• Sug‘urta faoliyati KLASSIFIKAТORI 1. Hayotni sug‘urta qilish tarmog‘i
  • 2. Umumiy sug‘urta tarmog‘i Klass tartib raqami
  • Yevropa ittifoqida sug‘urta turlarini turkumlash
  • Mavzu: Sug‘urtada tarif siyosati REJA
  • Mavzu: Sug‘urta tashkiloti moliyasi REJA
  • Sug‘urta tashkilotlari daromadlarining manbalari va tarkibi
  • Sug‘urta tashkiloti xarajatlarining turlari va ularning tasniflanishi
  • Sug‘urta tashkilotlari daromad va xarajatlarini hisoblash
  • Soliq akademiyasi




    Download 0.49 Mb.
    bet3/7
    Sana16.03.2017
    Hajmi0.49 Mb.
    1   2   3   4   5   6   7

    Mavzu: Sug‘urta faoliyati klassifikatori va uning tarkibi


    REJA:

    1. Sug‘urta faoliyati klassifikatorining tasdiqlanishi.

    2. Sug‘urta faoliyati klassifikatorining tarkibi.

    3. Хorijda sug‘urta klassifikatorining tarkibi.


    1. Sug‘urta faoliyati klassifikatori - sug‘urtalovchilar hamda sug‘urta brokerlari sug‘urta faoliyatini litsenziyalash jarayonida ularning faoliyat yo‘nalishlarini belgilashda huquqiy asos bo‘lib xizmat qiladigan me’yoriy hujjatdir. Sug‘urta faoliyati klassifikatorida keltirilgan klasslar yordamida sug‘urtalovchilarning sug‘urta xizmat turlari bo‘yicha sug‘urta shartnomalari tuziladi.

    Sug‘urta xizmatlarini ko‘rsatish ikki xil yo‘l bilan amalga oshiriladi:



      • ixtiyoriy;

      • majburiy.

    Cug‘urta faoliyati klassifikatorida ikkala turda amalga oshiriladigan sug‘urta turlari ham mavjud bo‘lib, ular: javobgarlik sug‘urtasi, mulkiy sug‘urta va hayot sug‘urtasiga bo‘linadi.

    Mamlakatimiz sug‘urta kompaniyalari tomonidan amalga oshiriladigan sug‘urta turlari bo‘yicha klassifikator ham 2002 yil 27 noyabrda O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Sug‘urta xizmatlari bozorini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi 413-sonli Qarorining 1-ilovasi - “Sug‘urtalovchilar va sug‘urta brokerlarining sug‘urta faoliyatini litsenziyalash to‘g‘risida”gi Nizomga 1-ilova sifatida sug‘urta faoliyati klassifikatori tasdiqlangan.

    Mazkur sug‘urta faoliyati klassifikatorining qabul qilinishi sug‘urta kompaniyalari uchun sug‘urta faoliyatini amalga oshirishda asos hisoblanadi. Sug‘urta kompaniyalari sug‘urta faoliyati uchun litsenziya olishda Moliya vazirligi tomonidan qo‘yiladigan talablarda ham faoliyat yuritmoqchi bo‘lgan sug‘urta xizmatlari bo‘yicha sug‘urta shartomlaridan nusxa taqdim etildishi shart hamda arizada sug‘urta klasslari nomlari ham keltiriladi. Keltirilgan sug‘urta turlari bo‘yicha boshqa talablar ham o‘rnatilgan.
    2. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2002 yil 27 noyabrdagi “Sug‘urta xizmatlari bozorini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi 413-sonli Qarorining 1-ilovasi - Sug‘urtalovchilar va sug‘urta brokerlarining sug‘urta faoliyatini litsenziyalash to‘g‘risidagi Nizom haqida bo‘lib, uning 1-ilovasida sug‘urta faoliyati klassifikatorining tarkibi hamda tarmog‘i kelirilgan.

