kuch transformatorlari tuzilishi boyicha ikki turga bolinadilar: moyli va quruq transformatorlar. Moyli transformatorlarda magnit ozak va cholgamlar yaxshi izolyator va sovutuvchi modda hisoblangan transformator moyi toldirilgan idishga joylashtiriladilar. Transformator moyi cholgam izolyasiyalarini havoning zararli ta’siridan ham saqlaydi.

Transformasiyalash koeffisientlarini ozgartirish uchun cholgam-larida maxsus ulamalari bolgan transformatorlarga ulamali transformatorlar deyiladi.

Transformator ozgaruvchan tokning kuchlanishini qiymatini ozgartirish bilan birga, ozgaruvchan tokning fazalar sonini va chastotasini qiymatini ozgartiradigan moslamalar tarkibida ham ishlatiladi. Transformatorlarning nominal rejimi deb, ishlab chiqargan korxona tayyorlagan pasportida korsatilgan rejimga aytiladi. Transformatorlarning nominal qiymatlari - quvvat, kuchlanishlar, toklar, chastota va h.k. transformatorlarning pasportida korsatilgan bolib, ular transformatorlarning nominal rejimini korsatuvchi boshqa qiymatlar, masalan, f.i.k. kabilarga ham taalluqlidir. Transformatorlarni nominal quvvati deb ikkilamchi cholgamda Volt-Amper bilan olchangan va pasportda korsatilgan quvvatga aytiladi. Transformatorlarni nominal birlamchi kuchlanishi deb, pasportda korsatilgan kuchlanishga aytiladi; agar birlamchi cholgamni shoxobchalari mavjud bolsa, u holda nominal kuchlanishi alooida taokidlanadi. Transformatorlarning nominal ikkilamchi kuchlanishi deb birlamchi cholgamidagi kuchlanishi nominal kuchlanishiga teng bolib, salt ishlagandagi ikkilamchi kuchlanishga aytiladi; agar ikkilamchi cholgamida ulamalar mavjud bolsa, uning nominal kuchlanishi aloxida ta’kidlanadi. Transformatorning birlamchi va ikkilamchi cholgamlarini nominal toklari deb, transformatorning pasportida korsatilgan va nominal quvvat va nominal kuchlanishlar bilan ma’lum bolanishda bolgan birlamchi va ikkilamchi cholgamlarning toklariga aytiladi. Bunda transformatorning f.i.k.i 100% ga yaqin deb faraz qilinib, ikkala cholgamning nominal quvvatlari teng deb qabul qilinadi.

Evropa va Osiyo davlatlaridagi kabi, Ozbekiston Respublikasida ham uchlanish chastotasi 50 Gers (Gs) ga teng deb qabul qilingan. Kuchlanish, elektr yurituvchi kuch va toklarning vaqtga bogliqligi bu parametrlarning funksiyalarini sinusoidadan farqi deb, davriy funksiyalarni garmonik qatorga ajratilib, amplitudalarining qiymatlaridan eng katta deb hisoblangan uchta yuqori garmonik tashkil etuvchilarini amplitudalarining kvadratlarini yigindisini kvadrat ildizidan chiqarilgan natijasini, birlamchi garmonika amplitudasiga nisbatan foiz hisobida olinib, aniqlangan qiymatiga aytiladi. Quvvati 1000 kVt dan katta bolgan transformatorlarda bu qiymat 5% dan katta bolmasa va 1000 kVt dan kichiklarida 10% dan katta bolmasa, kuchlanish, elektr yurituvchi kuch va tok sinusoidal shaklda deb hisoblanadi. Uch fazali kuchlanish yoki toklar tizimining simmetrik yoki nosimmetrikligini aniqlash uchun ularning vektorlari togri va teskari fazalar ketma-ketligiga ajratiladi. Agar vektorlar teskari ketma-ketligi vektorlar to‘gri ketma-ketligining 5% iga teng yoki undan kichik bolsa simmetrik va 5% idan katta bolsa tizim nosimmetrik tizim deb hisoblanadi.



2.4.2. TRANSFORMATORNING TUZILISHI
Transformatorlar ozgaruvchan tokning kuchlanishini ozgartirish-ga xizmat qilib, asosiy va yordamchi qismlardan iborat. Asosiy qism-transformatorlarning elektromagnit jarayonlarini vujudga keltiruvchi cholgamlardan va magnit oqimni kuchaytiruvchi magnit ozakdan iborat. Yordamchi qismlar esa transformatorning quvvati, kuchlanishi, turlari va h.k. larga qarab, bir necha onlab bolaklardan iborat. Ular qatoriga moyli transformatorlarning baklari, ulamani va cholgamlarni bolovchi izolyatorlar va boshqalar kiradi.

Transformatorning yordamchi qismlariga shuningdek:

1. Gaz relesi;

2. Kengaytiruvchi bak;

3. Gaz chiqaruvchi truba;

4. Sovutish radiatorlari yoki trubalari kiradi.



2.4.3. TRANSFORMATORNING MAGNIT O‘ZAGI

Transformatorning magnit ozaklari elektrotexnik polatdan tayyorlanadi.





2.1 - rasm. Transformatorning umumiy ko‘rinishi: 1- cho‘lg‘amlar; 2- magnit o‘zak; 3-termosifon filtr; 4- izolyator; 5-radiatorli bak; 6-gaz chiqaruvchi truba;

7-kengaytiruvchi bak


Magnit ozakni tayyorlashda gisterezis va uyurma toklari ta’siridagi quvvat isroflarini kamaytirish tadbirlari hisobga olinishi kerak. Shuning uchun magnit ozaklarni tayyorlashda magnit yumshoq elektrotexnik polatdan foydalaniladi. Uyurma toklarni kamaytirish maqsadida elektrotexnik polat tunukalar bir-biridan maxsus elektr himoyalovchi laklar yordamida qop-lanadi. Himoyalovchi lakning qalin-ligi transformator cholgamlarining kuchlanishiga bogliq boladi.

Magnit ozakni tayyorlash uchun ishlanilgan elektrotexnik po-lat tunukaning qalinligi ozakning magnitlanish chastotasiga bogliq, chastota f = 50 Gs bolganda polat tunukaning qalinligi 0,35 yoki 0,5 mm boladi. Transformatorning magnit ozaklari asosan ikki xil konstruksiyada, ustunli (sterjnevoy) (2.2,a-rasm) va qobiqli (bronevoy) (2.2,b-rasm) korinishda tayyorlanadi, keyingi paytlarda fazoviy ustunli magnit sistemalar ham tayyorlanmoqda.


2.2-rasm. Transformatorning magnit o‘zagi:

a) ustunli, b) qobiqli. 1. Ustun; 2. To‘sin.


Uch ustunli transformatorning o’zaro boglangan magnit otkazgichlari 2.3-rasmda korsatilgan, bu transformatorning xarakterli tomoni uning magnit tizimlarining nosimmetrikligidadir, chunki aloxida A, V va S fazalarining ozaklaridagi magnit zanjirlari bir xil emaC. Ortada joylashgan V oakning magnit zanjiri ikki chekkadagi A va S ozaklarnikidan qisqaroq, chunki uchala zanjirdagi magnit kuch chiziqlari bir-biri bilan ikki va nuqtalarda tutashadilar.

Kuch transformatorlarining magnit ozaklari issiq holda juvalangan E41, 42, E43 markali yoki sovuq holda juvalangan E310, E320, E330 markali elektrotexnik magnit yumshoq polatlardan tayyorlanadi. Keyingi paytlarda elektr mashinasozlik zavodlarida elektr mashina va transformatorlarning magnit ozaklarini tayyorlashda sovuq holda juvalangan E310, E320, E330 markali polatlar keng ishllanilmoqda.

