• MARUZA № 10
  • MARUZA № 11
  • MARUZA № 15
  • O'zbekiston respublikasi oliy va o'rta maxsus ta'lim vazirligi anorganik kimyo Ma'ruzalar matni




    Download 1.75 Mb.
    bet9/11
    Sana19.03.2017
    Hajmi1.75 Mb.
    1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11



    MA'RUZA № 9
    III GURUXNING P-ELEMENTLARI
    1. Umumiy xarakteristika

    2. Bor, olinishi, xossalari

    3. Borning birikmalari, olinishi, xossalari

    4. Alyuminiy olinishi va xossalari

    5. Alyuminiy birikmalari, olinishi xossalari

    6. Galliy, indiy, talliyning olinishi va xossalari


    Davriy sistemaning uchinchi gruppasi p-elementlariga bor (V), alyuminiy (AL) va galliy gruppachasi (galiy Ga, indiy In, talliy TL) kiradi.

    III gruppaning r-elementlarining oksidlanish darajasi asosan +3 ga teng, faqat talliyning oksidlanish darajasi +1 va +3 bula oladi.

    Bu gruppa elementlari V-AL-Ga-In-TL ushbu katorda ion radiuslari kattalashadi, metallik xossalari esa kuchayib boradi, shu sababli ularning asosli xossalari xam shu kator buyicha kuchayib boradi. Lekin bu xossaning kuchayishi juda sustlik bilan sodir buladi:chunki, AL(OH)3-amfoter modda, Ga(OH)3 xam amfoter, In(OH)3 da ozgina asosli xossa namoyon buladi, lekin baribir u xam amfoter modda: TL(OH)3 da amfoterlik xossa nixoyatda kuchsiz ifodalangan.

    III gruppaning r-elementlarining bunday xossalarga ega bulishi ularning atom va ionlari tuzilishiga boglik. B, AL, Ga, In, Tl element atomlarining sirtki qavat tuzilishi bir-birinikiga uxshaydi;

    Xammasida xam s2p-elektronlar bor. B+3, AL+3 ionlarining tuzilishi inert gaz atomlari tuzilishiga uxshaydi. Bu ikkala ionning sirtki qavatida sakkiztadan elektron bor; lekin Ga+3, In+3 va TL+3 ionlarining sirtki qavatida 18 tadan elektron bor; bu 18 elektronning 10 tasi d-elektron, 6 tasi r-elektron va ikkitasi s-elektronlardir.

    Yana shuni aytib utish kerakki, bu gruppaning r-elementlari ichida talliy aloxida vaziyatni egallaydi. Uning TlOH tarkibli gidroksidi kuchli asos. Bu yerda talliyning oksidlanish darajasi +1 ga teng bulishining sababi shundaki, atom radiusi ortgan sari s-elektronlar bilan r-elektronlar orasida energetikaviy ayirma kuchaya boradi. Shunga kura,talliyning p-elektroni birinchi navbatda valent elektronga aylanib ketadi. Ammo indiyda xam galliyda xam bu xodisa sodir bulmaydi. Shuning uchun galliy ioni kuchli kaytaruvchi bulgani xolda, Tl+3 ioni kuchli oksidlovchidir. TlOH tarkibli gidroksidning kuchli asos bulishining sababi esa Tl+ ionining katta radiusli va kichik zaryadli ekanligidan kelib chikadi.

    Bor. Tartib rakami 5 Atom ogirligi 10,811 tabiiy barkaror izotoplarining massa sonlari 10 (tabiatdagi V ning 18.45%) va 11 (tabiatdagi borning 85%). Elektron konfigurasiyasi K2s22r1.

    Borni dastlab Gey-Lyussak va Tenar 1808 yilda olishga muvaffak buldilar.

    Toza borning uchta kristall shakl-uzgarishi ma'lum: tetragonal sistemadagi borning solishtirma ogirligi. d=2.31 g/sm3: rombik borning sol.og. 2.35 g/sm: kristall bor 2300°S da suyuklanadi, 2550°S da qaynaydi. Bor yarim utkazgich bulib, uning uy xaroratsidagi elektr karshiligi juda katta; borning elektrga karshiligi xarorat oshganda kamayadi. Bor diamagnit modda. U ba'zan amorf xolatda xosil buladi. Amorf borni metallarda eri tib, kristall bor olinadi. Qattiqlik jixatidan bor olmosdan keyingi birinchi urinni egallaydi.

    Bor tarkok element. Bor ogirlik jixatidan Yer pustlogining 310-4% ini tashqil qiladi. Uning tabiatda uchraydigan asosiy minerallari borat kislota H3VO3 va uning tuzi bura Na2V4O410H2O dir.

    Toza bor BBr3 ni kvars nayda 800°-1000°S da vodorod bilan kaytarish orqali yoki bor galogenidlarni volfram yoki tantalda 1300°S da parchalash yuli bilan olinadi. Bor oksidi natriy yoki magniy metallari bilan kaytarilganida kungir tusli "amorf bor" olinadi:

    3Mg + B2O2 --> 3MgO + 2B + 102 kkal


    Boratlarni elektroliz qilish usuli bilan xam bor olinadi. Bor odatdagi sharoitda faqat ftor bilan, qattiq kizdirilganda kislorod, azot, oltingugurt va boshka metalmaslar bilan birikadi. Suyultirilgan kislotalarda bor erimaydi. Bor 1300-2000°S da inert gaz atmosferasida kupchilik (ishqoriy metallardan tashkari) metallar bilan boridlar beradi.

    Boridlarning umumiy formulasi MexBu. Boridlarda metalli boglanish kovalent boglanish bilan murakkablashgan buladi. Shu sababli, bir metallning bir necha boridi bulishi mumkin. Ogir metallarning boridlarida kimyoviy boglanishda faqat valent elektronlar emas, metall atomining d-orbitallaridagi elektronlar xam ishtirok etadi. Buning natijasida juda mustaxkam kimyoviy boglanish vujudga keladi. Shunga kura, boridlar juda qattiq va kiyin suyuklanuvchan moddalardir.

    Bor gidridlari tarkibi BnHn+4 va BnHn+6 formulalar bilan ifodalanadi. Masalan: diboran V2H6, tetraboran V4H10; pentaboran V5H9, V5H14; dekaboran V10H14 va xakazo.

    Diboran BBr3 ni past bosimda vodorod bilan kaytarish orqali olinadi:

    2BBr3 + 6H2 --> B2H6 + 6HBr
    Magniy boridni suyultirilgan HCl da eritib tetraboran olinadi. BH3 tarkibli boran olinan emas.

    Bor gidridlarida kovalent boglanish bilan bir katorda vodorod boglanish xam buladi. Masalan:




    01

    Diboran ammiak bilan birikib B2H62NH3 tarkibli birikma xosil qiladi. Maxsulot 200°S gacha kizdirilganda borazol B3N3H6 "anorganik bengol" xosil buladi

    Borazolning tuzilish formulasi benzolni tuzilish formulasini eslatadi:


    01

    Yukori xaroratda bor galogenlar bilan birikib bor galogenidlarni xosil qiladi.

    BF3 – 128,7oS da muzlaydi; 99,9oS da qaynaydi; d=1,58 g/sm3 (suyuk xolatda)

    BCl3 – 107,3oS da muzlaydi; +13oS da qaynaydi; d=1,35 g/sm3

    BBr3 – 47,5oS da muzlaydi; +91,2oS da qaynaydi; d=2,65 g/sm3

    BJ3 – 49,5oS da suyuklanadi; +210oS da qaynaydi; d=3,35 g/sm3


    Bor galogenidlar juda yaxshi gidrolizlanadi.

    Bor ftorid uziga ftor ionini qushib olib bor tetra ftorid ioniga aylanadi:

    BF3 + F- --> [BF4]-
    Vodorod bor tetraftorid kislota H[BF4] flyuorit kislota HF ga qaraganda kuchlirok kislotadir.

    Bor xlorid BCl3 va bor bromid BBr3 rangsiz suyuklikdir. Bor yodid BI3 rangsiz gidroskopik kristallar xosil qiladi. Bor yodid CCJ4 da, CS2 da va benzolda eriydi.