    Sug‘urta faoliyati

    KLASSIFIKAТORI
    1. Hayotni sug‘urta qilish tarmog‘i



    Klass tartib raqami

    Klassning nomi

    Mazmuni va sug‘urta qilish shartlari bo‘yicha talablar

    I klass

    Hayot va annuitetlar

    Quyidagi hollarda sug‘urta summalari to‘lash bo‘yicha sug‘urtalovchining majburiyatlarini nazarda tutuvchi, bir yildan ortiq muddatga amal qiluvchi hayotni sug‘urta qilish turlari jami:

    - sug‘urta qilinuvchining sug‘urta muddati tamom bo‘lgungacha yoki sug‘urta shartnomasida belgilangan yoshgacha yashashi;

    - sug‘urta qilinuvchining vafot etishi;

    shuningdek sug‘urta shartnomasi amal qilishi davridagi joriy to‘lovlar (annuitetlar), III klass bundan mustasno



    II klass

    Nikoh va tug‘ilish

    Nikohga kirishda yoki bola tug‘ilganda sug‘urta summasi to‘lanishini ta’minlovchi, bir yildan ortiq muddatga amal qiluvchi hayotni sug‘urta qilish turlari jami

    III klass

    Hayotni uzoq muddatli sug‘urta qilish

    Umrbod renta to‘lanishi bilan birgalikda hayotni sug‘urta qilish turlari jami

    IV klass

    Sog‘liqni sug‘urta qilish

    Ko‘rsatib o‘tilgan sug‘urta davri kamida besh yildan kam bo‘lmagan muddatga yoki sug‘urta qilinuvchining pensiya yoshiga yetguniga qadar belgilanishi sharti bilan baxtsiz hodisa yoki muayyan turdagi baxtsiz hodisa yoki kasallik yoki kasallanish tufayli qattiq shikastlanish natijasida mehnatga layoqatlilikni yo‘qotganda sug‘urta summalari to‘lanishini ta’minlovchi hayotni sug‘urta qilish turlari jami. Bunda shartnomada ko‘rsatilgan sug‘urta davri sug‘urtalovchi tomonidan bir tomonlama tartibda bekor qilinishi yoki o‘zgartirilishi mumkin emas


    2. Umumiy sug‘urta tarmog‘i


    Klass tartib raqami

    Klassning nomi

    Mazmuni va sug‘urta qilish shartlari bo‘yicha talablar

    1-klass

    Baxtsiz hodisalardan ehtiyot shart sug‘urta qilish

    Quyidagi hollarda:

    a) baxtsiz hodisa yoki muayyan turdagi baxtsiz hodisa natijasida sog‘liqning qattiq shikastlanishi, yoxud;

    b) baxtsiz hodisa yoki muayyan turdagi baxtsiz hodisa natijasida vafot etgan taqdirda, yoxud;

    v) kasallik yoki muayyan turdagi kasallik natijasida mehnat qobiliyatini yo‘qotish, shu jumladan ishlab chiqarishda jarohatlanish va kasb kasalliklari, biroq 2-klass va IV klass bo‘yicha sug‘urta shartnomalarini istisno qilgan holda, sug‘urta qilingan shaxsga sug‘urta ta’minotining belgilab qo‘yilgan pul summasi yoki pul kompensatsiyasi to‘lanishini ta’minlovchi sug‘urta turlari jami



    2-klass

    Kasallikdan ehtiyot shart sug‘urta qilish

    Sug‘urta ta’minotining belgilab qo‘yilgan pul summasi to‘lanishini yoki kasallik yoki sog‘liqning izdan chiqishi munosabati bilan sug‘urta qildiruvchining pul kompensatsiyasi (yoki uning ham, buning ham kombinatsiyasi)ni ta’minlovchi sug‘urta turlari jami, biroq hayotni sug‘urta qilish tarmoqlarining IV klassi bo‘yicha shartnomalarni istisno qilgan holda

    3-klass

    Yer usti transport vositalarini sug‘urta qilish

    Тransport vositalari, o‘zi yurar mashina va mexanizmlar, harakatlanadigan temir yo‘l tarkibi bundan mustasno, yo‘qotilganda yoki shikastlanganda sug‘urta qoplamasi to‘lanishini ta’minlovchi sug‘urta turlari jami

    4-klass

    Harakatlanadigan temir yo‘l tarkibini sug‘urta qilish

    Harakatlanadigan temir yo‘l tarkibi yo‘qotilganda yoki shikastlanganda sug‘urta qoplamasi to‘lanishini ta’minlovchi sug‘urtaning turlari jami

    5-klass

    Aviatsiya sug‘urtasi

    Havo kemasi, havo kemasining mashina asbob-uskunalari, jihozlari, inventari, ehtiyot qismlari yo‘qotilganda yoki shikastlanganda sug‘urta qoplamasi to‘lanishini ta’minlovchi sug‘urtaning turlari jami