Transformatorlarning magnit ozaklaridagi induksiya asosan 1,2 - 1,5 Tl, issiq holda juvalangan polatlar uchun 1,5-1,7 Tl ni va magnit ozagi sovuq holda juvalangan polatdan tayyorlangan moyli transformatorlarda induksiya 1,0-1,5 Tl tashkil etadi.


2.4.4. TRANSFORMATORNING CHO‘LG‘AMLARI

2.3-rasm. Magnit o‘zakdagi magnit kuch chiziqlarining

o‘rtacha uzunligi

Transformatorlarning cholgamlarini tayyorlashda asosan elektrotexnik misdan va alyuminiydan foydalaniladi.

Mis (lot. Cuprum - Kipr o. nomidan olingan), Si - Mendeleyev davriy sistemasining 1 guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib raqami 29,atom massasi 63,546. Tabiiy Mis ikkita barkaror izotop 63Si(69,1%) va 65Si(30,9%)dan iborat.

Transformatorlarning nominal kuchlanishiga asosan cholgamlarni himoyalash materialining klassifikasiyasi tanlanadi.

Transformatorning quvvatiga, kuchlanishi va tokiga asosan cholgamning turi tanlanadi. Cholgamlar uzluksiz, spiral galtakli (katushkali), bir qatlamli va kop qatlamli silindrik, bir odimli va kop odimli vint korinishidagi konstruksiyalarda tayyorlanadi.

Vintsimon cholgamlar bir necha parallel otkazgichlardan iborat bshladi. Cholgamning oramlarini odimi bir yoki bir necha odimli bolgan vint chiziqlari singari joylashtiriladilar. Oramlar orasida, hamda shoxobchalar orasida kerak bolgan hollarda sovitish uchun moy otar kanallari mavjud.

Vintsimon cholgamlarni izolyasion materialdan yasalgan silindrga joylashtirilgan uzun ensiz tayoqlarga yoki muvaqqat polat silindrsimon qolipga oraladi. Vintsimon cholgamlar transformatorning asosan quyi kuchlanish cholgamlarida tokning qiymati 300 A dan kattaroq bolganda qollaniladi.

Cholgamlarning kondalang kesim yuzalari kattalashib ketgan taqdirda bunday otkazgichlar parallel otkazgichlarga bolinadi va bu otkazgichlar ortasida elektr yurituvchi kuch va tokni bir xilda taqsimlanishini ta’minlash uchun transpozisiya qilinadi, ya’ni parallel otkazgichlarning orinlari cholgamning balandligi boyicha almashtiriladi.

Kuchlanishi 35kV va undan yuqori bolgan transformatorlarda uzluksiz spiral galtakli cholgamlar qollaniladi. Ular bir-biridan kanallar bilan ajratilgan yassi gardishsimon (disksimon) oramlardan iborat. Agar uzluksiz spiral cholgam transformatorning yuqori kuchlanish cholgami bolsa, u holda transformasiyalash koeffisientini 5% atrofida ozgartirish maqsadida maxsus shoxobchalarga ega boladi.

Almashinuvchi cholgamli transformatorlarda yuqori kuchlanishli va quyi kuchlanishli cholgamlarning ayrim qismlari ozaro shunday almashinib joylashtiriladiki, unda quyi kuchlanish cholgamlarining oramlari magnit ozakka yaqinroq joylashadilar. Almashinuvchi cholgamlar ishlab chiqarishda murakkab texnologik jarayoni, qisqa tutashuvlarga bardoshsizligi; magnit ozakdan va bir-biridan izolyasiyalashning qiyinligi kabi kamchiliklari bilan konsentrik cholgamlardan ajralib turadi:


2.5. O‘ZGARMAS TOK MASHINALARINING TUZILISHI VA ISHLASH PRINSIPI, MAGNIT ZANJIRINI HISOBLASH
2.5.1. O‘zgarmas tok mashinalarining qo‘llanilishi
Elektr mashinalar yordamida mexanik energiyani elektr energiyasiga va aksincha elektr energiyani mexanik energiyaga shuningdek, elektr energiyani bir turdan ikkinchi turga aylantirish mumkin. Mexanik energiyani elektr energiyaga ozgartirish maqsadida elektr generatorlardan foydalaniladi. Generatorlarni bu, gidravlik va gaz turbinalar, ichki yonar dvigatellar va boshqa dvigatellar yordamida harakatga keltiriladi. Kopincha elektr stansiyalarida ishlab chiqarilgan elektr energiya yana turli mashina va mexanizmlarni harakatga keltirish uchun mexanik energiyaga aylantiriladi. Bunday maqsadlarda elektr dvigatellardan foydalaniladi.

Tokning turiga asosan elektr mashinalar ozgarmas va ozgaruvchan tok mashinalariga boinadi. Elektr mashinalar vattning juda kichik qiymatidan million kilovattgacha va undan yuqori quvvatlarda tayyorlanadi. Kop qollaniladigan elektr mashinlarda energiyaning ozgarishi magnit maydon ta’sirida boladi.

Maydon - ochiq, meʼmoriy jihatdan tartibga keltirilgan, atrofi bino, inshootlar yoki daraxtlar bilan toʻsilgan keng satq. Toʻrtburchakli, temperaturapetsiyasimon. doirasimon, tuxumsimon (oval) va boshqa shakllarda yopiq yoki ochiq holda boʻladi.

Shuning uchun ularni induktiv elektr mashinalar deyiladi. Shuningdek, energiyani elektr maydon ta’sirida ham ozgartirish mumkin, bunday elektr mashinalarini siqmli elektr mashinalar deyiladi, lekin bunday mashinalar kop tarqalmagan. Magnit maydon yordamida elektr maydonga nisbatan ming martagacha katta energiya oosil qilinishi mumkin. Bir xil olchamli induktiv va sqimli elektr mashinalaridan induktiv mashinalar yordamida ancha katta quvvatga erishish mumkin. Elektr mashinaning asosiy elementi bolib hisoblangan ferromagnit ozaklar yordamida kuchli magnit maydon hosil qilish mumkin. Ozgaruvchan magnit maydonlarda uyurma toklarini kamaytirish maqadida magnit ozaklar yupqa elektrotexnik polat tunukalardan tayyorlanadi. Elektr mashinalarining cholgamlari ham asosiy elementlardan hisoblanib, mis, alyuminiy va ularning qotishmalaridan iborat bolgan elektrotexnik materiallardan tayyorlanadi.

Alyuminiy (Aluminium), A1 -Mendeleyev davriy sistemasining III guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib raqami 13, atom massasi 26,9815; Aluminiy lot. alumen (achchiqgosh) so‘zidan kelib chiqqan. Tabi-atda bitta barqaror izotop holida (AG‘ 100%) uchraydi, bir necha sun’iy radio-aktiv izotoplari bor, ular orasida eng ahamiyatlisi A12’ (yarim yemirilish dav-ri 7,4-105 y.).

Cholgamlarni himoyalash maqsadida, turli elektr himoyalash materiallardan foydalaniladi. Elektr mashinalar generator va dvigatel rejimida qollanilishi mumkin. Elektr mashinalarida energiyaning ozgarishi quvvat isroflari bilan boglıq, shuning uchun elektr mashinalarining foydali ish koeffisientlari 100% dan kichik boladi. Katta quvvatli elektr mashinalarining FIK i 9899,5% ga teng bo’lib, quvvati 10 Vt gacha bolgan elektr mashinalariniki 2040 % gacha boladi.

Elektr mashinalarni quvvatlariga nisbatan quyidagi guruhlarga bolish mumkin:

0,5 kVt gacha juda kichik mashinalar yoki mikromashinalar;

0,5¸20 kVt - kichik quvvatli mashinalar;

20¸250 kVt ortacha quvvatli mashinalar va 250 kVt dan ortiq quvvatli mashinalarga katta quvvatli mashinalar.


