- Mavzu Klaviatura bilan ishlash. Linuxning bazaviy buyruqlari.Fayllarning niqoblari.Foydalanuvchilar va guruhlar,ularning huquqlari




Download 10.37 Mb.
bet100/102
Sana22.07.2021
Hajmi10.37 Mb.
#15514
1   ...   94   95   96   97   98   99   100   101   102
18 - Mavzu

Klaviatura bilan ishlash. Linuxning bazaviy buyruqlari.Fayllarning niqoblari.Foydalanuvchilar va guruhlar,ularning huquqlari.

Reja.


1. Klaviatura bilan ishlash.

2. Linux ning bazaviy buyruqlari.

Klaviatura

Klaviatura ma'lum manoda bir-birining o’rnini bosadigan, ma'lumotlarni kiritadigan va kompyuter bilan muloqot qilish vazifasini o’taydigan qurilmalardir. Ularsiz kompyuterda xususan, operaqion sistemasida ishlab bo’lmaydi. Ular yoyordamida operaqion sistemaga va uning boshqaruvi ostida ishlaydigan dasturlarga buyruqlar, shuningdek, bu dasturlarga kerakbo’lganma'lumotlar kiritiladi.

Klaviatura. Klaviatura 101 - 105 klavishdan iborat.

Uz vazifalariga ko’ra klavishlar beshta guruhga bo’linadi:

1.Harflar va sonlarni kiritadigan klavishlar. Ular oddiy zuv mashinkalarning klavishlariga o’hshaydi.

2.Boshqaruvga oid klavishlar.

3.Funkqional amal klavishlar.

4.Kichik sonlar kiritadigan klavishlar.

5.Maxsus belgilardan iborat klavishlar.

Eng katta guruh - birinchi guruh bo’lib, ular yordamida kirill (rus) va lotin alifbosining katta-kichik harflari, sonlar, maxsus belgilar, tinish belgilari kompyuterga kiritiladi. Pastda joylashgan uzun, qech qanaqa belgisi bo’lmagan klavishning nomi Spacerbar ki Space deb ataladi va bo’shliq belgisini kiritishga muljallangandir. Boshqa klavishlar bir necha nomga ega, chunki ular klaviaturaning ish tartibiga (registriga) qarab turli belgilarni kiritishga muljallangan.

Pastki registrda kichik, yuqori registrda esa bosh (katta) harflar kiritiladi.

Rus alifbosidan lotin (ingliz) alifbosiga ki aksincha, lotin- chadan ruschaga o’tish siz ishlaydigan dasturga bog’liq. Masalan, WIN­DOWS da alifbo avtomatik ravishda tanlanadi (ekranning eng pastki qismida).

Ekranga belgi tushadigan joy maxsus usul bilan belgilanadi. Buning uchun maxsus belgi bor, u kursor deb ataladi. Agar ekran matn kiritish qolatida ishlab turgan bo’lsa, unda kursor uchibnib turadigan vertikal chiziqcha qi harfning ustiga tushadigan turtburchakka o’xshaydi va matn kursori deb nomlanadi.

Agar ekran grafik qolatda ishlab turgan bo’lsa, unda kursor uchib turadigan gorizontal chiziqchaga o’xshaydi. Xullas, kursor kurinishi qolatga qarab uzgaradi.

Boshqarishga oid klavishlar qar xil boshqarish vazifalarini bajaradi. Ayrim klavishlar, masalan, Caps lock, Num lock va Scroll lock boshqa klavishlarning ishlash vazifasini uzgartirib turadi. Shift, Ctrl, Alt klavishlar boshqa klavishlar bilan birga ishlaydi. Masalan, Ctrl+Alt+F degani Ctrl, Alt va F klavishlarni birgalikda bosishni bildiradi.

F1 dan F12 gachabo’lganklavishlar funkqional klavishlar deb nomlanadi. Dastur tuzilishiga sarab, ushbu klavishlar qar xil vazi- falarni bajarishi mumkin. Bular 12 ta bo’lishiga saramasdan, ku- pincha F1 dan F10 gachasi ishlatiladi. Odatda, F1 klavishi rdamchi ma'lumotlarni olish uchun (Spravochnik) xizmat siladi.

Num Lock (sonlarni saqlash)-sonlar kiritishning kichik kla- viaturasi sonni kiritishga ki kursorni boshqarishga moslaydi. Sonlarni kiritish klavishlari ikki rejimda ishlashi mumkin:

1)sonlarni kiritishda,

2)kursorni boshqarishda.