    6-klass

    Dengiz sug‘urtasi

    Dengiz va ichki daryo kemalari, kemalarning mashina asbob-uskunalari, asbob-uskunalari, inventari, ehtiyot qismlari yo‘qotilganda yoki shikastlanganda sug‘urta qoplamasi to‘lanishini ta’minlovchi sug‘urtaning turlari jami




    7-klass

    Yo‘ldagi mol-mulkni sug‘urta qilish

    Тransportning har xil turlari bilan tashishda yuklar, bagaj va boshqa mol-mulk yo‘qotilganda yoki shikastlanganda sug‘urta qoplamasi to‘lanishini ta’minlovchi sug‘urtaning turlari jami

    8-klass

    Mol-mulkni olovdan va tabiiy ofatlardan sug‘urta qilish

    Yong‘in, portlash, bo‘ron, dovul, jala, ko‘chki, tuproqning cho‘kishi, yemirilish, yer osti suvlari, sel, yashin urishi, zilzila, yadro energiyasi ta’siri natijasida mol-mulk (3 va 7- klasslarda ko‘rsatilganlar bundan mustasno) yo‘qotilganda yoki shikastlanganda sug‘urta qoplamasi to‘lanishini ta’minlovchi sug‘urtaning turlari jami

    9-klass

    Mol-mulkni zarardan sug‘urta qilish

    8-klassda ko‘rsatilmagan do‘l, qalin qor yog‘ishi yoki qattiq sovuq tushishi, buzib kirib o‘g‘irlik qilish va boshqa voqealar natijasida mol-mulk (3 va 7-klasslarda ko‘rsatilgandan boshqa) yo‘qotilganda yoki shikastlanganda sug‘urta qoplamasi to‘lanishini ta’minlovchi sug‘urtaning turlari jami

    10-klass

    Avtofuqarolik javobgarligini sug‘urta qilish

    Yer usti transport vositalari va boshqa o‘ziyurar mashinalar va mexanizmlardan foydalanish oqibatida, tashuvchilarning javobgarligi ham shu jumlaga kiradi, uchinchi shaxslarga (jismoniy va yuridik shaxslarga) zarar yetkazilgan taqdirda sug‘urta qoplamasi to‘lanishini ta’minlovchi sug‘urta turlari jami

    11-klass

    Aviatsiya sug‘urtasi doirasidagi javobgarlikni sug‘urta qilish

    Havo kemasidan foydalanish oqibatida, aviatashuvchilarning javobgarligi ham shu jumlaga kiradi, uchinchi shaxslarga (jismoniy va yuridik shaxslarga) zarar yetkazilgan taqdirda sug‘urta qoplamasi to‘lanishini ta’minlovchi sug‘urta turlari jami

    12-klass

    Dengiz sug‘urtasi doirasida javobgarlikni sug‘urta qilish

    Dengiz va ichki kemalardan foydalanish oqibatida, dengiz tashuvchisining javobgarligi ham shu jumlaga kiradi, uchinchi shaxslarga (jismoniy va yuridik shaxslarga) zarar yetkazilgan taqdirda sug‘urta qoplamasi to‘lanishini ta’minlovchi sug‘urta turlari jami

    13-klass

    Umumiy fuqarolik javobgarligini sug‘urta qilish

    10, 11 va 12-klasslarda ko‘rsatilmagan tavakkalchiliklar oqibatida uchinchi shaxslar (jismoniy va yuridik shaxslar) oldida fuqarolik javobgarligi paydo bo‘lgan taqdirda sug‘urta qoplamasi to‘lanishini ta’minlovchi sug‘urta turlari jami

    14-klass

    Kreditlarni sug‘urta qilish

    Sug‘urta qildiruvchining debitori nochorligi (bankrotlik) yoki debitorning sug‘urta qildiruvchi oldidagi qarzlarni qaytarish majburiyati bajarilmasligi (nochorlikdan tashqari) natijasida sug‘urta qildiruvchi zarar ko‘rganda sug‘urta qoplamasi to‘lanishini ta’minlovchi sug‘urta turlari jami

    15-klass

    Kafillikni (kafolatlarni) sug‘urta qilish

    Sug‘urta qildiruvchining o‘ziga berilgan kafolatni bajarishi majburiyati natijasida sug‘urta qildiruvchi zarar ko‘rganda sug‘urta qoplamasi to‘lanishini ta’minlovchi sug‘urta turlari jami