2.5.2. O‘zgarmas tok mashinasining tuzilishi
Oddiy ozgarmas tok mashinasining sxematik korinishi 31-rasmda korsatilgan. Ozgarmas tok mashinalari asosan ikki qismdan iborat: qozgalmas qismi stator va aylanadigan qismi yakordan iborat. Stator oz navbatida yarmodan, asosiy qutb ozagidan, qozgatish cholgamidan, qoshimcha qutblardan, qoshimcha qutb cholgamlardan va boshqa konstruktiv elementlardan iborat.

Ozgarmas tok mashinalarining asosiy qutblarini magnit ozagi asosan qalinligi 0,5 1 mm bo’lgan elektrotexnik polatdan yigiladi ba’zi hollarda konstruktiv polatlardan рam tayyorlanishi mumkin.

Elektr mashinalarning magnit ozaklari issiq holda juvalangan E41, E42, E43 markali yoki sovuq holda juvalangan E310, E320, E330 markali elektrotexnik magnit yumshoq polatlardan tayyorlanadi. Keyingi paytlarda elektr mashinasozlik zavodlarida elektr mashinalarning magnit ozaklarini tayyorlashda sovuq holda juvalangan E310, E320, E330 markali polatlar keng qollanilmoqda.


2.4-rasm. Oddiy o‘zgarmas tok mashinasi 1) asosiy qutb o‘zaklari; 2) yakor; 3) kollektor plastinalari; 4) cho‘tkalar



Elektr mashinalarning magnit ozaklaridagi induksiya asosan 1,2-1,5 Tl, issiq holda juvalangan polatlar uchun 1,5-1,7 Tl ni va magnit ozagi sovuq holda juvalangan polatdan tayyorlangan magnit ozaklarda induksiya 1,0-1,5 Tl ni tashkil etadi.

Magnit oqimi stasionar rejimlarda ozgarmasdan qolganli-gi sababli ozgarmas tok mashina-larida asosiy qutb magnit ozak-larining tunukalari birbiridan laklar bilan himoya qilinmaydi.

Katta quvvatli ozgarmas tok mashinalarining otish jarayonlari-ni yaxshilash maqsadida asosiy qutb ozagining havo boshligga yaqin qismida pazlar rezalanib, bu pazlarga kompensasiyalovchi cholgam seksiyalari joylashtiriladi. Bu sek-siyalar ozaro ketma-ket ulanib, chotkalar orqali yakor cholgami bilan ham ketma-ket ulanadi. Qoshimcha qutb ozaklari yaxlit ozakdan tayyorlanadi va ikkita asosiy ozaklar ortasiga joylashtiriladi. Qoshimcha qutb cholgamlari kommutasiya jarayonini yaxshilashga xizmat qiladi, shuning uchun kompensasiyalovchi cholgamlarga oxshash yakor cholgami bilan ketma-ket ulanadi. Ozgarmas tok mashinalarining qozatish cholgamlari misdan tayyorlanib, asosiy qutb ozaklariga ornatiladi, yaxshiroq sovutish uchun cholgamni bir necha qismlarga bolinib, qismlar orasida sovutish kanallari hosil qilinadi. Ozgarmas tok mashinasining qozgatish cholgami yordamida asosiy magnit oqim hosil qilinadi.

Ozgarmas tok mashinasining yakori qyidagi elementlardan: valdan, magnit ozakdan, kollektordan, cholgamdan va boshqa yordamchi elementlardan iborat. Ozgarmas tok mashinasining vali konstruktiv polatdan tayyorlanadi. Yakorning magnit ozagi qalinligi 0,350,5mm bolgan elektrotexnik polat tunukalaridan yigladi, tunukalar bir-biridan maxsus izolyasiyalovchi laklar bilan qoplanadi, lakning qalinligi yakorning kuchlanishiga bogliq. Yakorning magnit ozagini yaxshiroq sovutish maqsadida yakorning oq boyicha magnit ozak alohida paketlarga bolinadi Magnit ozakning orta qismini sovutish qiyin bolganligi uchun ozakning ortasida joylashgan paketlarni olchami kichik boladi. Yakorning paketlarga bo’lingan magnit ozagini sovutish uchun radial va aksial sovutish kanallaridan foydalaniladi. Bu kanallarning kengligi 10 mm gacha boladi. Yakorning cholgamlari misdan tayyorlanadi. Chogamlarni tayyorlash uchun cholgamning yoyilgan sxemasi chiziladi, galtaklarning boshi va oxiri kollektor tunukalariga ulanadi. Kollektor ozgarmas tok mashinalarida mexanik togrilagich vazifasini bajaradi.

Ozgarmas tok mashinalarida kollektor misdan tayyorlangan alohida kollektor tunukalaridan yigiladi, songra valga ornatiladi. Kollektor tunukalari orqali ozgarmas tok generatorlaridan elektr quvvat iste’molchilarga elektr chotkalar orqali uzatiladi, dvigatel rejimida esa chotkalar orqali yakor cholgamiga elektr quvvati keltiriladi. Yakorning valiga ozgarmas tok mashinalarining sovutish sistemasini yaxshilash maqsadida havo purkagichi (ventilyator) ornatiladi. Katta quvvatli ozgarmas tok mashinalarida podshipniklar alohida shitlarga ornatiladi. Katta quvvatli ozgarmas tok mashinalarida magnit ozak segmentlar korinishidagi elektrotexnik tunukalaridan yigilishi mumkin. Ozgarmas tok mashinalarning yarmosi uning korpusi ham bolib hisoblanadi. Mashinaning yarmosi asosan konstruktiv polatdan tayyorlanadi, ba’zi hollarda yarmoni tayyorlash uchun choyan ham ishlatiladi.

Ozgarmas tok mashinalarida, shuningdek, chotkalar ornatiladigan chotka ushlagichlardan foydalaniladi. Chotkalarni kollektor yuzasiga tegib turishini ta’minlash uchun polat prujinalar qollanadi. Kollektorning yuzasi chotkaning sirpanishi va chotka bilan kollektor orasidagi ba’zi hollarda hosil boladigan uchqunlar ta’sirida tez yemiriladi, yemirilgan kollektorni maxsus tekkislash stanoklarida tekislanadi.



2.5.3. O‘zgarmas tok mashinalarining ishlash prinsipi
Bizga ma’lumki, ozgarmas tok mashinasining stator va yakorlarining magnit ozaklari ferromagnit materiallardan tayyorlanadi. Ozgarmas tok mashinasining yakorini aylantirilganda, qozgatish cholgami hosil qilgan asosiy magnit maydon kuch chiziqlari bilan kesishgan yakorr cholgamlarida elektr yurituvchi kuch induksiyalanadi. Yakor cholgamidagi elektr yurituvchi kuchning yonalishi ong qol qoidasi yordamida aniqlanadi. Magnit maydon ozgarmas bolganligi sababli cholgamdagi elektr yurituvchi kuch aylanish elektr yurituvchi kuchi deb ataladi. Yakor cholgamining bitta otkazgichidagi elektr yurituvchi kuch

(2.1)

bu yerda: V - havo boshligidagi magnit maydon induksiyasi; l - otkazgichning uzunligi; V = 2rn - otkazgichning chiziqli tezligi.