Ikki qolatning biridan ikkinchisiga o’tishni Num Lock (maqkam- lash bilan) ki Shift klavishi (maqkamlash kerak emas) bajaradi. Bunda Caps Lock klavishi sonlarni kiritish klaviaturasiga ta'sir kursatmaydi. Sonlarni kiritish paytida sonlarni kiritish klaviaturasi kalkulyatorning klaviaturasiga o’xshaydi. U sonlarni va arifmetik amallar belgilarini kiritish uchunqulaylikyaratadi. Sonlarni kiritgan paytda Num Lock chiroBi nib turishi kerak, agarda Num qi ko’rsatuvchi chiroq o’chgan bo’lsa, ushbu kichik klaviatura bilan kursorni boshqarish mumkin.

Ctrl (Control - boshqarish) - boshqa klavish bilan birga bosilganda, o’sha klavishning vazifasi o’zgaradi, Alt (Alternative - uzgarti- ruvchi) - bu klavish ham boshqa klavishlar bilan birga bosilganda, usha klavishning ish vazifasini o’zgartiradi.

Print Sereen (ekrandagi chop etish) - ushbu klavish ekrandabo’lganma'lumotni printerga chiqarib beradi.

Pause (vaqtinchalik tuxtash) - ushbu klavish bosilganda kompyu­tero’zishini vaqtincha tuxtatadi.

Tab (tabulyaqiya suzidan) - faqat pastdagi registrda ishlaydi va gap matn, qujjatlar qaqida ketganda, kursorni ung tomonga, navbatdagi maxsus kursatilgan (belgilangan) nuqtaga (poziqiyaga) suradi. Bu klavishning qulayligi shundaki, uning yordami bilan jadvallar tuzish oson va matnni yozganda ham belgilangan qolatdan boshlab terish mumkin. Klavishlarni yuqori registrda bosganda, kursorni chap tomonga, belgilangan qolatga surish mumkin.

Back Space (orqaga saytish) - saytarish klavishi. Bu klavish yordamida matn terish paytida ekrandagi kursordan chap tomondagi xato terilgan belgilarni uchirish mumkin. Kursorning uzi esa bitta belgi chap tomonga suriladi.

Enter (kiritish) - kiritish klavishi. Matn terish paytida ushbu klavish bosilsa, kursor yangi abzaqga (satrga) utadi.

Caps Lock (katta ki kichik zarflarga o’tish klavishi) - yuqori registrga o’tish imkonini yaratib beradi. ¥aqiqatda esa ushbu klavish faqat zarflar terish klavishlarigao’zta'sirini kursatadi, katta zarflar kiritish imkonini yaratib beradi. Bu klavishni bosib ushlab turish kerak emas. Ishlovchigaqulaylikyaratish maqsadida klavi- aturaning ung burchagida nib turadigan indikatorlar joylashgan. Bu indikatorlar rejimni kup vaqt davomida saqlab turadigan klavishlar bilan bog’langan. Shularning ichida bittasi Caps Lock ga tegishli.

Scroll Lock (surishni saqlaydi) - bu klavish yordamida kursorni harakatga keltirmoqchi bo’lsangiz, kursor ekranga sakraydi. Bu kla­vish zam o’z holatini mustahkamlash (fiksaqiya) bilan bajaradi.

Paytida Shift klavishi quyida klavishlar chiqamiz. vaqtinchalik bosib ushlab turiladi. va ular bajaradigan vazifalarni ko’rib.Klavishlar Vazifasi kursorni bir ±ki bir necha Printa o’ngga, chapga, pastga va rai orqaga suradi.

H OM E (boshiga) kursorni ekranning boshiga olib keladi.

END (oxiri, niroyasi) kursorni satrning oxiriga olib qo’yadi.

Page Up bir sahifa raii origa bu klavish bosilganda kursor bir sahifa (ekran) oldinga suriladi.

Page Down bir sahifa pastga Bu klavish bosilsa, kursor bir sahifa (ekran) orqaga suriladi.

ESC (Escape) Qandaydir oldin berilgan vazifadan voz kechish.

Shift (surish) - vaqtinchalik yuqori registrdan pastki registrga, ki aksincha, pastki registrdan yuqori registrga o’tish imkonini beradi. Hammasi Caps Lock klavishining holati bilan bog’langan. Bu klavishning xizmati vaqtinchalik bo’lganligi sababli, boshqa klavishlarning xizmatini uzgartirish kerak bo’lsa, ularni bosish.

Linux operaqion tizimi komandalarini o‘rganishni davom etamiz.