    Bor oksid V2O3 - borat kislotani suvsizlash natijasida xosil buladi. U rangsiz shishasimion modda bulib, 209°S da yumshaydi. Bor oksid borat kislotaning angidrididir.

    Borat kislota H3VO3 rangsiz, yaprokchalar shaklida kristallanadi. Borat kislotaning suvda eruvchanligi xarorat ortishi bilan ortadi, u nixoyatda kuchsiz kislotadir.

    Borat kislota suvsizlantirilganda avval metaborat kislota HVO2, sungra tetraborat kislota H2V4O7 va nixoyat bor oksid V2O3 xosil qiladi. Borat kislotaga ishqorlar ta'sir etganida ortaborat kislota tuzlari olinadi:

    2NaOH + 4H3BO3 --> Na2B4O7 + 7H2O


    Borat kislota konsentrlangan H2SO4 ishtirokida spirtlar bilan reaksiyaga kirishib uchuvchan efirlar xosil qiladi:

    H3BO3 + 3CH3OH --> 3H2O + B(OCH3)3


    Bu reaksiyada borat kislotaning trimetil efiri xosil buladi. Borat kislotaning efirlari yashil rangli alanga bilan yonadi. Bu reaksiyadan analitik kimyoda bor elementi bor yoki yukligini aniklashda foydalaniladi.

    Borat kislota shisha sanoatida emallar tayyorlashda, kishlok xujaligida va medisinada qullaniladi. Bura metallarni payvandlashda, emal va sirlar tayyorlash uchun ishlatiladi.

    Alyuminiy. Tartib nomeri 13, atom massasi 26,9815. Barkaror izotopining massa soni 27. Elektron konfigurasiyasi KL3s23p1.

    Alyuminiyli achchik tosh kadim zamonlardan beri bizga ma'lum; lekin metall xolidagi alyuminiyni dastlab Erstedt va Vyoler 1821-1827 yillarda olishga muvaffak buldilar. Alyuminiy suzi "achchiktosh"ning lotincha nomidan kelib chikkan.

    Alyuminiy tabiatda tarkalganligi jixatidan barcha metallar ichida birinchi urinda turadi. U Yer pustlogining 8.8% ini tashqil etadi.

    U tabiatda faqat birikmalar xolida uchraydi.

    Alyuminiyning olinishi: Erstedt va Vyoler alyuminiy xloridga metall xolidagi kaliy ta'sir ettirib alyuminiy olganlar:

    AlCl3 + 3K --> Al + 3KCl

    Xozirgi vaktda alyuminiy olish uchun 1886 yilda Geru va Xoll topgan elektroliz usulidan foydalaniladi. Bu metod nazariyasi P.T.Fedotyev tomonidan taklif etilgan. Bunda xom-ashyo sifatida boksit (Al2O3nH2O)dan foydalaniladi. Avval boksiddan alyuminiy oksid olinadi, sungra alyuminiy oksidning suyuklantirilgan kriolitdagi eritmasi elektroliz qilinadi. Suyuk aralashmada 6-8% Al2O3, 92-94% Na3AlF6 buladi. Suyuklangan kriolitdan foydalanishning sababi shundaki, Al2O3 bilan Na3AlF6 962°S da suyuklanadigan evtektik kotishma xosil qiladi: bu evtektik kotishma tarkibida 10% Al2O3 buladi. Shu sababli elektrolizni pastrok xaroratda olib borish mumkin. Elektrolitning suyuklanish xaroratsini yanada pasaytirish maksadida unga turli ftoridlar qushiladi. Elektroliz prosessi 900°S atrofida olib boriladi. Anod sifatida grafit tayokchalar va katod sifatida esa presslangan kumir yoki grafit ishlatiladi. Suyuk aralashmadagi alyuminiy oksid Al+3 va O2- ionlariga parchalanadi.

    Al2O3 = 2Al+3 + 3O2-

    Tok berilganida Al3Q ionlari katodda zaryadsizlanadi:

    2Al3+ + 6e- --> 2Al


    O2- ionlari esa anodda zaryadsizlanadi

    3O2- --> 1O2 + 6

    Anodda ajralgan kislorod kumir bilan reaksiyaga kirishib CO va CO2 xosil qiladi.

    Elektrolizer tubiga suyuk xomaki alyuminiydan anod urnida, toza alyuminiydan esa katod sifatida foydalanib, tarkibida 99.99% Al bulgan toza maxsulot olinadi.

    Alyuminiy - kumushsimon ok yengil metall. U 658.6°S da suyuklanadi, 2447°S da qaynaydi; Uning issiklik utkazuvchanligi misning issiklik utkazuvchanligining kariyb 50% ini, elektr utkazuvchanligining 65% ini tashqil qiladi. Alyuminiy nixoyatda plastik modda, sovukda xam, issikda xam alyuminiyga mexanik ishlov berish kulay. Undan yupka varaka va ingichka simlar tayyorlash mumkin.

    Alyuminiy kimyoviy jixatdan juda aktiv metall: u kislorod bilan birikish kobiliyati nixoyatda kuchli bulganligi sababli, uning sirti uzluksiz zich parda bilan koplanadi: bu parda metallga juda maxkam yopishgan bulib, alyuminiyni xavoda, suv ta'sirida kizdirganda yemirilishdan saklaydi.

    Kukun xolidagi alyuminiy xavoda kizdirilganda yonadi:
    4Al + 3O2 --> 2Al2O3 + 798 kkal
    Ximoya pardasi kuchirilgan alyuminiy suvdan vodorodni ajratib chiqaradi. Alyuminiy deyarli barcha kislotalar bilan reaksiyaga kirishadi, kons. sovuk nitrat kislotada passivlanadi.

    Alyuminiy ishqorlarda erib alyuminatlarga aylanadi: bunda reaksiya natijasida vodorod ajralib chikadi:

    2Al + 2NaOH + 6H2O --> 2Na[Al(OH)4] + 3H2
    Kislotalarda eriganda xam vodorod ajralib chikadi:

    2Al + HCl --> 2AlCl3 + 3H2


    Alyuminiy odatdagi xaroratda galogenlar bilan birikib alyuminiy gologenidlarni xosil qiladi. Masalan alyuminiy kukunining yod bilan aralashmasiga bir tomchi suv qushilganda issiklik va yoruglik chikadigan kuyidagi reaksiya sodir buladi.

    2Al + 3J2 --> 2AlJ3


    Alyuminiy 800°S da azot bilan birikib alyuminiy nitrid AlN, 1000°S da oltingugurt bilan Al2S3, 2000°S da kumir bilan alyuminiy karbid Al4C3 xosil qiladi.

    Alyuminiy vodorod bilan bevosita birikmaydi, lekin yukori xaroratda vodorodni eritadi.

    Alyuminiy trimetil Al(CN3)3 bilan vodorod aralashmasidan elektr razryad utkazib alyuminiy gidrid (AlH3) olish mumkin, alyuminiy gidrid ok tusli amorf modda, 105°S da parchalanadi. Ishqoriy metallarning alyuminiyli gidridlari, masalan, litiy alyuminiy gidrid Li[AlH4] katta axamiyatga ega moddadir. Li[AlH4] xosil qilish uchun litiy gidrid va alyuminiy xloridning efirdagi eritmalari kuyidagicha uzaro reaksiyaga kiritiladi:

    4LiH + AlCl3 --> Li[AlH4] + LiCl


    Li[AlH4]-efirda eriydigan, kuruk xavoda barkaror, 125°S bilan 150°S orasida parchalanadigan kristall modda. U kaytaruvchi sifatida ishlatiladi.Uning efirdagi eritmasiga alyuminiyxlorid ta'sir ettirib alyuminiy gidrid olish mumkin:

    4Li[AlH4] + AlCl3 --> 4AlH3 + 3LiCl

    Alyuminiy birikmalari. Alyuminiy uzining barcha barkaror birikmalarida +3 valentli buladi.Alyuminiy oksid Al2O3 ning bir necha shakl uzgarishlari mavjud, bulardan muximlari a – Al2O3 va  - Al2O3 dir.
    a - Al2O3 nixoyatda barkaror va u korund mineralini tashqil qiladi.