Seksiyaning otkazgichlari simmetrik bolganligi sababli, ularda bir xil kattalikdagi elektr yurituvchi kuchlar hosil bolib, ular kontur boyicha qoshiladi va chiziqli tezlik bilan aylanayotgan yakor cholgamining bitta oramidagi elektr yurituvchi kuch quyidagicha boladi:
(2.2)
Yakor cholgamlari navbatma-navbat shimoliy va janubiy qutb ozaklari ostida bolganligi sababli hosil bolgan elektr yurituvchi kuch ozgaruvchan xarakterga ega boladi (2.5,a-rasm). Elektr yurituvchi kuchning tarqalish formasi vaqtga bogliq ravishda induksiya V ning havo boshliq boylab tarqalish xarakteriga oxshash boladi. Lekin yakor cholgamidagi ozgaruvchan tok kollektor yordamida ozgarmas tok korinishiga keltirilib, tashqi zanjirga uzatiladi. Haqiqatan ham yakor bilan birga kollektor 90С ga burilganda yakorni otkazgichlaridagi e.yu.k ning yonalishini ozgarishi bilan bir vaqtda chotkalar ostidagi kollektor plastinalari ham almashadi. Shuning uchun yuqoridagi cho’tka ostidagi kollektor plastinasi doim shimoliy qutb ozagi ostidagi joylashgan otkazgich bilan ulangan bo’lib, pastdagi chotka ostida joylashgan kollektor plastina bilan esa janubiy qutb ozagi ostida joylashgan otkazgich ulangan boladi. Shunday qilib, kollektor yordamida yakor cholgamidagi oshzgaruvchan tok farqlanib, tashqi zanjirga o’zgarmas tok korinishida uzatiladi. Yakor cholgamidagi tokning ozgarish egri chiziqni (2.5,a-rasm) abssissa oqining pastidagi yarim davrini ishorasini ozgartirib, tashqi zanjirdagi tok va kuchlanishning egri chizigini hosil qilishi mumkin (2.5,b-rasm). Tashqi zanjirdagi tokning pulsasiyalanishi kamaytirish uchun ancha murakkab konstruksiyada tayyorlangan yakor cholgami va kollektor qollaniladi. Ikki qutbli mashinalarda elektr yurituvchi kuchning chastotasi yakorning aylanishlar soniga teng f=n. Agar mashinada juft qutblar soni r bolsa, u holda elektr yurituvchi kuchning chastotasi f = rn boladi.


2.5 - rasm. Tok va elektr yurituvchi

kuchni egri chiziqlari a) yakordagi, b) tashqi zanjirdagi

Faraz qilaylik, yakori nominal tezlik bilan aylanayotgan ozgarmas tok mashinasini qo’zg’atish va yakor cholgami ozgarmas tok manbaiga ulangan bolsin yoki qutb ozaklari ozgarmas magnitlardan iborat bo’lsin. Qo’zg’atish cholgami hosil qilgan magnit kuch chiziqlari havo boshligini kesib otadi va yakorning cholgamida elektr yurituvchi kuchni induksiyalaydi. Yakor cholgamidagi kuchlanish yakor tokini hosil qiladi. Bu tok ozining magnit oqimini hosil qiladi. Yakorning magnit oqimi bilan qozgatish cholgamining magnit oqimlarini ozaro ta’siri natijasida aylantiruvchi moment hosil boladi. Agar bu moment valga qoyilgan statik momentdan katta bolsa, yakor asta - sekin aylana boshlaydi va ishlab chiqarish mexanizmini harakatlantiradi. Ozgarmas tok mashinasining bu rejimi dvigatel rejimi deb ataladi. Ozgarmas tok mashinasidan elektr energiyasini olish uchun ya’ni generator rejimida ishlashi uchun uning valiga birlamchi dvigatel (elektr dvigatellar, ichki yonar dvigatellari va o.k.) yordamida aylantiruvchi moment ya’ni mexanik quvvat beriladi. Mexanik quvvat ta’sirida aylanayotgan yakorning cholgamlari qozgatish cholgami hosil qilgan magnit maydon kuch chiziqlarini kesib otadi va yakor cholgamlarida elektr yurituvchi kuch hosil boladi. Agar bu cholgamga chotkalar yordamida iste’molchi ulansa bu cholgam orqali elektr toki oqa boshlaydi va iste’molchiga elektr energiyasi beriladi.


2.6. ELEKTR YURITMA ASOSLARI
2.6.1. ELEKTR YURITMA TUSHUNCHASI
Zamonaviy sanoat va qishloq xojalik ishlab chiqarish juda kop korinishdagi texnologik jarayonlar bilan xarakterlanadi. Ularni amalga oshirish uchun esa minglab har xil turdagi mashina va mexanizmlar yaratilgan. Masalan, material va maxsulotlarni qayta ishlash dastgohlar, prokat stanlari va presslarda amalga oshiriladi; qattiq jism va buyumlarni, gaz va suyuqliklarni boshqa joyga kochirishda esa konveyerlar, kotarish kranlari, eskalatorlar, nasoslar va kompressorlardan foydalaniladi.

Shuni ta’kidlash kerakki, yuqoridagilar kabi va koplab boshqa mashina va mexanizmlar shahar kommunal xojaligi, medisina texnikasi, turmush, aloqa, qurilish va transportda ham keng ishlatiladi.

Ishlab chiqarish mashinasi (yoki ishchi mexanizmi) bir qancha ozaro boglangan qismlar va uzellardan tuzilgan bolib, shulardan biri mexanik harakatni amalga oshirish orqali berilgan texnologik jarayonni bevosita bajaradi, shuning uchun u ijro organi deb ataladi.

Kopgina hollarda ijro organining - dastgoh shpindeli, prokat stanining valiki, lift kabinasi, konveyer tasmasining harakat tezligini rostlash talab qilinadi.

Harakat - borliqnint ajralmas xususiyati boʻlgan oʻzgaruvchanlikni (q. Barqarorlik va oʻzgaruvchanlik) ifodalovchi falsafiy kategoriya. H. tushunchasi imkoniyatlarning voqelikka aylanishini, roʻy berayotgan hodisalarni, olamning betoʻxtov yangilanib borishini aks ettiradi.

Ba’zida esa ijro organlari harakat yonalishini ozgartirish (reverslash) zaruriyati ham tugladi. Ijro organi ozining harakati jarayonida, ishqalanish yoki yerni tortilish kuchlari, materiallarni egiluvchan va plastik deformasiyalari orqali vujudga keladigan harakatga qarshilikni bartaraf qiladi.

Shunday qilib, ijro organi, texnologik jarayonni bajarish uchun talab qilinadigan (ba’zida rostlanadigan) tezlik bilan mexanik harakatni bajo keltirishi bunda qarshilik kuchini bartaraf qilishi kerak boladi. Buning uchun, ijro organiga, alohida qurilma orqali muayyan mexanik energiyani keltirib berish lozim, ushbu qurilma ozining vazifasiga kora yuritma nomini olgan.

Yuritma mexanik energiyani, boshqa turdagi energiyalarni ozgartirish natijasida hosil qiladi. Foydalanilayotgan energiya turiga qarab gidravlik, pnevmatik, issiqlik va elektr yuritmalar farqlanadi. Hozirda ishlab chiqarish, kommunal xojalik va boshqa tarmoqlarda elektr yuritma eng kop qollanishga egadir, u hosil qilinayotgan elektr energiyaning 60 foizdan koprogini iste’mol qiladi.

Elektr yuritmaning bunday keng qollanishi, uning boshqa korinishdagi yuritmalarga nisbatan bir qator afzalliklari va oziga xos xusiyatlari bilan belgilanadi:

1) ozga turdagi energiyalarga, shu jumladan mexanik energiyaga ham, ozgartirilishi va ozining tarqatilishi eng tejamli bolgan elektr energiyadan foydalanganligi;

2) quvvati va tezligini ozgarish doirasining kengligi: zamonaviy elektr yuritmalarining quvvat diapazoni vattning yuzdan bir ulushidan on minglab kilovatt orasida boladi, aylanish chastotasi esa valning bir minutdagi aylanish ulushlaridan bir necha yuz ming bir minutdagi aylanishgacha chegaralanadi;

3) turli tuman shart-sharoitlarda ishlashi mumkinligi: agressiv suyuqlik va gazlar muxiti, kosmik fazo sharoitlari, past va yuqori haroratlar va boshqalarda.