Misollar qisqa qilib berilgan, komandalar haqida to‘liqroq ma’lumotlarni man komanda_nomi buyrug‘i orqali bilib olishingiz mumkin bo‘ladi. Navbatdagi komandalar bilan tanishing: Fayl va papkalarga oid komandalar: mkdir — papka(katalog) ochish. Kerakli joyda papka ochib beradi.

mkdir oracle — oracle nomli papkani, «tekushiy» adresda ochib beradi.

mkdir /tmp/akmx — «tmp» papka ichida, akmx nomli papka ochish.

mkdir /tmp/akmx -p — «p» kalit harf bilan papka ochilsa, agar papka ochilayotgan adresda shu nomli papka bo‘lsa, ustiga yangisini ochib beradi, hech qanday xatolik haqidagi axborot ekranga chiqmaydi.Qolgan kalit harflar haqidagi ma’lumotlarni har doimgidek man mkdir komandasi orqali olishingiz mumkin.cd — papkadan papkaga o‘tish komandasi. Biror adresda, boshqa bir adresga ko‘chish vazifasini bajaradi.

cd /home/user — birdaniga «/home/user» nomli katalogga sakrab o‘tish.

cd .. — holatni, bitta tepa holatiga o‘tkazish, misol uchun hozirgi holat /home/user bo‘lsa, cd .. komandasidan keyin /home holatiga o‘tiladi.

cd / — «kornevoy»(dastlabki) holatga o‘tish.

cd ~user — «user» nomli foydalanuvchi papkasiga o‘tish.

pwd — qaysi holatdaligini bilish. Misol uchun, siz biror komandani ma’lum bir katalog ichidan ishga tushirishingiz kerak, lekin terminal qaysi holatda(qaysi katalog ichida) turganini bilmaysiz, shunda «pwd» komandasi orqali holatni aniqlab olasiz.

ls — biror adresda qanday fayl va papkalar  mavjudligini ekranga chiqarib beradi.

ls -al /home/oracle — «/home/oracle» adresida, qanday fayl va papkalar mavjudligini ro‘yhatini chiqarib, u haqida to‘liq ma’lumot beradi.

rm — o‘chirish komandasi.

rm akmx.txt — akmx.txt nomli faylni o‘chirish.

rm -r akmx — akmx nomli papka bo‘sh bo‘lsa, bu papkani o‘chiradi.

rm -rf akmx — akmx nomli papkani ichidagi fayllari bilan birga o‘chirish.

cp — nusxa olish.

cp file1.txt file2.txt — file1.txt nomli faylni shu katalogga file2.txt nomi bilan nusxasini olish.

cp file1.txt /home/user/test.txt — file1.txt faylini ko‘rsatilgan papka ichiga test.txt nomi bilan nusxasini olish.

cp -r test /home/test2 — test nomli papkani ko‘rsatilgan adresga test2 nomga o‘zgartirib nusxasini olish.

mv — ko‘chirish.

mv test.txt akmx.txt — test.txt faylini akmx.txt nomiga o‘zgartirib o‘sha yerga ko‘chiramiz, bunda test.txt nomli fayl o‘chib ketadi.

tree — kursor qaysi holatda turganini daraxt ko‘rinishida chiqarib berish.

touch — fayl yaratish.

touch /tmp/file.txt — «tmp» katalogi ichida file.txt nomli fayl yaratib beradi.

more — fayl ichini ochish.

more /home/user/akmx.txt — ko‘rsatilgan adresdagi fayl ichini o‘qish uchun ochib beradi.

head — fayl ichidagi dastlabki 10 ta qatorni ekranga chiqarish.

tail — fayl ichidagi so‘ngi 10 ta qatorni ekranga chiqarish.

head /tmp/test.txt — test.txt faylini dastlabki 10 ta qatorini ekranga chiqaradi.

Qolgan komandalar keyingi maqolalarda berib boriladi.

Linux ning asosiy kataloglari.

/ — asosiy katalog.

/bin – Bu katalogda operastion tizimning asosiy buyruqlari saqlanadi(ls, cp,..).

/boot – Linuks yadrosi va yuklashni boshqarish(grub, lilo va boshqalar)utilitlari saqlanadi.

/dev – Operaqion tizimga ulangan qurilmalarning fayli saqlanadi.(Linux operaqion tizimida, barcha qurilmalar(printer, skaner, qattiq disk ) fayl ko’rinishida saqlanadi. Kerakli qurilmani ishlashi uchun, shu qurilmaga tegishli maxsus fayl mavjud bo’lishi kerak. )

/etc – bu katalogda operaqion tizimning va boshqa dasturlarning(Apache, Samba) sozlash fayllari joylashadi.

/home – operaqion tizim foydalanuvchilarining shaxsiy xujjatlari saqlanishi lozim bo’lgan joy. Foydalanuvchi o’z xujjatlarini istalgan o’ziga yoqqan katalogda saqlashi mumkin, lekin xavfsizlik jihatidan linux ushbu joyga saqlashni maslahat beradi. Shuning uchun bu katalogga qattiq diskdan(HDD) alohida joy(razdel) ajratish lozim bo’ladi.