    Korund ok tusli kristall modda, u romboedrik kataklarda kristallanadi. Uning qattiqligi MooS shkalasida 9 ga teng (olmosniki-10) 2046°S da suyuklanadi. Shuning uchun alyuminiy juda kup metall oksidlaridan kislorodni tortib olib, metalni kaytaradi

    8Al + 3Fe3O4 --> 4Al2O3 + 9Fe + 795 kkal
    Bu reaksiya natijasida kup miqdorda issiklik ajralib chikadi, xarorat 3500°S ga kutariladi Shunga uxshash reaksiyalar yordamida oksidlardan metallar N.N.Beketovning alyuminotermik usulida olinadi.

    Alyuminiy (I) oksid Al2O uchuvchan modda bulib, alyuminiy bilan Al2O3 aralashmasi yukori xaroratda kizdirilganida xosil buladi.

    Alyuminiy gidroksid Al(OH)3-alyuminiy tuzlari eritmasiga ishqorlar ta'sir ettirilganda Al(OH)3 chukmasi xosil buladi. U pH=4.1-6.5 kiymatga ega bulgan kuchsiz kislotali muxitda chukadi: suvda kam eriydi; uning eruvchanlik kupaytmasi

    [Al3+][OH-]3 = 8 10-32 mol4/l4 dir. Al(OH)3

    kislota kabi dissasilanish

    Al(OH)3 = H+ + AlO2- + H2O


    konstantasi 410 mol/l Al(OH)3 amfoter elektrolit uning asos tarzida tula dissasilanish konstantasi 110-33 ga teng. AL(OH)3 ishqorlarda xam kislotalarda xam yaxshi eriydi.

    NaAlO2-natriy metaalyuminat deb yuritiladi. Magniy metaalyuminat Mg(AlO2)2 tabiatda shpinel nomli mineral tarzida uchraydi.

    Yukori xaroratda kislotali eritmadan AlO(OH) tarkibli chukma xosil buladi. Juda yukori xaroratda alyuminiy gidroksid - Al2O3 ga aylanadi: 1000° dan yukorida a – Al2O3 xosil buladi.

    Al3+ ioni kichik radiusli va katta zaryadli bulgani uchun, kuchli kutblovchi ta'sir kursatadi. Shu sababli alyuminiy tuzlari eritmalardan suv molekulalari bilan birga kristallanadi; masalan Al2(SO4)318H2O, Al(NO3)39H2O, AlCl36H2O. Alyuminiy tuzlari rangsiz suvda yaxshi eriydi. Ularning ba'zilari, chunonchi Al2S3, Al(CH3COO)3 tulik gidrolizlanadi. Kuchli kislotalarning alyuminiy tuzlari xam suvda gidrolizlanadi, ular kislotali reaksiya namoyon qiladi, masalan; alyuminiy sulfat suvni tozalashda, kogoz ishlab chikarishda va boshkalarda ishlatiladi.

    Agar alyuminiy sulfat eritmasiga K2SO4 yoki (NH4)2SO4 qushib xosil bulgan aralash eritma buglatilsa, kaliyli yoki ammoniyli achchiktoshlar kristallanadi. Achchik toshlar kaliy va alyuminiy sulfatlardan iborat qushalok tuzlardir:

    K2SO4 Al(SO4)3  24H2O va (NH4)2SO4  Al2(SO4)3  24H2O


    Achchiktoshlar sanoatda, medisinada, kandolatchilikda ishlatiladi.

    Alyuminiy xlorid ALCL3 kupincha organik sintezlarda katalizator sifatida ishlatiladi.

    Alyuminiyning bir kancha organik birikmalari ma'lum. Masalan, trietilalyuminiy AL(C2H5)3 etilendan polietilen olishda katalizator sifatida ishlatiladi.
    Tayanch iboralar:

    1. Borning tabiatda uchrashi

    2. Borning xossalari

    3. Bor birikmalarining olinishi

    4. Alyuminiyning tabiatda uchrashi
    Nazorat sovollari:

    1. Borga kimyoviy reaksiyalar

    2. Alyuminiyga kimyoviy reaksiyalar

    3. Galliyga kimyoviy reaksiyalar

    4. Indiyga kimyoviy reaksiyalar

    5. B-Al-Ga-In-Tl katorida element xossalarini uzgarishi

    6. Borning kristall shakl uzgarishlari

    7. Borazolning tuzilish

    8. Alyuminiyning kashf etilishi

    9. Alyuminiyning fizik xossalari


    Adabiyotlar:

    1. 527- 534 betlar.

    2. 390- 391 betlar.

    3.-152-153 bet.




    MA'RUZA № 10
    I GURUXNING S-ELEMENTLARI
    1. Umumiy xarakteristika

    2. Litiy olinishi, xossalari, birikmalari.

    3. Natriy, olinishi, xossalari, birikmalari.

    4. Kaliy, olinishi, xossalari, birikmalari.

    5. Rubidiy va seziyning olinishi, xossalari.
    Davriy sistemaning birinchi gruppa s-elementlariga litiy-Li, natriy-Na, kaliy-K, rubidiy-Rb, seziy-Cs va fransiy-Fr lar kiradi.

    Bu elementlarning oksidlanish darajasi +1ga teng.

    Bu elementlarning atomlari uzining tashki elektron qavatidagi yagona elektronini osonlik bilan beradi. Shu sababli ular kuchli kaytaruvchilardir. Ularning kaytaruvchilik xossalari litiydan fransiyga tomon kuchayib boradi, fransiy eng kuchli kaytaruvchidir. Buning sababi, fransiyning atomi barcha ishqoriy metallarning atomlariga qaraganda kattaligidir.

    Ishqoriy metallar suv bilan reaksiyaga kirishib asos va vodorod xosil qiladi. Bu asosning formulasi umumiy qilib EQON- xolida yoziladi. Bular kuchli asos bulib suvda yaxshi eriydi va ishqorlar deyi ladi. Ularning kuchli asos bulishiga va suvda yaxshi erishiga sabab nimau - degan savolga-ishqoriy metall ionlarining zaryadi kichik va radiusi katta, deb javob beramiz.

    I gruppa s-elementlarining eng muxim xossalari kuyidagi jadvalda keltirilgan.
    --------------------------------------------------¬------------

    ¦Sim¦ ¦Atom ¦zichlik¦kat¦Suyuk¦Kay ¦elek¦Atom¦Ion¦N.El.¦Ion.¦

    ¦vol¦Z ¦ogirlik¦ ¦tik ¦ t° ¦ t° ¦utka¦ r ¦ r ¦pot. ¦ener¦

    --------------------------------------------------¬------------

    ¦Li ¦3 ¦6.939 ¦0.534 ¦0.6¦180 ¦1336¦11 ¦1.56¦0.78¦-3.02¦5.39¦

    ¦Na ¦11¦22.99 ¦0.97 ¦0.4¦98.8¦883 ¦21 ¦1.91¦0.98¦-2.71¦5.14¦

    ¦K ¦19¦39.10 ¦0.86 ¦0.5¦63.7¦775 ¦14 ¦2.38¦1.33¦-2.92¦4.34¦

    ¦Rb ¦37¦85.48 ¦1.53 ¦0.3¦38.8¦680 ¦8 ¦2.51¦1.49¦-2.98¦4.18¦

    ¦Cs ¦55¦132.906¦1.90 ¦0.2¦27.9¦700 ¦5 ¦2.70¦1.65¦-2.92¦3.89¦

    ¦Fr ¦87¦ (223) ¦ --- ¦ - ¦ -- ¦ -- ¦ -- ¦2.80¦1.75¦ --- ¦3.98¦

    --------------------------------------------------¬------------
    Litiy. Tartib nomeri 3, atom ogirligi 6.939, tabiiy izotoplarining massa soni 6 va 7. Litiy ogirlik jixatidan Yer yuzining 310-3 % ini tashqil etadi. Tabiatdagi litiyning 92.5% i 7Li dan iborat, kolgan 7.5% i esa 6Lidir. Litiy kupchilik minerallarda, mineral suvlarda, xatto tirik organizmlarda uchraydi. Uning eng muxim minerallari lipidolit KLi(Si6O16)(FeOH)2 va spudomen LiAl(SiO3)2 dir. Undan tashkari petiolit (Li5Na)AlSiO4O16, litiofillit (Li, Mn, Fe)PO4 tarkibi qushalok tuz va boshka minerallar tarkibida xam litiy uchraydi.