Gaz - 1) uzunlik va masofani oʻlchash uchun moʻljallangan qad. oʻlchov birligi; arshin. Oʻrta Osiyo, shu jumladan Oʻzbekistonning baʼzi joylarida zar deb ham yuritilgan. Qiymati 0,71 m deb qabul qilingan.

Elektr dvigatellarini konstruktiv bajarilishining kop turliligi esa elektr yuritmani ishchi mexanizm bilan qulay biriktirish imkoniyatini beradi;

4) oddiy vositalar yordamida ijro organi harakatining har xil va murakkab turlarini hosil qilish, shuningdek harakat yonalishi va uning korsatkichlarini tezligi va tezlanishini ozgartirish mumkinligi;

5) ishlab chiqarish va texnologik jarayonlarni avtomatlashtirishni ongayligi, elektr yuritmani ishlab chiqarishning umumiy avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimiga osonlik bilan ulash mumkinligi;

6) yuqori foydali ish koeffisienti (f.i.k.), ishlashdagi ishonchliligi, xizmat korsatuvchi hodimlar uchun qulay sharoitlari va atrof muxitni iflos qilmasligi.

Hozirgi zamon elektr yuritmalarining imkoniyatlari fan va texnikaning bir - biriga yaqin tarmoqlari-elektr mashinasozlik va elektr asbobsozlik, elektronika va hisoblash texnikasi, avtomatika va elektrotexnika yutuqlaridan foydalanish hisobiga tobora kengayib bormoqda.

«Elektr yuritma» deb, elektr dvigateli, elektr ozgartiruvchi, mexanik uzatuvchi va boshqaruvchi qurilmalardan tuzilgan elektromexanik tizimga aytiladi; u ishlab chiqarish mashinalarining ijro organlarini harakatga keltirish va bu harakatni boshqarish uchun yaratiladi. Elektr yuritmaning tuzilish sxemasi 2.6-rasmda korsatilgan.


2.6-rasm. Elektr yuritmaning tuzilish (struktura) sxemasi
Har qanday elektr yuritmaning (EYu) asosiy elementi elektr dvigateli (ED) hisoblanadi, u elektr energiyani (EE) mexanik energiyaga (ME) ozgartirishni ta’minlaydi.

ED va ijro organining (IO) harakatlarini moslashtirish uchun mexanik uzatuvchi qurilma (MUI) hizmat qiladi, u dvigatel hosil qilayotgan mexanik energiyani korinishini va korsatkichlarini ozgartiradi. ED ni harakatlanuvchi qismi (rotor), MUI va IO elektr yuritmaning mexanik qismini tashkil qiladi.

Ba’zi hllarda MUI ishlatilmaydi va bunda ED togridan - togri IO bilan biriktiriladi. Dvigatel oziga kerakli energiyani elektr energiya manbaidan (EEM) elektr ozgartiruvchi qurilma (EShI) orqali oladi. EShIning vazifasi qilib, elektr energiyani korsatkichlarini ozgartirish va rostlash belgilangan.

Energiyaning ozgarish jarayonini boshqarish boshqaruvchi qurilma (BI) yordamida amalga oshiriladi, u topshiriq signali Ut funksiyasida bolgan boshqarish signalini Ub va energiyaning ozgarish jarayoni, ED yoki IO ning mexanik harakatini haqiqiy korsatkichlari haqidagi ma’lumotlarni oz ichiga olgan qoshimcha signallarni hosil qiladi.

Bu signallardan foydalanish (1.1-rasmda ular shtrix chiziqlar bilan korsatilgan) ED va IO lar harakatining kerakli harakteristikalarini olish, ishchi mexanizmlarini maqbul (optimal) ish rejimga erishish, elektr yuritmani ishlashida himoya va blokirovkalarni ta’minlash imkoniyatini yaratadi. Bu signallar tegishli datchiklar tomonidan ishlab chiqariladi. Ozgartiruvchi va boshqaruvchi qurilmalar boshqarish tizimini (BT) tashkil qiladi, bu tizim oz navbatida dvigatel cholgamlari bilan birgalikda yuritmaning elektr qismini tuzadi.

Quyida ijro organlari va elektr yuritma tarkibiy qismlarining eng keng tarqalgan namunalari keltirilgan.




1.Ijro organi

tokarlik dastgoxining shpindeli; randalash dastgohining harakatlanuvchi stoli; konveyer tasmasi (zanjiri); ekskavator kovshi; kotargich kabinasi; nasos parraklari; prokat stanining valiklari; dastgoh uzatish mexanizmining harakatlanuvchi vinti, kran siljish mexanizmining aravachasi; kotarish chigirining ilmogi.

2. Elektr dvigateli

Turli qozgatishli ozgarmas tok dvigateli; faza yoki qisia tutashuv rotorli asinxron dvigatel; sinxron dvigatel; chiziqli ozgarmas yoki ozgaruvchan tok dvigatellari; ventilli dvigatel; odimlovchi dvigatel; yumalovchi va tolqin rotorli dvigatellar; reduktorli dvigatellar.

3. Mexanik uzatish qurilmasi

Silindrli va chervyakli reduktorlar; planetar uzatma, vint-gayka uzatmasi, tolqinli uzatma; krivoship-shatun uzatmasi; zanjirli va qayishli (tasmali) uzatma; reykali uzatma.

4. Ozgartiruvchi qurilma

Boshqariladigan togrilagich; ozgaruvchan tok kuchlanishi va chastotasini ozgartkichlari; kuchlanishni impuls ozgartkichi; invertorlar.

5. Boshqarish qurilmasi

Knopka, boshqarish kaliti; rostlagich(regulyator); boshqaruvchi hisoblash mashinasi; rele; kontaktorlar; kuchaytirgich; logik elementlar; faza detektori.

6. Elektr energiya manbai

Sanoat chastotasidagi bir fazali yoki uch fazali ozgaruvchan tok tarmog’i; ozgarmas tokning sex tarmogi; akkumulyator batareyasi; dizel-generator qurilmasi; quyosh batareyasi.


2.6.2. ELEKTR YURITMANING VAZIFALARI VA UNGA QO‘YILADIGAN TALABLAR
Elektr yuritma, ishlab chiqarish mashinasining ijro organiga mexanik energiyani keltirib berib, uning harakatini hosil qiladi. Shuning uchun, EYu ga qoyiladigan talablar IO larning harakat yonalishi va uni korsatgichlarini ozgarishiga qoyiladigan talablardan kelib chiqadi.

2.1-jadvalda hozirda mavjud bolgan asosiy texnologik jarayonlar va ishlab chiqarish mashinalari togisidagi ma’lumotlar berilgan. Jadvalning 3 ustunida esa yuritma tomonidan ta’minlanadigan va ijro organlari harakatiga qoyiladigan oziga hos talablar korsatilgan.

EYu ijro organlari harakatini tarmin etish bilan birgalikda texnologik jarayonlar va operasiyalarni avtomatlashtirishning turli vazifalarini ham bajaradi.

Shuning uchun jadvalning 4 ustunida, yuritma uchun tez-tez vujudga keladigan va hal qilinadigan, shu bilan birga keng tarqalgan vazifalari ham korsatilgan.