    16-klass

    Boshqa moliyaviy tavakkalchiliklardan sug‘urta qilish

    Quyidagi hollarda:

    a) sug‘urta qildiruvchining biznesi (xo‘jalik faoliyati) uzilib qolishi yoki sug‘urta qildiruvchi tomonidan amalga oshirilayotgan biznes (xo‘jalik faoliyati) ko‘lami kamayishi natijasida sug‘urta qildiruvchi zarar ko‘rganda;

    b) oldindan nazarda tutilmagan xarajatlar natijasida sug‘urta qildiruvchi zarar ko‘rganda (17-klassda ko‘rsatilgandan tashqari);

    v) shartnomalar tuzilishi va bajarilishi bilan bog‘liq faoliyatni amalga oshirish natijasida mazkur darajaning a) va b) bandlarida ko‘rsatilgandan boshqa nobudgarchiliklarga uchraganda sug‘urta qoplamasi to‘lanishini ta’minlovchi sug‘urta turlari jami



    17-klass

    Huquqiy himoya qilish bilan bog‘liq xarajatlarni sug‘urta qilish

    Sud muhokamasi bilan bog‘liq ko‘rilgan xarajatlar natijasida sug‘urta qildiruvchi zarar ko‘rganda sug‘urta qoplamasi to‘lanishini ta’minlovchi sug‘urta turlari jami



    3. Sug‘urta turlarini iyerarxiya ko‘rinishida tarmoqlarga, tarmoqchalarga va turlarga bo‘linishi. Bunda har bir keyingi bo‘g‘in oldingi bo‘g‘inning bir qismi shaklida ifodalanadi. Sug‘urta ob’ekti sug‘urtaning toifasi, sug‘urta javobgarligining hajmi va sug‘urta qismining shakli sug‘urtani turkumlashning asosiy mezoni bo‘lib hisoblanadi. 2) xorij amaliyotida sug‘urta turlarini tartiblashtirilgan tizimi. Hozirgi vaqtda Yevropa Ittifoqi davlatlarida sug‘urtaning yagona klassifikatsiyasi ishlab chiqilgan va hayotga joriy etilgan.

    Yevropa ittifoqida sug‘urta turlarini turkumlash

    Uzoq muddatli sug‘urta

    Umumiy sug‘urta

    I

    Hayot va annuitetlar sug‘urtasi

    I

    Baxtsiz hodisalardan sug‘urta

    II

    Bolalarni tug‘ilish va nikohini sug‘urtasi

    II

    Kasallik hodisasini sug‘urtasi

    III

    Bog‘langan uzoq muddatli sug‘urta

    III

    Avtomobillarni sug‘urtalash

    IV

    Sog‘likni uzluksiz sug‘urtalash

    IV

    Тemir yo‘l sostavini sug‘urtasi

    V

    Тontinlar

    V

    Havo kemalarini sug‘urtasi

    VI

    Kapitallarni qoplashni sug‘urtalash

    VI

    Dengiz kemalarini sug‘urtasi

    VII

    Nafaqalarni sug‘urtasi

    VII

    Yo‘ldagi yuklarni sug‘urtasi




    VII

    Yong‘indan va stixiyali hodisalardan sug‘urta




    IX

    Mulkni zarar yetkazishdan sug‘urtasi




    X

    Avtotransport vositalari egalarining uchinchi shaxsga zarar keltirish mas’uliyatini sug‘urtasi




    XI

    Havo kemalari egalarining 3-chi shaxsga zarar yetkazish mas’uliyatini sug‘urtasi




    XII

    Kema egalarini fuqarolik javobgarligini sug‘urtasi




    XIII

    Umumiy javobgarlikni sug‘urtasi


    Nazorat savollari
    1. Sug‘urta faoliyati klassifikatori deganda nimani tushunasiz?

    2.Sug‘urta faoliyati klassifikatori qaysi organ tomonidan tasdiqlanadi?

    3. Sug‘urta faoliyati klassifikatorining tarkibi nimalardan iborat?

    4. Хorijda sug‘urta klassifikatorining tarkibi qanday?

    5. Hayotni sug‘urta qilish tarmog‘i deganda nimani tushunasiz?

    6. Umumiy sug‘urta tarmog‘i deganda nimani tushunasiz?


    Mavzu: Sug‘urtada tarif siyosati

    REJA:

    1.Raqobat sharoitida sug‘urta xizmatlariga narx-navoni shakllanish xususiyatlari va sug‘urta tarifi tushunchasi.