    Xozirgi vaktda litiy ikki usul bilan olinadi. Birinchi usul: kaliy xlorid bilan litiy xlorid (1:1 nisbatda) kotishmasini 450o-500°S da cuyuklantirib elektroliz qilishdan iborat. Suyuklantirilgan tuzlarni elektroliz qilish ancha kiyin bulgani uchun keyingi vaktlarda litiy bromid bilan alyuminiy bromid aralashmasi nitrobenzolda yoki piridinda eritilib elektroliz qilinadigan buldi. Bunda litiy katodda ajralib chikadi, alyuminiy esa kompleks birikma xolida eritmada koladi.

    Ikkinchi usul: keyingi vaktda vakuum texnikasining rivojlanishi natijasida metallarni olishda yangi vakuum-metallurgiya yuzaga keldi. Bu usulda litiy oksid bilan oxak aralashmasi alyuminiy yoki ferrosilisiy ta'sirida kaytariladi:

    2Li2O + 2CaO + Si --> 4Li + Ca3SiO4


    Prosess naysimon vakuum pechda yukori xaroratda (950o-1000°S da) olib boriladi. Vakuum pech nayning bir uchi sirtidan suv bilan sovutib turiladi. Reaksiya vaktida xosil bulgan litiy pechning sovutilib turgan joyiga yigiladi.

    Litiy erkin xolatda juda yengil, xatto benzinga xam botmaydigan kumushsimon - ok metall. Litiy juda aktiv metall. U odatdagi sharoitdayok kislorod va azot bilan birikib Li2O va Li3N xosil qiladi. Shu xossaga kura undan inert gazlarni tozalashda foydalaniladi. Litiy 200°S dan yukori xaroratda yonib ketadi. Litiy kislotalarning suyultirilgan eritmalarida yaxshi, konsentrlangan sulfat kislotada esa sekin eriydi; konsentrlangan nitrat kislota ta'sirida shiddat bilan oksidlanadi, xatto suyuklanib yonib ketishi xam mumkin.

    Litiy metallar bilan intermetall birikmalar xosil qiladi. Masalan litiynig simob bilan xosil qilgan birikmalari LiHg2, LiHg3, LiHg, Li2Hg, Li3Hg, magniy bilan LiMg2 alyuminiy bilan LiAl, Li3Al va xakazo. Litiy faqat magniy, rux, alyuminiy va boshka metallar bilan intermetall birikmalargina emas, balki qattiq eritmalar xam xosil qiladi.

    Litiy vodorod atmosferasida kizdirilsa, rangsiz kristall modda - litiy gidrid LiH xosil buladi. Litiy gidridning kristall tuzilishi xuddi osh tuzinikiga uxshaydi.

    Litiy gidrid yordami bilan litiy alyuminiy gidrid LiAlH4 olishga muvaffak bulindi. Litiy yondirilsa ok tusli Li2O xosil buladi, bu jixatdan Li boshka ishqoriy metallardan fark qiladi; boshka ishqoriy metallar yonganida peroksidlar xosil buladi.

    Litiy oksid suv bilan reksiyaga kirishib litiy gidroksid xosil buladi.

    Li2O + H2O --> 2LiOH + 10,6 kkal
    Litiy gidroksid kuchli asos bulib, uzining asoslik kuvvati jixatidan NaOH bilan Ca(OH)2 orasida turadi. Litiy gidroksid suvda kam eriydi. Suvdagi eritmada litiy gidroksid LiOHH2O shaklida kristallanadi.

    Litiy galogenlar bilan bevosita birikadi. Litiy ftorid – ok tusli kristall modda: suvda oz eriydi.

    Litiy xlorid ok gigroskopik modda, 614°S da suyuklanadi suvda juda yaxshi eriydi. Suvdagi eritmalaridan LiClH2O, LiCl2H2O, LiCl3H2O xolida kristallanadi.

    Litiy bromid 549°S da suyuklanadi, suvda yaxshi eriydi, suvdagi eritmalarda kristallgidratlar xolida kristallanadi.

    Litiy yodid 453°S da suyuklanadigan kristall modda, suvda yaxshi eriydi. Suvdagi eritmalardan yodid kristallgidratlar xolida kristallanadi.

    Litiy korbonat xuddi ishqoriy yer metallarning karbonatlari kabi suvda oz eriydi. Uning eruvchanligi xarorat ortishi bilan kamayadi.

    Litiy gidrokarbonat LiHCO3 - ishqoriy-yer metallarning gidrokarbonatlari kabi, suvda yaxshi eriydi. Vaxolanki, boshka ishqoriy metallarning gidrokarbonatlari suvda yomon eriydi.

    Litiy fosfat Li3PO4 suvda yomon eriydi, bu bilan u kaliy, natriy fosfatlardan fark qiladi va magniy fosfatga uxshab ketadi.

    Litiy uglerod bilan vakuumda chug xolida kizdirilsa Li2C2 litiy karbid xosil buladi.

    Litiy oltingugurt bilan Li2S

    Natriy. Tartib nomeri 11, atom massasi 22,9898, tabiatda uchraydigan izotopining massa soni 23. Natriy Yer yuzida kup tarkalgan elementlardan biri bulib, 2.63% ga teng.

    Natriy minerallari katoriga: NaCl-galit yoki toshtuz, Na2SO410H2O mirabilit yoki gluaber tuzi, Na3AlF6-kriolit, Na2SO4K2SO4 glazerit, Na2SO4MgSO44H2O astraxanit, NaNO3 chili selitrasi va boshkalar kiradi.

    Devi 1807 yilda suyuklantirilgan natriy gidroksidni elektroliz qilish orqali natriy olishga muvaffak buldi. Bunda katodda
    Na+ + e- --> Na

    Anodda 4OH- --> H2O + O2 prosesslar sodir buladi. Xozirda asosan suyuklantirilgan osh tuzini elektroliz qilib natriy olinadi.

    Natriy olish uchun soda bilan kumir aralashmasini qattiq kizdirish xam mumkin:

    Na2CO3 + 2C = 2Na + 3CO


    Xosil bulgan natriy kerosin ostida berk metall idishlarda saklanadi. Natriy erkin xolatda kumush kabi ok, yengil va yumshok metall: suyuk ammiakda eriydi, kimyoviy jixatdan juda aktiv. U suv bilan odatdagi sharoitda reaksiyaga kirishib vodorod ajratib chiqaradi:

    2Na + 2H2O --> 2NaOH + H2


    Natriy juda kup metallar bilan intermetall birikmalar xosil qiladi. Masalan: NaSn2, NaSn va xakazo. Ba'zi metallar bilan qattiq eritmalar xosil qiladi.

    Natriy gidrid NaH natriyni vodorod atmosferasida kizdirish natijasida xosil buladi. Uning xossalari LiH ning xossalariga uxshaydi. Suv ta'sirida parchalanadi. Natriy xavoda yondrilganda asosan natriy peroksid Na2O2 xosil buladi.

    2Na + 2NaOH --> 2Na2O + H2 yoki 2Na + Na2O2 --> Na2O
    Natriy peroksid kuchli oksidlovchilar katoriga kiradi. U suvda gidrolizlanadi, uning suvdagi eritmasi ishqoriy muxitga ega:

    Na2O2 + 2H2O = 2Na+ + 2OH- + H2O2


    Natriy giperoksid NaO2 yukori bosimda va 500°S da kislorod bilan Na2O2 ning uzaro ta'siridan xosil buladi; bu moddaga suv ta'sir ettirilsa kuyidagi reaksiya boradi.

    Natriyning ozon bilan birikmasi ozonid NaO3 xam olingan. Bu modda juda bekaror.

    Natriy gidroksid NaOH - uyuvchi natriy yoki kaustik soda deb xam ataladi. Ok tusli qattiq modda. Laboratoriyada NaOH olish uchun natriy suvda eritiladi.