2.7. ELEKTROTEXNOLOGIK QURILMA ASOSLARI
2.7.1. Elektrotexnologik qurilmalarning rivojlanish tarixi va elektroenergetikadagi o‘rni
Elektr energiyasini iste’mol qilib, uni boshqa turdagi energiyaga aylantirish orqali va shu vaqtning ozida texnologik jarayonlarni amalga oshirish uchun belgilangan qurilmalar elektrotexnologik qurilmalar deb ataladi. Bunday qurilmalar murakkab tuzilishga ega bolib ularning tarkibiga ishchi organ, ya’ni plazmatron, plazmali reaktor, elektron top, yoy va ion agregatlarining elektrodlar tizimi va belgilangan ish rejimini avtomatik ta’minlovchi yoki mikroprosessorli texnika yordamida boshqariluvchan maxsus energiya manbaalari kiradi. Suv, gaz ta’minlash va vakuum hosil qilish hamda uni saqlash tizimlari esa elektrotexnologik qurilmalar tarkibiga yordamchi jixoz sifatida kiradi. Elektrotexnologik qurilma qanday texnologik jarayonni bajarish uchun belgilangan ekanligini bilmay, uni talab doirasida montaj qilish, sozlash va ishlatish mumkin emaC.

Insoniyatning ishlab chiqarish faoliyati va uy rozgor extiyojlari elektrotexnologik qurilmalar bilan tobora toyinib bormoqda. Bunday toyinish faqatgina mazkur qurilmalarga bolgan extiyojning osishi bilangina asoslanib qolmasdan, balki uglevodorodli yoqilg’i tan narxining ma’lum darajada oshishi, tashqi muhitni muhofaza qilish boyicha aniq choralar belgilash zaruriyati, chiqindisiz texnologiyalar yaratish kabilar bilan ham bogliqdir. Elektrotexnologik jarayonlarni rivojlantirish mamlakatimizning rivojlanib borayotgan energetik tizimini, yangi elektr stansiyalari va yuqori quvvatli elektr tarmoqlarini qurish orqali amalga oshiriladi.

Elektrotexnologiyaning tobora takomillashib borishi yuqori bikrlikga ega bolgan, katta miqdordagi issiqlikga bardosh beruvchi, kimyoviy reaksiyaning agressiv ta’siriga turgun bolgan va kichik issiqlik otkazuvchanlikga hamda yuqori darajadagi izolyasion xususiyatga ega bolish kabi yangi xossalarga ega bolgan yangi materiallar ishlab chiqish imkoniyatini beradi.

Kimyo, ximiya - moddalarning tuzilishi va oʻzgarishini oʻrganadigan fan. Kimyo boshqa fanlar qatori inson faoliyatining mahsuli sifatida vujudga kelib, tabiiy ehtiyojlarni qondirish, zaruriy mahsulotlar ishlab chiqarish, biridan ikkinchisini xrsil qilish va, nihoyat, turli hodisalar sirlarini bilish maqsadida roʻyobga chiqdi.

Elektrotexnologik jarayonlar yordamida sifatli otkazgich va yarim otkazgichlar uchun materiallar, shuningdek eski texnologiyalar yordamida ilgari olib bolmagan va ishlab chiqish chiqindilaridan hamda ishlatib bolmaydigan xom-ashyolardan turli materiallar ishlab chiqish yolga qoyilgan. Ko’plab sanoat tarmoqlari va fanda erishilgan yutuqlar elektrotexnologik jarayonlar rivojiga kora erishilmoqda.

Elektrotexnologik jarayonlarni takomillashtirib borilishi natijalariga kora eng diqqatga sazovor bolgan yutuqlar, ayniqsa mikroelektronika soxasida kozga tashlanadi. Radiotexnik jixozlar, elektron hisoblash mashinalari hamda sanoatdagi boshqariluvchan komplekslar tarkibida yuz minglab, ayrim hollarda esa onlab million elementlarni minglab tutashma bilan birlashtiruvchi tizimlar mavjud.

Agarda mazkur tizimlar bundan 40 - 50 yil muqaddam foydalanilgan eski texnologiyalar yordamida yaratilganda edi, bunda yuqoridagi qurilmalar massalari onlab tonnani, xajmlari onlab kub metrni va iste’mol quvvatlari yuzlab kilovattni tashkil qilgan bolar edi.

Hozirgi kunda «yuzalarga plazmali ishlov» orqali yuzalarga qoplama yoki qatlam berishini joriy etilishi ionli - nurli legirlash, plazmali travlenie, lazerli payvandlash, fotolitografiya kabi ishlov berish usullaridan foydalanish, hamda elektrotexnologik qurilmalar yordamida olingan yangi materiallarni qollash oqibatida tarkib jihatidan yangi bolgan mikroelektron elementlar va jixozalar yaratilmoqda. Elektron mikrosxemalarni konstruksiyalash va tayyorlashning yangi va sifatli usullari ishlab chiqildi. Bunda birgina texnologik jarayonning ozida mikronlarda olchanuvchan hajmdagi yarim otkazuvchanlikka ega bolgan kristall yoki dielektrik yuzada barcha aktiv, passiv va tutashtiruvchi elementlar ozaro birlashtirilishi amalga oshiriladi. Mikrosxema tarkibiga kiruvchi elementlar (tranzistorlar, diodlar, kondensatorlar, rezistorlar va boshqalar) hech qanday tashqi tutashmaga ega bolmagan holda, mexanik kuchlar va tashqi muhit ta’siridan saqlovchi umumiy germetik qoplamaga ega va yuzlab mikroelementlarni shunday tartibda ozida mujasamlashtirgan, yagona korpusga ega bolgan mikrosxemalar oz navbatida koplekslar tarkibiga kiradi. Shu sababli mikrokalkulyator va mikrotelevizorlar bilan ta’minlangan mini - qol soatlari, kichik gabaritli rangli televizorlar, katta eslash qobiliyatiga ega va yuqori tezlikda matematik amallarni bajaruvchi EXM lar biz uchun oddiy bir qurilmalar va jixozlarday bolib qoldi.


2.7.2. Sanoat elektrotexnologik qurilmalarining turlari
1. Elektr tokining pirovard issiqlik ta’siriga asoslangan qurilmalar. Bu guruh qurilmalariga uy rozgor qizdirish jihozlari, bevosita va bilvosita qizdirish qarshilik pechlari, suyuqlik va gazlarni qizdirish qurilmalari - turli korinishdagi elektr qozonlari va elektrokaloriferlar, shuningdek qizdiruvchi elementlar vazifasini ishqorlar yoki oksidlar eritmalari bajaruvchi, elektrodli vannalar.

Metallarni elektroshlak usulida qayta eritish va elektroshlak usulida payvandlash qurilmalarining ishlash prinsipi, elektrodlar orasidagi muhitni (boshliqni) toldiruvchi shlaklarda elektr toki ta’sirida ajralib chiqadigan issiqlik energiyaisdan foydalanishga asoslanadi.

Kontaktli payvandlash qurilmalarida elektr energiyasi ikki detalning tutash nuqtalaridagi otish qarshiligida issiqlik energiyasiga aylanadi. Ushbu jarayon faqatgina tokning impulsli rejimida amalga oshirilib, mazkur korinishidagi payvandlash qurilmalarining sxemasi va elektr ta’minotining oziga xos xususiyatlarini belgilaydi.

Induksion qizdirish qurilmalarining ishlash prinsipi sanoat chastotasi va undan yuqori chastotadagi ozgaruvchan tok elektr energiyasini avval ozgaruvchan magnit maydon energiyasiga, bu energiyani esa yana elektr energiyasiga va songra oxirgi korinishdagi energiyani qizdiriluvchi materialda issiqlik energiyasiga aylantirishga asoslanadi. Ushbu usuldan faqat tok otkazuvchan materiallarni qizdirishda foydalaniladi.

Dielektrik materiallarni qizdirishda esa moddalarni polyari-zasiyalash jarayonida yuqori chastotali elektr maydon energiyasini issiqlik energiyasiga aylantirishga asoslangan qurilmalardan foydalaniladi.