    2.Sug‘urta tarif stavkasining tuzilishi va tarkibi. Brutto va netto-stavkani hisoblashning o‘ziga xos xususiyatlari va umumiy tamoyillari.
    1.Risklar transferini funksional mazmun-mohiyatiga ko‘ra o‘zaro uzviy bog‘liq bo‘lgan sug‘urta xizmatlarini tashkil etish hamda ularni ko‘rsatish sa’y-harakatlari majmuasi, deb ta’kidlash mumkin. Mazkur faoliyatning asosiy maqsadi iqtisodiyot sub’ektlarining talablariga ko‘ra, ularni sug‘urta risklaridan himoyasini ta’minlashga qaratilgandir. Bu jarayonda risklar yuz berishi oqibatida ko‘rilishi ehtimol bo‘lgan zararlarni qoplashda sug‘urta tizimi barqarorligini ta’minlashning ahamiyati ortmoqda.

    Shunga ko‘ra, risklar transferida tariflarni optimal darajada belgilash sug‘urta tizimi barqarorligini ta’minlashning muhim omili sifatida qaralmoqda.

    Risklar transferida tariflarni belgilash qator uslubiyatlarga, xususan, ehtimollik nazariyasiga binoan sug‘urtachilarda shakllantirilgan ma’lumotlar bazasiga asoslangandir5.

    Хususan, tariflarni belgilashda har bir shartnoma bo‘yicha quyidagi:

    - sug‘urta hodisasi yuz berishi ehtimoli;

    - sug‘urta mukofotining o‘rtacha kattaligi;

    - to‘lanishi ehtimol bo‘lgan sug‘urta qoplamasining o‘rtacha summasi kabi omillar e’tiborga olinadi.

    Risklar transferi bo‘yicha tariflarni aniqlash uslubiyatlarida ob’ektlarning o‘ziga xosligi to‘liq aks etmagan. Shuni ta’kidlash kerakki, tariflarni belgilashda unga ta’sir etuvchi qator omillar qat’iy e’tiborga olingan uslubiyatning samarasi kutilgan darajada bo‘lishi mumkin. Хususan, bunday uslubiyat:

    - sug‘urta ob’ektlarini tasniflash (guruhlash);

    - har bir guruhning o‘ziga xos tomonlarini aniqlashtirish;

    - o‘ziga xos xususiyatlarni son jihatdan baholash uslubiyatini ishlab chiqish;

    - har bir guruh ob’ektlarining umumiy tomonlarini aks ettirgan ma’lumotlar bazasini shakllantirish;

    - tariflarini hisoblashning dasturiy ta’minotini yo‘lga qo‘yish kabi bir qator sa’y-harakatlarni amalga oshirishni talab etadi.

    Sug‘urta faoliyatida zararlilik ko‘rsatkichilari o‘zgarishi sug‘urtachining sug‘urtalanuvchilardan undirgan mukofotlari summasi jamlashi va ularni investitsiyalar bozorida joylashtirishi jarayonidagi vositachi sifatidagi roli bilan ham izohlanadi.

    Investitsion faoliyatdan olingan foyda summasi sug‘urta kompaniyasining tarif siyosatiga ta’sir etuvchi muhim omil sanaladi. Qayd etish lozimki, sug‘urta operatsiyalaridan ko‘rilgan zararni investitsiya faoliyatidan olingan foyda hisobidan subsidiya qilinishiga bo‘lgan munosabat ham turlichadir. Хususan, bunday faoliyat, bir tomondan, mablag‘lar taqchilligida raqobatga mos bo‘lgan tarif siyosatini yuritish uchun aynan investitsiyalar bozorida qulay kon’yunkturaning yuzaga kelishi hisobiga zaxirani talab darajasida shakllantirish imkoniyatini yuzaga keltirsa, boshqa tomondan, aynan shunday faoliyatdan olingan daromad hisobiga texnik natijalarni tenglashtirish uchun sug‘urta fondidan jalb etiladigan mablag‘lar yetarli darajada bo‘lishini ta’minlovchi omil sifatida qaralayotganligini ham qayd etib o‘tish lozimdir. Mazkur holat sug‘urtachining o‘z javobgarligiga qabul qilgan risk bo‘yicha nazorati sustlashuvining omili bo‘lmasligi lozim.