    Kaliy. Tartib nomeri 19, atom massasi 39,102 tabiatda uchraydigan izotoplarining massa sonlari 39, 40 va 41.

    Kaliyning yer pustlogidagi ogirlik klarki (2.40%) natriynikiga yakin bulishiga qaramay, tabiatda kaliyning eruvchan birikmalari ancha kam uchraydi. Kaliyning muxim minerallari jumlasiga silvin KCl, silvinit KCl x NaCl karnalit KCl x MgCl2 x 6H2O, kainit KCl x MgCl4 x 3H2O, shenit K2SO4 x MgSO4 x 6H2O va boshkalar kiradi.

    Kaliy xam xuddi natriy kabi, suyuklantirilgan KCL yoki KON ni elektroliz qilish yuli bilan olinadi.

    Kaliy ftorid bilan kalsiy karbid orasidagi reaksiyadan xam kaliy xosil buladi:

    CaC2 + 2KF --> CaF2 + 2C + 2K

    Kaliy kumush kabi yaltirok yumshok va yengil metall. Kaliy juda aktiv metall va kuchli kaytaruvchi. Agar kaliy suvga tashlansa, reaksiya vaktida ajralib chikkan vodorod yonib ketadi. Xavoda kaliy juda tez oksidlanadi. Xlor va ftor atmosferasida kaliy uz-uzidan ut oladi: suyuk brom va kaliy orasidagi reaksiya portlash bilan boradi. Kaliy yod bilan kizdirilganda birikadi. Kaliy vodorod, oltingugurt va boshka metallar bilan oson reaksiyaga kirishadi, juda kup metallar bilan intermetal birikmalar xosil qiladi. Kaliy berk idishda yoki kerosin ostida saklanadi.

    Kaliy gidrid KH vodorod atmosferasida 200°S dan boshlab uziga vodorodni biriktirib KH xosil qilinadi. KH juda aktiv, ok kristall modda.

    Kaliy kislorod bilan oksid K2O, peroksid - K2O2 va geperoksid - KO2, ozonid - KO3 xosil qiladi.

    Kaliy xavoda yonganida K2O2 va KO2 larning aralashmasi xosil buladi. Kaliy oksid xam xuddi natriy oksid kabi olinadi.

    Kaliy ozonid KOH ga ozon ta'sir etganida xosil buladi.

    4KOH + 4O3 --> 4KO3 +O2 + 2H2O


    K2O2, KO2 va KO3 kuchli oksidlovchilardir.

    Kaliy gidroksid KON. Kaliy natriyga qaraganda ancha aktiv element. Kaliy suv bilan juda shiddatli reaksiyaga kirishib, vodorod ajratib chiqaradi va kaliy gidroksid xosil buladi:

    2K + 2H2O --> H2 + 2KOH
    KOH texnikada KCL ning suvdagi eritmasini elektroliz qilish usuli bilan olinadi. K2CO3 ga oxak ta'sir ettirib xam KOH olish mumkin.

    KOH ochik xavoda CO2 bilan reaksiyaga kirishib K2CO3 ga aylanadi. Shuning uchun u berk idishda saklanadi.


    Tayanch iboralar:

    1. Litiyning tabiatda uchrashi

    2. Litiyning xossalari

    3. Litiy birikmalarining olinishi

    4. Natriyning xossalari

    5. Natriyning olinishi

    6. Kaliy birikmalarining olinishi
    Nazorat sovollari:

    1. Litiyga kimyoviy reaksiyalar

    2. Natriyga kimyoviy reaksiyalar

    3. Kaliyga kimyoviy reaksiyalar

    4. Seziyga kimyoviy reaksiyalar

    5. I gurux s-elementlari atom tuzilish

    6. Litiyning davriy sistemadagi urni

    7. Litiy gidroksid xossalari

    8. Natriy gidrid (NaH) xossalari

    9. KO3 xosil bulish reaksiyasi


    Adabiyotlar:

    1. 527- 534 betlar.

    2. 380- 391 betlar.

    3.-152-153 bet.




    MA'RUZA № 11
    II GRUPPANING S-ELEMENTLARI
    1. Umumiy xarakteristika

    2. Berilliy olinishi, xossalari, birikmalari.

    3. Magniy, olinishi, xossalari, birikmalari.

    4. Kalsiy gruppacha elementlari, olinishi, xossalari, birikmalari.

    5. Stronsiy olinishi, xossalari, birikmalari.

    6. Variy va radiy olinishi, xossalari, birikmalari.


    Davriy sistemaning ikkinchi gruppa s-elementlarining xammasi musbat ikki valentli buladi, ya'ni bu elementlarning eng yukori oksidlanish darajasi +2 ga teng buladi. Asosiy gruppacha tipik elementlar (berilliy Ve va magniy Mg) va kalsiy gruppacha (kalsiy Sa, stronsiy Sr, variy Va va radiy Ra) elementlaridan iborat. Bu gruppacha elementlari atomlarining sirtki qavatida ikkitadan s-elektron buladi. Ularning kaytaruvchilik xossalari ishqoriy metallarnikiga qaraganda kuchsizrok buladi: Sa, Sr, Va, Ra elementlarining kaytaruvchilik xossalari atom radiusi kattalashgan sayin kuchayib boradi.

    Be2+ --- Mg2+ --- Ca2+ --- Sr2+ --- Ba2+ --- Ra2+ katorida chapdan ungga utish bilan ionlarning radiuslari ortgan sari gidroksidlarning asos xossalari kuchayib boradi. Masalan, Be(OH)2 amfoter birikma, Mg(OH)2 kuchsiz asos, Ba(OH)2 kuchli asos, Ba(OH)2 esa suvda yaxshi eruvchan juda kuchli asos; u uyuvchi barit deb xam nomlanadi.

    Berilliy - Be davriy sistemada 4-katakda joylashgan, atom ogirligi-9.0122; barkaror izotopinig massa soni –9.

    Vokelen 1793 yilda berill mineralida berilliy borligini aniklagan bulsada, uni 1827 yilga borib Vyoler berilliy xloridni kaliy bilan kaytarib Ve olishga muvaffak buldi. XX asrning 20 yillaridan boshlab berilliy sanoat mikyosida olina boshladi. I.V.Avdiyev berilliy oksidni tekshirib uning tarkibida bir atom berilliyga bir atom kislorod tugri kelishini topdi. U berilliyning atom ogirligini 9.26ga tengligini anikladi.

    D.I.Mendeliyev berilliyni davriy sistemaning II gruppasiga kiritdi va uning atom ogirligini 9.4 ga teng deb kabul qildi. Vaxolanki, berilliyni avval tekshirgan olimlar uni uch valentli element xisoblab atom ogirligini 13.5 deb kabul qilgan edilar.

    Berilliyning olinishi. Berilliyni ajratish uchun berill rudani ftoridlar bilan suyuklantirib, xosil bulgan kotishmaga suv qushib Na2VeF4 eritmasi olinadi. Sungra sulfat kislota qushib, eritmadan BeSO4 ni


    kristallantiriladi. Uni chuglantirib berilliy oksid olinadi.

    BeO dan BeCL2, BeF2 va boshkalar xosil qilinadi.

    Metall berilliy olish uchun suvsiz suyultirilgan berilliy xlorid elektroliz qilinadi,

    Metall berilliydan juda sof berilliy olish uchun metallik berilliyni vakuumda buglatish yoki inert gaz atmosferasida zonalar buylab suyuklantirish (vertikal induksion pechda) dan foydalaniladi.

    Berilliyning xossalari. Berilliy uz xossalari bilan ikkinchi gruppa elementlaridan fark qiladi. Masalan, BeCL2 kuchlirok gidrolizlanadi; buning sababi shundaki, berilliyning ion radiusi magniyning ion radiusidan kariyb ikki marta kichik, uning zaryadi esa +2 ga teng.

    Be – kulrang tusli yengil metall. Metall berilliyning solishtirma ogirligi 1.847g/sm3, suyuklanish xaroratsi 1284°S, qaynash xaroratsi 2970°S. Uning elektr utkazuvchanligi misnikiga qaraganda kariyb 12 marta kam.