/home/username – username foydalanuvchisining shaxsiy katalogi. Bu katalogda foydalanuvchining shaxsiy sozlash fayllari va foydalanuvchining barcha ma’lumotlari saqlanadi. Linux ko’p foydalanuvchililik OT hisoblanadi, shu sababdan barcha foydalanuvchiga o’z shaxsiy fayllarini saqlash uchun shaxsiy katalog ajratiladi.

/root – root super foydalanuvchisining shaxsiy fayllari saqlanadigan joy, ya’ni root foydalanuvchisining uy katalogi. Bu katalog boshqa foydalanuvchilarning shaxsiy katalogidan farq qilmaydi. Root foydalanuvchisining imkoniyatlari keng bo’lganligi uchun, uning shaxsiy katalogi alohida asosiy katalog ichida joylashtirilgan.

/lib – Bu katalogda sistema kutubxonlari saqlanadi. Sistema kutubxonalari — /bin /sbin katalogidagi dastur kutubxonalari va operaqion tizimni ishlashi uchun lozim bo’lgan kutubxonalardir.

/media – Operaqion tizim, avtomat montirovka qila oladigan turli xil qurilmalarni(CD-ROM, USb flesh) shu katalogga montirovka(joylashtiradi) qiladi.

/mnt – agar operaqion tizim qurilmalarni avtomat montirovka qila olmasa, foydalanuvchi shu katalogga “mount” buyrug’i orqali kerakli qurilmani montirovka qiladi(joylashtiradi).

/opt – Katta xajmdagi dasturlar yoki katta xajmdagi yordamchi paketlar shu katalogga o’rnatiladi.

/sbin – Tizimni boshqarish va sozlash uchun zarur bo’lgan asosiy sistemali dasturlar saqlanadi (ifconfig, iptables).

/var/www – Apache serveri orqali ishlay oladigan web sahifalar joylashadi.

/var/log – Barcha log fayllar saqlanadi.

/var/games – o’yin fayllari uchun joy.

/var – Tez-tez o’zgaruvchi fayllar uchun joy. Operaqion tizimning jurnallari, barcha log fayllar, kesh fayllar saqlanadi.

/var/cache – Operaqion tizimga o’rnatilgan barcha dasturlarning keshlari uchun joy.

/var/lib – Ish jarayonida dasturlar tomonidan o’zgarishi mumkin bo’lgan doimiy xujjatlar uchun joy(Misol uchun meta ma’lumotlar, malumotlar bazasi,..).

/var/lock – Bu katalogda dasturlar tomonidan bloklangan barcha lock fayllar joylashadi.

/var/spool — bunda qayta ishlashni ko’tayotgan vazifalar saqlanadi.(Misol uchun xatlarni jo’natish ketma-ketligi vazifasi yoki printerdan chiqarish ketma-ketligi,..)

/usr – Bu katalogda barcha o’rnatilgan dastur paketlari, xujjatlari, yadroning kodlari va X Window tizimi saqlanadi.

/proc – OT ning yadrosi foydalanuvchiga yetkazishi mumkin bo’lgan har xil turdagi ma’lumotlar fayl ko’rinishida shu katalogda saqlanadi. Misol uchun /proc/modules katalogida yadroning barcha yuklangan modullari ro’yxati saqlanadi, /proc/cpuinfo katalogda esa kompyuterning prostessori haqida ma’lumot saqlanadi. Bu katalogdagi fayllar kompyuter yuklanganda hosil bo’ladi.

/lost+found – fayl tizimida yo’qotilgan fragmentlarni qayta tiklash uchun qo’llaniladigan katalog. Misol uchun biror faylni o’chirayotganda, tokning ochishi hisobiga fayl to’liq o’chmaydi, ya’ni ma’lum bir qismi qolib ketadi va shu yerga saqlanadi.

/srv — bu katalogda turli xil yashirin ishlovchi prostess ma’lumotlari saqlanadi. Bu ma’lumotlarni ko’rib bo’lmaydi chunki bu yashirin prostesslarning xech qanday interfeyslari yo’q.

/tmp – vaqtinchalik ma’lumot saqlash uchun joy. Windows operastion tizimidagi C disk ichidagi Windowskatalogidagi TEMP  katalogi bilan bir xil. Barcha foydalanuvchilar bu katalog ichini o’qishi va katalogga yozishi mumkin.



Download 10.37 Mb.
1   ...   94   95   96   97   98   99   100   101   102




Download 10.37 Mb.

Bosh sahifa
Aloqalar

    Bosh sahifa



- Mavzu Klaviatura bilan ishlash. Linuxning bazaviy buyruqlari.Fayllarning niqoblari.Foydalanuvchilar va guruhlar,ularning huquqlari

Download 10.37 Mb.