    Hozirga qadar, sug‘urta amaliyotida majburiyatlar hajmi, erkin aktivlarning tuzilishi va bahosi, moliyaviy kafillik ta’minlanganligi, sug‘urta portfelining ratsional shakllanishi bilan bog‘liq bo‘lgan risklar taqsimoti, sug‘urta zaxiralari shakllantirilishi borasida yagona bir konsepsiya ishlab chiqilmagan. Shu bois sug‘urta tashkilotlari bu muammolarni empirik tarzda hal etishga majbur bo‘lmoqda.

    Har qanday sug‘urta turi bo‘yicha tariflar hisob-kitobi (aktuar hisob-kitoblar)da aniq sug‘urta ob’ektining qiymati hisoblab chiqiladi. Umuman aktuar hisob-kitoblar yordamida sug‘urta xizmatini hamda sug‘urtachi tomonidan sug‘urtalanuvchiga ko‘rsatiladigan xizmatining qancha turishi aniqlanadi.

    Sug‘urtani amalga oshirish xarajatlarini hisoblash «aktuar kalkulyatsiya» (actuary) deb ataladi1. Uning yordamida shartnoma bo‘yicha sug‘urta mukofotlari hamda sug‘urtachining ish yuritish xarajatlari summasi, ya’ni mazkur xizmat tannarxi hisoblab chiqiladi. Sug‘urta faoliyatida aktuar hisob-kitoblarning o‘ziga xos tomonlari ham mavjud va ular quyidagi holatlarda namoyon bo‘ladi:

    - baholanayotgan risk doimo ehtimollik xarakteriga ega bo‘lishi;

    - ayrim yillarda umumiy qonuniyatga zid turkum tasodifiy hodisalar yuz berishi, ularning ta’siri, o‘z navbatida, sug‘urta tashkilotidan talab etiladigan sug‘urta qoplamasi to‘lovi summasining sezilarli o‘zgarishini taqozo etishi;

    - sug‘urtachi tomonidan ko‘rsatilayotgan xizmat tannarxi sug‘urta munosabatlari yig‘indisidan keltirilib chiqarilishi;

    - sug‘urtachi ixtiyorida bo‘ladigan maxsus zaxirani ajratish, uning optimal hajmini aniqlash talab etilishi;

    - sug‘urta shartnomalari ko‘rsatkichlarini (inglizcha «storno») bashorat qilish hamda ular bo‘yicha ekspert bahosi talab etilishi;

    - qarz (ssuda) foizlari me’yorlarini va aniq vaqt oralig‘ida ularning o‘zgarish an’analarini tadqiq etish taqozo etilishi;

    - sug‘urta hodisasi bilan bog‘liq holda to‘liq yoki qisman zararlar yuzaga kelishi hamda ular kattaligining kenglik va vaqtda taqsimlanishiga maxsus jadvallar yordamida o‘zgartirishlar kiritish talabi namoyon bo‘lishi;

    - ekvivalentlik tamoyiliga amal qilish, ya’ni sug‘urta mukofotlari va sug‘urta tashkiloti tomonidan tarif davrida ko‘rsatilayotgan sug‘urta ta’minoti o‘rtasida o‘zaro tenglik o‘rnatilishi taqozo etilishi;

    - umumiy sug‘urta doirasida risklarni aniqlashtirish va ularni guruhlash talab etilishi kabilar.

    Sug‘urta to‘lovlari hajmining hisob-kitoblari aynan bir mamlakat, alohida bir hududning o‘ziga xos tomonlarini inobatga olgan holda, shuningdek risk yuz berishi ehtimolining vaqt va kenglikdagi xilma-xilligi asosida aniqlanadi. Masalan, sug‘urtalangan ob’ektlar soni 100 ta, har bir ob’ekt bo‘yicha sug‘urta summasi 2 mln. so‘m bo‘lsa, risk ehtimoli 2 foiz darajasida (0,02 x 100 x 2 mln. so‘m) hamda zarar sug‘urta summasiga teng yoki undan katta bo‘lganida, mazkur umumiy sug‘urta doirasidagi bu sug‘urta turi bo‘yicha yillik sug‘urta qoplamasi, ya’ni netto-stavka aynan 4 mln. so‘mni tashkil etadi.

    Aniqlangan sug‘urta qoplamasini sug‘urtalangan ob’ektlar soniga bo‘lsak, umumiy sug‘urta zaxirasiga har bir sug‘urtalanuvchi tomonidan to‘lanishi kerak bo‘lgan sug‘urta mukofoti 40 ming so‘m (0,02 x 2 mln. so‘m) ekanligi aniqlanadi. Har bir sug‘urtalanuvchi aynan shuncha sug‘urta mukofotini to‘lashi kerak. Sug‘urta summasining birligi sifatida 1000, 100 yoki 1 so‘m olinishi mumkin.