    Berilliy kizdirilganda kisloroddda va xavoda yonadi. Berilliy galogenlar bilan odatdagi xaroratda yoki biroz kizdirilganda birikadi. Bu reaksiyalarning xammasi natijasida issiklik ajraladi va BeO, BeS, Be3H2, BeCL2, BeF2 kabi barkaror birikmalar xosil buladi. Berilliy odatdagi sharoitda vodorod bilan birikmaydi.

    Suyultirilgan sulfat va xlorid kislotalarda berilliy eriydi, HNO3 ta'sirida esa faqat isitilganda eriydi. Berilliy sovuk nitrat kislotaga botirilsa aktivligi pasayadi.

    Be ishqorlar bilan berillatlar xosil qiladi.

    Be + 2NaOH --> Na2BeO2 + H2

    yoki

    Be + 2NaOH + H2O --> Na2[Be(OH)4] + H2


    Berilliy bir kator d-elementlar bilan intermetall birikmalari, jumladan, TiBe12, NbBe12, TaBe12, MoBe12, NbBe11 va xakazolar yukori xaroratlarda suyuklanadi: ular xatto 1200-1600°S xaroratgacha kizdirilganda xam oksidlanmaydi.

    Berilliyning ba'zi kotishmalari samolyotsozlikda ishlatiladi. Be atom reaktorlarda neytronlarning xarakatini susaytiruvchi sifatida, bundan tashkari laboratoriyada neytronlar olish uchun radiy-berilliy yoki radon berilliy manbalar sifatida ishlatiladi; ularda



    tenglamasiga muvofik neytronlar xosil buladi.

    Berilliy gidrid BeH2 xosil qilish uchun berilliy xloridning efirdagi eritmasiga LiH ta'sir ettirish lozim.

    BeH2 qattiq polimer modda: u suv ta'sirida parchalanib, vodorod ajratib chiqaradi.Berilliy gidrid xam alyuminiy gidrid kabi kuchli kaytaruvchidir.

    Berilliy nitrid Be3H2 yukori xaroratda berilliyning (700-1400oS da) berilliyning azot bilan birikishi natijasida xosil buladi. Berilliy nitrid kislotalar ta'sirida parchalanib ammiak ajratib chiqaradi.

    Berilliy oksid. BeO olish uchun berilliy oksidlantiriladi, yoki berilliy sulfat BeSO4 parchalantiriladi:

    BeSO4 =BeO + SO2
    BeO amfoter oksid, shuning uchun u asosli oksidlar bilan xam kislotali oksidlar bilan xam suyuklantirilganda reaksiyaga kirishadi.

    Berilliy gidroksid, berilliy tuzlari eritmasiga ammiak ta'sir ettirilsa verilliy gidroksid chukmaga tushadi. Yangi xosil qilingan Be(OH)2 amfoter xossaga ega bulib kislotalarda va asoslarda xam osonlik bilan eriydi.

    Berilliy tuzlari boshka ishqoriy yer metallari tuzlari kabi suvda eruvchan buladi. Berilliy ftoridning suvdagi eritmalari KF va NaF lar bilan K2BeF4, KBeF3 tarkibli komplekslar xosil qiladi: bu komplekslar suvda yaxshi erishi bilan alyuminiyning shunga uxshash komplekslaridan fark qiladi.

    Berilliy xlorid suvda yaxshi eriydigan gigroskopik modda, 478°S da qaynaydi, 406°S da suyuklanadi. U uchuvchan modda. Suvsiz berilliy xlorid olish uchun BeO 700°S da kumir ishtirokida xlor gazi bilan reaksiyaga kiritiladi:

    BeO + Cl2 +C --> BeCl2 + CO
    Berilliy xlorid suvdagi eritmadan BeCL2 x4H2O xolida kristallanadi.

    Berilliy tuzlari odatdagi xaroratda gidrolizlanadi. Bu tuzlar zaxarli, lekin shirin ta'mli buladi.


    Magniy. Tartib nomeri 12, atom ogirligi 24,312. Yer yuzida Mg ning ogirlik klarki 1.93% (atom klarki 1.4%). Tabiatda magniyning uchta izotopi bor: 24Mg (78.6%), 25Mg (10.11%), 26Mg(11.29%); yana uchta suniy izotopi xam ma'lum.

    Metall magniy amalgamasini Devi 1828 yilda suyuklantirilgan magniy sulfatni elektroliz qilish natijasida olib, unga magnesium nomini bergan. Sungra 1828 yilda Byussi suyuklangan magniy xloridga kaliy buglari ta'sir ettirib metall magniy olgan.

    Olinishi:

    1. Suyuklantirilgan suvsiz magniy xloridni elektroliz qilish.

    Karnallitda magniy olish uchun karnallit suyuklantirilib 700-750°S da elektroliz utkaziladi.

    2.Metallotermik usulda magniy olish uchun chug xoliga keltirilgan dolomit ferrosilisiy yoki alyumosilisiy bilan kaytariladi.

    2(CaO x MgO) + Si --> Ca2SiO4 + 2Mg

    Bu prosess elektr pechda 1200-1300°S da vakuumda utkaziladi.


    3. Magniy oksidni yukori xaroratda kumir bilan kaytarish:

    MgO + C --> Mg + CO


    Juda toza magniy olish uchun texnikada ishlatiladigan magniy vakuumda bir necha marta sublimatlanadi.

    Xossalari. Magniy s-elementlar jumlasiga kiradi. U uz birikmalarida doimo 2 valentli buladi. Magniy kumushdek ok va yengil metall. Magniy sovuk suv bilan juda sust reaksiyaga kirishadi. Qaynok suv bilan reaksiyaga kirishib Mg(OH)2 xosil qiladi. Magniy kislotalarda eriydi: lekin yomon eruvchan maxsulotlar (MgF2, Mg3(PO4)2) xosil qiladigan kislotalarda magniy kam eriydi. Ishqorlar magniyga ta'sir etmaydi.

    Magniy metallurgiyada kimmatbaxo (uran, titan, vanadiy, sirkoniy va boshka) metallar olishda kayturuvchi sifatida ishlatiladi.

    Magniy yonganida ultrabinafsha nurlarga boy shu'la xosil qiladi. Shunga kura u fotografiyada va feyerverklar tayyorlashda ishlatiladi.

    Magniy birikmalari. Magniyning vodorodli birikmasi MgH2 magniy dimetilning 175°S da parchalanishi natijasida xosil buladi:

    Mg(CH3)2 --> MgH2 + C2H4

    Undan tashkari 200 atmosferada 570°S da magniy vodorod bilan uzaro birikadi, lekin odatdagi sharoitda vodorod bilan uzaro birikmaydi.

    Magniy gidrid MgH2 kukun xolidagi kumushrang qattiq modda. Magniyning yana gidrid-borat Mg(BH4)2 va gidrid alyuminat Mg(ALH4)2 nomli birikmalari xam ma'lum.

    Magniy oksid MgO +2800°S da suyuklanadigan kristall modda. Texnikada magniy karbonatni parchalash yuli bilan magniy oksid olinadi.

    Magniy gidroksid Mg(OH)2 suvda kam eriydi, urtacha kuchga ega bulgan asoslar jumlasiga kiradi.

    Magniy xlorid. MgCL2 magniy oksidga kumir ishtirokida xlor ta'sir ettirib olinadi.

    Magniy sulfat bir necha gidratlar xosil qiladi; ularning ikkitasi tabiatda uchraydi: birinchisi monogidrat MgSO4H2O kizerit minerali; ikkinchisi geptagidrat MgSO47H2O taxir tuz mineralidir.

    Magniy sulfat, kaliy sulfat xamda kaliy xlorid va boshka tuzlar bilan bir kancha qushalok tuzlar xosil qiladi.

    Magniy nitrat Mg(NO3)26H2O juda gigroskopik va suvda yaxshi eriydigan tuz. Suvsiz magniy perxlorat Mg(CLO4)2 angidron nomi bilan gazlarni kuritishda ishlatiladi.

    Magniy karbid. MgC2 olish uchun kalsiy karbidga magniy xlorid ta'sir ettirish kerak, MgC2 suv ta'sir ettirilganida asetilen ajralib chikadi.