Ishlash prinsipi elektr yoyida ajralayotgan issiqlikdan foydalanishiga asoslangan qurilmalarga metallarni va otga chidamli materiallarni eritish, fosfor va boshqa metallarni olish uchun belgilangan elektr yoy pechlari va rudnotermik pechlar, shuningdek metallarni qayta eritish va rafinasiya qilish uchun belgilangan vakuum - yoy pechlarini misol qilish mumkin.

Fosfor (yun. phosphoros - yoruglik tashuvchi, phos - yoruglik va phoro - tashiyman, lot. Phosphorus), P - Mendeleyev davriy sistemasining V guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib raqami 15, atom massasi 30,97376.

Bunday qurilmalar sifatida metall va nometall (metall bolmagan) materiallarga plazmali va plazma yoy ususlida ishlov beruvchi qurilmalarni korsatish mumkin.

Metallar (yun. metalleuo - qaziyman, yerdan qazib olaman) - oddiy sharoitda yuqori elektr oʻtkazuvchanligi, issiq oʻtkazuvchanligi, elektr oʻtkazuvchanligi, elektr magnit toʻlqinlarini yaxshi qaytarishi, plastikligi kabi oʻziga xos xususiyatlarga ega boʻlgan oddiy moddalar. M.

Mazkur qurilmalarda metallarni qayta eritish, yuzalarga himoya qoplamalarini berish va shu kabi boshqa jarayonlarni amalga oshirish mumkin.

Elektr yoy payvandlash qurilmalarida ajralib chiqayotgan issiqlik energiyasining asosiy miqdori (quvvati) yoyning tayanch nuqtalariga (katod va anod «dog» lariga) togri kelishi bilan birga elektr yoy payvandlash jarayonining borishiga elektr yoyining «ustun» qismi ham oz ta’sirini korsatadi.

Elektron - nurli va lazer qurilmalarida issiqlik enegiyasi razryad kanalidagi suyuqlikdan katta kuchdagi tokning impuls rejimida oqishi natijasida ajralib chiqadi.



2. Elektr tokining pirovard elektrokimyoviy ta’siriga asoslangan qurilmalar. Bunday qurilmalar toifasiga eritma yoki qorishma bilan toldiriladigan elekroliz vannalari, yuzalarga himoyalash yoki dekorativ qoplamalar beruvchi qurilmalar, shuningdek galvanoplastika usulida maxsulot olish qurilmalari va elektrolitlarda elektrokimyoviy - mexanik ishlov berish qurilmalari kiradi.

3. Elektromexanik qurilmalar. Bunday qurilmalarda ishlov berilayotgan materiallardan impuls rejimidagi tokning oqib otishi mexanik kuchlar hosil bolishiga olib keladi.

Mazkur qurilmalarning maxsus sinfini ultratovush ta’sirida ishlovchi qurilmalar tashkil qilib, ultratovush generatorlaridan berilayotgan yuqori chastotadagi mexanik tebranishlar ta’sirida texnologik jarayonlar amalga oshiriladi.



4. Elektrokinetik qurilmalar. Ularning ishlash prinsipi elektr maydon energiyasini harakatdagi zarrachalar energiyasiga aylantirishga asoslangan. Bunday qurilmalar toifasiga elektron - ion texnologiyalarga asoslangan elektr filtrlari, poroshok materiallari va emulsiyalarni ajratish qurilmalari, elektr boyoqlash va oqava suvlarni tozalash qurilmalari kiradi.

Elektrotexnologik qurilmalarni yuqoridagi tartibda guruxlarga bolish yuqori darajada shartli ravishda amalga oshirilgan, chunki ko’plab texnologik jarayonlar bir paytning ozida bir necha energiya ozgarishi asosida amalga oshiriladi. Bu esa oz ornida elektrotexnologik jarayonlarining imkoniyatlarini yanada kopligini isbotlaydi.

Elektr payvandlash va elektrotexnologik jarayonlarining rivojlanish tarixi, rus fiziki B.B. Petrov tomonidan 1801 yilda elektr yoyini kashf etilishi bilan boshlangan deb hisoblab kelinadi. Lekin osha davrda katta quvvatdagi elektr energiya manbaalari yoki katta quvvatdagi elektr energiyasini ma’lum masofaga uzatish hali kam rivojlangani sababli, elektrotexnologik jarayonlar XIX asrning oxirlarigacha sezilarli darajada rivojlana olmagan. Birinchi elektr pechlari, lekin chet davlatlarda tayyorlangan pechlar, Rossiyaga aynan XIX asrning oxirlarida kelitirilgan.

Rossiya (ruscha. Россия), Rossiya Federatsiyasi (ruscha. Российская Федерация) - Yevropaning sharqida, Osiyoning shimolida joylashgan mamlakat. Maydoni jihatidan dunyoda eng katta mamlakat. Quruqlikdagi chegarasi 22125,3 km, dengiz chegarasi 38807,5 km. R.

Birinchi «rus elektr pechi» 1901 yilda rus muxandis fiziki B.P. Ijevskiy loyixasi asosida yaratilgan. Elektrotexnolgik jarayonlarining keyingi rivojiga A.N. Lodigin, C.C. Shteynberg va A.F. Garmolinlar elektr metallurgiyasi sohasida, C.I. Telniy ozgaruvchan tok elektr yoyning elektr zanjiri nazariyasi boyicha, M.C. Maksimenko - metallar elektrotermiyasi sohasida, B.P. Vologdin - metallarini induksion qizdirish usullari sohasida, N.N. Benardos, N.G. Slavyanov, O.E. Patonlar elektr payvandlash sohasida, A.B. Netushil yarim otkazgich va dielektriklarni qizdirish nazariyasi soxasida va A.D. Svenchanskiy elektr qarshilik pechlari va vakuum yoy pechlari nazariyasi soxasi izlanishlar olib borgan holda ozlarining salmoqli hissalarini qoshdilar.

Hozirgi kunda esa elektrotexnologik jarayonlarni takomillashtirish boyicha olib borilayotgan izlanishlar, kelajakda imkoni boricha elektr energiyasini kam iste’mol qilgan holda yuqori ishlab chiqaruvchanlikka ega bolgan elektrotexnologik jarayonlar yaratishga yonaltirilgan.


2.7.3. Elektrotermiyaning fizik texnik asoslari
«Elektrotermiya» - tushunchasi keng ma’noga ega bolib, sanoatning turli soxalarida elektr energiyasini iste’mol qilgan holda issiqlik ishlovi beruvchi koplab texnologik jarayonlarni ozida mujassamlashtiradi.

Organik yoqilgi hisobiga issiqlik ishlovi berishga nisbatan elektr energiyasidan foydalanib issiqlik ishlovi berish jarayonlari qator afzalliklarga ega. Bular tashqi muxit ifloslanishining keskin kamayishi; haroratning aniq belgilangan qimmatlarini olish imkoniyati; aniq yonaltirilgan intensiv issiqlik oqimlarini hosil qilish imkoniyati; ajralib chiqayotgan issiqlik energiyasining miqdorini qat’iy nazorat qilish va aniq boshqarish imkoniyati; turli kimyoviy tarkibdagi gaz muxitlari va vakuumda issiqlik ishlovi berish imkoniyati; issiqlik ishlovi berilayotgan materialning ozida bevosita issiqlik energiyasi ajralib chiqishini ta’minlash imkoniyati; har qanday issiqlik ishlovi berish uchun belgilangan hajmda katta miqdordagi issiqlik energiyasi ajralib chiqishini ta’minlash va h.k.

Elektrotermiyada elektr energiyasini issiqlik energiyaisga aylanishni ta’minlovchi quyidagi usullarni qayd etish mumkin.