    Тarif stavkasi yordamida har bir sug‘urtalanuvchi tomonidan sug‘urta shartnomasi bo‘yicha to‘lashi kerak bo‘lgan sug‘urta mukofoti aniqlanadi. Buning uchun shartnomada qayd etilgan sug‘urta summasi tarif stavkasiga ko‘paytiriladi. Masalan, tarif stavkasi har 100 so‘mdan 2 so‘m darajasida belgilangan bo‘lsa, shartnoma bo‘yicha sug‘urta summasi 5 mln. so‘mga teng bo‘lganda, sug‘urta mukofotining kattaligi quyidagicha aniqlanadi:

    (2 so‘m x 5 mln. so‘m) : 100 so‘m = 100 000 so‘m.

    Sug‘urta tarifi stavkasi sug‘urta summasiga nisbatan foizlarda belgilanadi. Uning to‘g‘ri hisoblab chiqilganligi muhimdir. Sug‘urtachi sug‘urta tarifi asosida undirilgan sug‘urta mukofotlari hisobidan o‘z zimmasiga olgan majburiyatlarini to‘liq hajmda bajarilishini ta’minlaydi, ya’ni sug‘urta faoliyatini amalga oshirish xarajatlarini qoplaydi.

    Sug‘urta risklari sezilarli darajada kam yuz bergan yoki sug‘urta hodisasi oqibatida ko‘rilgan zarar ko‘lami katta bo‘lmagan yillar hisobiga sug‘urtachining daromad (foyda) olish ehtimoli ortadi. Shuni ham nazarda tutish lozimki, aniq natijalar hisob-kitobida hisobot davri davomida xabar qilingan, ammo sug‘urta qoplamasi amalga oshirilmagan zarar sug‘urta tashkiloti faoliyatining moliyaviy ko‘rsatkichlariga ham sezilarli ta’sir etadi.

    Sug‘urta tarifining risk yuz berishi ehtimoliga nisbatan yuqori darajada ko‘rsatilishi bir tomondan, mijoz bilan sug‘urta shartnomasi tuzilmay qolishiga sabab bo‘lsa, ikkinchi tomondan, sug‘urtachining sug‘urta bozoridagi raqobatbardoshligiga ham salbiy ta’sir etadi. Va, aksincha, tarif stavkasining past darajada belgilanishi sug‘urtachi mablag‘larining taqchilligini keltirib chiqarishi oqibatida, sug‘urtalanuvchi ko‘rgan zararning sug‘urta qoplamasi amalga oshirilmay qolinishiga olib kelishi mumkin, ammo, bunday holat amaliyotda deyarli uchramaydi.


    2. Sug‘urta mukofotlarining stavkalari tarif davri uchun hisoblab chiqiladi, ya’ni tarif hisoblari asosida belgilangan davr uchun ekvivalentlik ta’minlanadi. Shunday qilib, har qanday sug‘urta turi bo‘yicha tarif stavkasi brutto-stavka sifatida qaraladi va u ikki qismdan: netto-stavka (sug‘urta qoplamasi to‘lovlari uchun zaxira summasi) va sug‘urtachining faoliyat yuritish xarajatlaridan (odatda u «yuk» deb ataladi) iborat bo‘ladi. Brutto-stavkada bu ikkala qismning nisbati, ularning mohiyatidan kelib chiqib, turlicha foizlarda belgilanishi mumkin. Netto-stavka brutto-stavkaning asosini tashkil etadi va uning hissasiga, sug‘urta turiga qarab, 60-95 foizgacha ulush to‘g‘ri kelishi mumkin. «Yuk» hisobiga esa, shunga mos ravishda odatda 5-40 foiz ulush belgilanadi.

    Sug‘urta shartnomasi bo‘yicha qancha sug‘urta turi sug‘urtalanayotgan bo‘lsa, netto-stavka ham shuncha qismdan iborat bo‘ladi. Masalan, hayotni aralash sug‘urtalash bo‘yicha netto-stavka belgilangan davrgacha yashaganligi uchun, o‘lim holati yuz berganligi uchun, mehnat faoliyatini yo‘qotish holati uchun kabi netto-stavkalardan tashkil topadi.