    Magniy nitrid. Mg3H2 - magniyni azot atmosferasida kizdirish natijasida olinadi. Magniy xavoda yonganida MgO bilan birga ozrok Mg3H2 xam xosil buladi.


    Kalsiy gruppacha elementlari. Ikkinchi gruppaning s-elementlaridan kalsiy, stronsiy, bariy va radiy ishqoriy yer metallar gruppasiga kiradi.

    Yer kobigida kalsiyning 6 ta, stronsiyning 4 ta, bariyning 7 ta stabil izotopi bor. Bulardan eng kup tarkalganlari 40Ca (96.97%), 88Sr (82.56%), 138Ba (71.66%) dir. Tabiiy radiy 8 ta radioaktiv izotopdan iborat.

    Olinishi. Metall kalsiy, stronsiy va bariy birinchi marta 1808 yilda Devi tomonidan elektroliz yuli bilan olingan.

    Kalsiy CaCL2 bilan CaF2 aralashmasini suyuklantirib elektroliz qilish orqali xosil qilinadi; bundan tashkari vakuumda alyuminotermiya usuli bilan xam olinadi:

    6CO + Al --> 3CaO+ Al2O3 + 3Ca

    Shu usullarning uzi stronsiy va bariy olishda xam qullaniladi. Kalsiy, stronsiy va bariy erkin xolda kumushsimon ok metall.

    Xavoda ularning sirti sarik parda bilan koplanadi. Kalsiy deyarli qattiq, stronsiy va variy qattiqlik jixatdan kurgoshinga uxshaydi.

    Metall xolidagi kalsiy, stronsiy va bariy aktiv metallmaslar bilan odatdagi sharoitda birikadi. Azot, vodorod, uglerod kremniy kabi aktiv bulmagan metallmaslar bilan faqat kuchli kizdirilganda birikadi. Metallarning reaksiyaga kirishish kobilyati Ca–Sr–Va–Ra katorida ortib boradi.

    Kalsiy stronsiy va bariy kuchlanishlar katorida vodoroddan ancha oldinda turadi. Ular suvukda xam suv bilan reaksiyaga kirishadi. Bu reaksiyalarning intensivligi Ca–Sr–Ba–Ra katorida chapdan ungga utgan sari ortib boradi. Xosil bulgan gidroksidlarining xam eruvchanligi ortib boradi.

    Ishqoriy metallar erkin xolda aktiv moddalar bulganligi uchun ular kerosin ostida yoki kavsharlab berkitilgan idishlarda saklanadi.

    Birikmalari. Kalsiy, stronsiy, bariy va radiylarning oksidlari, galogenidlari, sulfatlari va boshka birikmalari odatdagi sharoitda ionli birikmalardir. Ularning barkarorligi Ca–Sr–Ba– Ra katorida ortib boradi.

    Bu elementlarning galogenidlari, nitratlari va boshka tuzlari deyarli gidrolizlanmaydi.

    Ishqoriy yer metallarning birikmalari suv bilan gidratlar xosil qiladi. Masalan:

    CaCL26H2O; SrBr26H2O.


    Bu elementlarning vodorodli, kislorodli birikmalari, gidroksidlari va tuzlari katta axamiyatga ega. Kalsiy gidrid CaH2, stronsiy gidrid SrH2 va bariy gidrid BaH2 metallarning yukori xaroratda vodorod bilan bevosita birikishidan olinadi.

    Bu elementlarning oksidlari (EO) laboratoriyada karbonatlarni yoki nitratlarni kizdirib parchalash, texnikada esa tabiiy karbonatlarni termik parchalash orqali olinadi.

    EO lar suv bilan shiddatli reaksiyaga kirishadi. Masalan:

    CaO + H2O --> Ca(OH)2 + 15,2 kkal


    Kalsiy gidroksid kurilishda ishlatiladi; u kuriyotgan vaktida xavodan CO2 ni yutib, CaCO3 ga aylanadi. Kalsiy birikmalaridan sement, oxak, gips, loy va boshkalar kurilishda kovushuvchi material sifatida ishlatiladi.

    Stronsiy. Tartib nomeri 38, atom ogirligi 87.62. Tabiatda barkaror izotoplarining massa sonlari 84, 86, 87, 88.

    Stronsiy olish uchun KCL va SrCL2 aralashmasi suyuklantirib, elektroliz qilib olinadi. Stronsiyni alyuminotermiya usulda xam olish mumkin.

    Buning uchun stronsiy oksid bilan alyuminiy kukuni yukori xaroratda kizdiriladi. Reaksiya natijasida xosil bulgan stronsiy sublimatlanadi; uning buglari vakuum idishning sovuk devorlarida kristallanadi.

    Stronsiy kumush kabi ok metall.

    Stronsiy oksid SrO 2430°S da suyuklanadi: u ekzotermik moddalar jumlasiga kiradi. SrCO3 va Sr(NO3)2 larni kizdirish natijasida SrO xosil buladi.

    Stronsiy tuzlari. Stronsiy ftorid SrF2 suvda SaF2 ga qaraganda yaxshirok eriydi. Stronsiy bromid, stronsiy yodid suvda xam, spirtda xam yaxshi eriydi, Stronsiy yodid ammiak bilan [Sr(NH3)6]J2 tarkibli kompleks birikma xosil qiladi.

    Stronsiy tuzlari alangani kirmizi kizil tusga buyaydi; shunga kura stronsiy tuzlari feyerverklar va bengal alangalari xosil qilinadigan materiallar tayyorlashda ishlatiladi.

    Variy. Tartib nomeri 56, atom ogirligi 137,34 barkaror izotoplarining massa sonlari 130, 132, 134, 135, 136, 137, 138. Bariyning yetttita izotopi sun'iy yul bilan xosil qilingan.

    Bariyni 18 asrda Sheyeli ogir shpatning tarkibiy kismi sifatida topgan. Metall bariy dastlab suyuklantirilgan bariy xloridni elektroliz qilish yuli bilan olingan.

    Sof bariy BaO dan alyuminotermiya yoki kremniy-termiya usulida olinadi. Undan tashkari bariy xloridning suvdagi eritmasini simob katod bilan elektroliz qilish natijasida xam bariy olinadi. Katodda xosil buladigan bariy simobda erib amalgama xolatiga utadi. Sungra bariy amalgamadan chikarib olinadi. Bariy xam stronsiy kabi aktiv element bulgani uchun kerosinda saklanadi.

    Bariy oksid kuchli asos xossasiga ega. U osh tuzi kabi kristall tuzilishda buladi. Bariy oksid bariy karbonat yoki bariy nitratni kizdirish yuli bilan olinadi.

    Texnikada bariy oksid olish uchun kupincha bariy karbonat kumir bilan birga kizdiriladi;

    BaCO3 + C --> BaO + 2CO


    Toza bariy oksid, ok kukun. Bariy oksid asosan bariy gidroksid va bariy peroksid olishda ishlatiladi.

    Bariy oksid suv bilan aralashtirilsa, bariy gidroksid Ba(OH)2 xosil buladi. Bariy gidroksid xam xuddi stronsiy gidroksid kabi kand sanoatida ishlatiladi.

    Bariy sulfid litopon nomli ok buyok olishda ishlatiladi.

    BaS + ZnSO4 --> BaSO4 + ZnS

    (litopon)
    Bariy tuzlarini xosil qilish uchun xom ashyo sifatida bariy sulfat va bariy karbonatdan foydalaniladi. Masalan: bariy xlorid olish uchun BaSO4, CaCL2 ishtirokida kumir bilan kaytariladi.

    Bariyning barcha eruvchan tuzlari zaxarlidir.

    Bariy sulfat suvda juda kam eriydi. Shuning uchun bariyning bor-yukligi SO4-2 ionlari bilan va aksincha sulfatlarning bor-yukligi Ba ionlari bilan sinab kuriladi.

    Bariy karbonat BaCO3 tabiatda viterit xolida uchraydi. Suvda kam, HCL va HNO3 larda yaxshi eriydi. Emal tayyorlashda ishlatiladi.