Qarshilik usulda issiqlik ishlovi berish otkazuvchan materiallardan tok oqib otish oqibatida issiqlik ajralib chiqishiga asoslangan. Ushbu usul Djoul - Lens qonuniga asoslangan bolib, bevosita va bilvosita issiqlik ishlovi berish qurilmalarida qollaniladi.

Induksion usulda issiqlik ishlovi berish qizdirilayotgan materialda uyurma toklar hosil qilish oqibatida elektromagnit maydon energiyasini issiqlik energiyasiga aylantirishga va Djoul - Lens qonuni asosida issiqlik ajralib chiqishiga asoslanadi.

Dielektrik usulda issiqlik ishlovi berish yuqori chastotadagi elektr maydoniga kiritilgan tok otkazmaydigan yoki yarim otkazgich metallarda va polyarizasiya natijasida hosil boluvchi siljish toklari vujudga kelishiga asoslangan.

Elektr yoyi hisobiga issiqlik ishlovi berish usulida materiallarga elektrodlar orasida hosil qilingan issiqlik energiyasi hisobga tegishli issiqlik ishlovi (yoy yordamida metallarni kesish, ulash, eritish va hokazo) beriladi.

Elektron va ionli -nurli qizdirish usuli elekr maydoni ta’sirida tezlanish olgan va tez harakatlanayotgan elektronlar va ionlar ozaro toqnashishlari natijasida ajralayotgan issiqlik energiyasidan foydalanishga asoslangan.

Plazmali qizdirish usuli yoy razryadi muhitidan yoki yuqori chastotali elektromagnit yoxud elektr maydonidan gazni otkazish oqibatida ajralayotgan issiqlik energiyasidan foydalanishga asoslangan.

Lazer yordamida issiqlik ishlovi berish lazerlarda ya’ni optik kvant generatorlarida hosil qilingan yuqori konsentrasiyadagi yoruglik energiyasi oqimlarini qizdiruvchi yuzalar tomonidan ozlashtirilishiga asoslangan.
2.8. SANOAT KORXONALARINING ELEKTR TA’MINOTI ASOSLARI
Elektr ta’minoti sistemasi (ETS) kuchlanishi 1000 V gacha va undan yuqori bolgan elektr tarmoqlari hamda transformatorlar va ozgartirgichli podstansiyalarni oz ichiga oladi. Uning vazifasi xalq xojaligi ob’ektrlaridagi elektr ishlatuvchilarni korsatkichlariga ega bo’lgan elektr energiyasi bilan ta’minlashdan iboratdir. Elektr ishlatuvchilarga turli mashina va mexanizmlarning elektr dvigatellari, elektr pechlar, elektroliz qurilmalari, payvandlash mashinalari, yoritish tizimi va boshqalar kiradi.

Elektr ishlatuvchilar va elektr iste’molchilari (EI va I) elektr energiyasini energosistemaning rayon podstansiyalaridan oladi. Ba’zi hollarda bir yoki bir necha korxona uchun bir vaqtda elektr energiyasi va issiqlik energiyasi ishlab chiqaruvchi issiqlik elektr markazlari (IEM) xam ko’rilishi mumkin.

ETS ning ish rejimi va uning parametrlari elektr energiya manbasi bolgan energosistemaning hamda ishlab chiqarish jarayoni rejimlariga bogliq. Bu parametrlarga kuchlanish, elektr yuklamalari, chastota va boshqa ozgaruvchan fizik korsatkichlarining qiymatlari kiradi. Energnosistema tomonidan ETS parametrlariga quyidagilar ta’sir korsatadi: energosistemada aktiv quvvat balansi va chastota ogishi bilan bogliq bolgan elektr manbalarining quvvatlari ozgarishi, reaktiv quvvat balansiga bogliq bolgan kuchlanish satki, qisqa tutashuvlar va muvozanatning buzilishi. Korxonalardagi texnologik jarayonlar yuklamalar rejimini aniqlaydi.

ETS ni shartli ravishda 2 qismdan iborat deb qarash mumkin:

1) Tashqi elektr ta’minoti;

2) Ichki elektr ta’minoti sistemasi.

Tashqi elektr ta’minotiga elektr manbasidan korxonaga otkazilgan ta’minlovchi havo va kabel liniyalari hamda ETS ning asosiy elementi bolgan bosh pasaytiruvchi podstansiya (BPP) ning yuqori kuchlanishli cholgami tomoni kiradi.

Ichki elektr ta’minotiga BPP ning 6-10 kVli tarqatish qurilmasi (TK) dan elektr ishlatuvchi va iste’molchilargacha bolgan elektr tarmoqlari kiradi.

«Elektr ta’minoti» fani ichki va tashqi elektr ta’minoti tizimlaridagi asosiy elementlar bolgan transformatorli va ozgartkichli podstansiyalarni, kabel va havo liniyalarini, tokoprovodlarini reaktiv quvvatinning ornini qoplovchi qurilmalarini, kuchlanishni rostlovchi qurilma va usullarini tanlash masalalari, ETS ning asosiy parametrlari hisoblangan elektr yuklamalari, kuchlanish qiymati, ichki elektr ta’minoti sxemasi, kerak bolgan ishonchligi darajasi va boshqa korsatmalarini aniqlash korib chiqiladi.

Yuqoridagi asosiy elementar va parametrlarning texnik talablariga javob beruvchi 2 va undan ortiq variantlari ichidan texnik - iqtisodiy hisoblar asosida yuqoriroq iqtisodiy korsatkichni ta’minlovchi varianti tanlab olinadi.

Motorlar uchun quyidagi himoyalar ishlatiladi:

1).O’ta yuklanishdan-issiqlik relesi va tok qiymatiga teskari boьliq xarakteristikali maksimal rele bilan;

2).Ichki qisqa tutashuvlardan-saqlagichlar yoki avtomatlarning bir lahzada ishlovchi uzuvchisi bilan;

3).Tarmoq kuchlanishining pasayishidan-magnit yurgizgichlar yoki kontaktorlarning ushlab turuvchi ьaltaklari bilan.

Sinxron motorlar uchun qo’shimcha ravishda sinxronizmdan tushishdan himoya ishlatiladi. Bu himoya tarkibiga kuchlanish 0.85 Un gacha pasayganda qo’zьatish forsirovkasini ulovchi va kuchlanish pasayganda motorni sinxronizmda ushlab turuvchi kuchlanish relesi hamda sinxronizmdan tushganda motorni o’chiruvchi maksimal tok relesidan iborat.

O’ta yuklanish (O’Yu) dan himoya issiqlik relesi bilan amalga oshirilib, uning ishlash printsipi quyidagi hodisalarga boьliq :


1). Bimetall plastinkaning deformatsiyasi;

2). Metall plastinkani chiziqli uzayishi;

3). Oson eruvchi metallning erib ketishi;
Issiqlik relesi motor bilan bir xonada joylashuvi kerak.

Hozirgi paytda issiqlik himoyasi o’ta yuklanishsiz ishlovchi motorlar uchun yoki doimo kuzatish ostidagi motorlar uchungina ishlatilmaydi. Qolgan hollarda issiqlik himoyasi majburiydir. Bu himoyani aniq to’ьrilash-moslash qiyin bo’lsa ham avariyalarni kamaytiradi. Elektr apparatlari alohida xonalarda o’rnatiladigan portlash havfi bor xonalarda issiqlik himoyasini motorga moslash qiyinlashadi.

Qisqa tutashuv toklaridan eruvchan saqlagichlar va avtomatlarning maksimal uzuvchilari himoya qiladi.

1   2   3   4   5


Download 362.82 Kb.

Bosh sahifa
Aloqalar

    Bosh sahifa


Farg‘ona Texnika 2006 aripov n. M., Mamadalieva L. K

Download 362.82 Kb.