    Bariy karbid BaS2 xuddi kalsiy karbid kabi olinadi va u bilan izomorfdir.
    Tayanch iboralar:

    1. Berilliyning tabiatda uchrashi, xossalari

    2. Berilliy birikmalari

    3. Magniyning olinishi

    4. Magniyning xossalari

    5. Kalsiyning birikmalari

    6. Stronsiy xossalari

    7. Bariyning xossalari


    Nazorat sovollari:

    1. Berilliyga kimyoviy reaksiyalar

    2. Magniyga kimyoviy reaksiyalar

    3. Kalsiyga kimyoviy reaksiyalar

    4. Bariyga kimyoviy reaksiyalar

    5. Metall berilliyning ishlatilishi

    6. Ikkinchi gurux s-elementlari atom tuzilishi

    7. Berilliyning davriy sistemadagi urni

    8. Magniyning yaratilishi

    9. Ishqoriy yer metallari


    Adabiyotlar:

    1. 510- 521 betlar.

    2. 369- 376 betlar.

    4. 180 bet.




    MA'RUZA № 15
    VI GURUXNING D-ELEMENTLARI
    1. Umumiy xarakteristika.

    2. Xrom, olinishi, xossalari, birikmalari

    3. Molibden va volfram, olinishi, xossalari, birikmalari
    Xrom - Cr, molibden - Mo va volfram – W, oltinchi gruppaning yonaki gruppacha d- elementlaridir.

    Ular atomlarining elektron konfigurasiyalari kuyidagicha yoziladi:

    Cr Z=24 KLM 3S23p63d54s1

    Mo Z=42 KLM 4s2 4p64d55s1

    W Z=74 KLMW 5s25p65d46s2

    Xrom, molibden, volfram yukori xaroratda suyuklanadigan ogir metallardan xisoblanadi.


    VI gruppa qushimcha gruppachasi elementlarining ba'zi xossalari.

    Element Atom Solishterma Suyuklanish Atom

    ogirligi ogirligi nuktasi radiusi

    ______________________________________________________________________

    Xrom 51,996 7,19 18750 1,28 A0

    Molibden 95,94 10,22 26220 1,36 A0

    Volfram 183,85 19,30 34100 1,41 A0
    Xrom, molibden va volfram uz birikmalarida asosan +3 va +6 ga teng oksidlanish darajalar namoyon qiladi.

    Xrom. Xrom rudalaridan eng muximi xromli temirtosh (xromit, Fe(CrO2)2) bulib, uning tarkibida 15% dan 40% gacha xrom buladi.

    Xromning olinishi: xromli temirtoshni kaytarish yuli bilan ferroxrom xosil qilinadi:

    Fe(CrO2)2 + 4CO --> Fe + 2Cr + 4CO2


    Ferroxrom xromning temirdagi eritmasi bulib, uning tarkibida 60-65% xrom va 4-6% uglerod buladi.

    Erkin xrom xosil qilish uchun xrom (III) - oksid alyuminiy bilan kaytariladi:

    Sr2O3 + 2AL = AL2O3+2Cr
    Bu usulda olingan xrom toza bulmay, uncha ozrok alyuminiy aralashib koladi. Shu sababli toza xrom olish uchun xrom (III)-oksid kremniy bilan kaytariladi:

    2CrO3 + 3Si = 3SiO2 + 4Cr


    Xrom tuzlarining suvdagi eritmalarini elektroliz qilish yoki xrom yodidni termik parchalash yuli bilan xam toza xrom olinadi.

    Xrom metali juda qattiq. Uning solishtirma ogirligi 7,2 g/sm3 ga teng. Xrom 18750S da suyuklanadi, 125300S da qaynaydi.

    Xrom ximiyaviy jixatdan aktivligi kam element. Xromga odatdagi xaroratda kislorod xam, nam xam ta'sir etmaydi. Kizdirilganida esa uning sirti oksidlanadi. Yukori xaroratda kizdirilganda suv bugidan vodorodni sikib chiqaradi:

    2Cr + 5H2O --> 2Cr(OH)2 + 3H2


    Suyultirilgan xlorid va sulfat kislotalarda eriydi:

    Cr + 2HCL = CrCL2 + H2

    Cr + 3H2SO4 = Cr(SO4)3 + 3H2
    Xosil bulgan xrom (II)-xlorid xavo kislorodi bilan oksidlanib xrom (III)-xloridga utadi:

    4CrCL2 + 4HCL + O2 = 4CrCL3 + 2H2O


    Xrom birikmalari ichida eng barkarorlari-uch valentli xrom birikmalaridir.

    Ikki valentli xrom birikmalari nixoyatda bekaror bulib, ular kuchli kaytaruvchilardir. Xromning ikki valentli birikmalari uncha kup emas. Bular CrO; Cr(OH)2, SrS, CrCL2, CrSO4, Cr(CH3COO)2 va xakazo. Ikki valentli xrom gidroksid asos xossalar namoyon qiladi. Cr(OH)2 xatto suvni kaytaradi:

    2Cr(OH)2 + H2O --> 2Cr(OH)3 + H2
    Cr(OH)2 xavo kisloradi bilan xam oksidlanadi:

    4Cr(OH)2 + 2H2O + O2 --> 4Cr(OH)3


    Uch valentli xrom birikmalari barkaror moddalardir.

    Xrom (III)-oksid Cr2O3 - yashil tusli kukun, ximiyaviy jixatdan noaktiv modda, buyokchilik ishida kullaniladi. U ammoniy xromatni parchalab olinadi:

    (NH4)2Cr2O7 = N2 + 4H2O + Cr2O3
    Cr2O3 ga ishqor eritmalari ta'sir etganda xromitlar xosil buladi:

    Cr2O3 + 2KOH = 2KCrO2 + H2O

    Cr2O3 + 6KOH = 2K3CrO3 + 3H2O
    Xrom (III)-gidroksid xrom tuzlari eritmasiga ishqor ta'sir ettirib olinadi:

    CrCL3 + 3KOH = Cr(OH)3 Q+ 3KCL


    Olti valentli xrom birikmari:

    Xrom (VI)- oksid CrO3- tuk kizil tusli kristall modda , kuchli oksidlovchi. U suvda erib 2 xil kislotalarni xosil qiladi:

    CrO3+H2O  H2Cr2O4 xromat kislota

    2CrO3+H2O  H2Cr2O7 bixromit kislota


    Shuning uchun CrO3 xromat angidrid deb ataladi.

    Xromat angidrid xosil qilish uchun kaliy bixromatga konsentrlangan H2SO4 kislota ta'sir ettiriladi:

    K2Cr2O7+H2SO4  K2SO4+2CrO3+ H2O
    Xromat va dixromatlar nixoyatda katta amaliy akamiyatga ega .

    Xromatlar neytral va ishqoriy muxitlarda (ya'ni pH7 da) barkaror bulib, kislotali muxitda [pH<7] dixromatlarga aylanadi:

    2K2CrO4+2HCL  K2Cr2O7+2KCL+H2O

    yoki ionli shaklda:

    2CrO42- +2H+  Cr2O72-+H2O

    Xrom kislotalari va tuzlari juda zaxarlidir.


    Tayanch iboralar.

    1. VI gurux d-elementlari atom tuzilishi.



    1. Toza xrom olish.

    1. Cr ning fizik xossalari.

    2. Cr ning barkaror va bekaror birikmalari.

    3. Cr oksidlari.

    Nazorat savollari:



    1. VI gurux d- elementlarini elektron konfigurasiyasi.

    2. Bu elementlarning oksidlanish darajalari.

    3. Ferroxrom.

    4. Erkin Cr olish.

    5. Cr(OH)2 xossalari

    6. CrO3 ni ishlatilishi.

    7. CrO3 ning ishqorlarga ta'siri.

    8. Xromat va dixromatlar.

    Adabiyotlar:

    1. 537-600 betlar

    2. 2 61-268 betlar

    4. 185 bet.

    1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11


    Download 1.75 Mb.

    Bosh sahifa
    Aloqalar

        Bosh sahifa


    O'zbekiston respublikasi oliy va o'rta maxsus ta'lim vazirligi anorganik kimyo Ma'ruzalar matni

    Download 1.75 Mb.