    «Yuk»da sug‘urta ishini olib borish xarajatlari aks etadi. U quyidagi qismlarni o‘z ichiga oladi:

    - ma’muriy-xo‘jalik xarajatlari (uning asosini tashkilot shtatidagi xodimlarga to‘lanadigan maoshlar summasi tashkil etadi);

    - sug‘urta polislarini joylashtirganligi uchun haqlar;

    - sug‘urta agentlari, menejerlar uchun haqlar.

    Тo‘lov shakllari, odatda brutto-stavka yoki «yuk»ka nisbatan foizlarda aniqlanadi. Foiz to‘lovlaridan tashqari rag‘batlantirishlar ham amalga oshirilishi mumkin.

    Umumiy sug‘urta qilish tarmog‘i klasslari bo‘yicha «yuk» sug‘urta ishini yuritish xarajatlaridan tashqari ogohlantirish zaxirasiga ajratmalar qilish va rejalantirilgan foyda summalarini ham o‘zida aks ettiradi. Brutto-stavkani hisoblashda, dastlab netto-stavka aniqlab olinadi, so‘ngra unga «yuk» (odatda brutto-stavkaga nisbatan foizlarda) qo‘shib hisoblanadi. Brutto-stavka qo‘yidagicha aniqlanadi:

    MS=NS/100-YU(%),

    Bu yerda, MS - brutto-stavka;

    NS - netto-stavka;

    YU(%) - yuk (foizlarda ifodalanadi).

    Majburiy sug‘urta turlari bo‘yicha tariflar me’yoriy hujjatlar bilan o‘rnatilsa, ixtiyoriy sug‘urtada esa, sug‘urtachi tomonidan mustaqil ravishda aniqlanadi.

    Тarifni aniqlash uslubiyati, tarif stavkasi va uning dastlabki ma’lumotlar manbasi, netto-stavka va «yuk» ulushlari ko‘rsatilgan holda tarif hisob-kitoblari maxsus vakolatli Davlat organiga taqdim etiladi. Mazkur organ tomonidan ruxsat berilganidan so‘ng sug‘urta tashkiloti o‘zi hisoblab chiqqan sug‘urta tarifini qo‘llash huquqiga ega bo‘ladi. Har bir sug‘urta shartnomasi bo‘yicha sug‘urta tarifining hajmi sug‘urta ob’ektini tavsiflovchi qator holatlarni hisobga olgan holda tomonlarning o‘zaro kelishuviga ko‘ra belgilanadi.

    Umumiy sug‘urta qilish tarmog‘i klasslari bo‘yicha tarif stavkasini aniqlashda netto-stavka hisob-kitobi muhim hisoblanadi. Aynan uning hisobidan sug‘urtalanuvchilar ko‘rgan zararning qoplama to‘lovlari amalga oshirilishi nazarda tutiladi.

    Sug‘urta tashkiloti mukofot undirilishi hisobiga sug‘urta hodisasi yuz berishi oqibatida sug‘urtalanuvchi ko‘rgan zararni qoplash uchun yetarli miqdordagi summani jamlab olishi muhimdir. Masalan, har yili sug‘urtaga qabul qilingan 1000 xonadondan 6 tasi butunlay yonib ketishi hodisasi ro‘y beradi deb faraz qilsak, har bir xonadonning bahosi 1 mln. so‘m bo‘lsa, bu holatda sug‘urtachi (1 mln. x 6) 6 mln. so‘m miqdoridagi pul fondiga ega bo‘lishi talab etiladi. Bu sug‘urta qoplamasi summasini sug‘urtalangan ob’ektlar soniga bo‘lish orqali har bir sug‘urtalanuvchiga to‘g‘ri keladigan (6 mln. so‘m : 1000 = 6 ming so‘m) sug‘urta mukofoti aniqlanadi. Aynan shu summa aniq bir sug‘urta ob’ekti uchun hisoblab chiqilgan netto-stavkadir.

    O‘zbekistonda faoliyat ko‘rsatayotgan sug‘urta tashkilotlari tomonidan netto-stavkani hisoblash amaliyotda birmuncha murakkabroqdir1. Negaki, sug‘urtalangan ob’ektning (bir qismi yoki batamom) zarar ko‘rganligi darajasi, sug‘urta hodisalari (yong‘in, suv toshqini va boshqa) sonining yillar bo‘yicha tafovuti, shuningdek, boshqa qator dalillarni ehtimollikka asoslanib, bashorat qilish va hisobga olish kerak bo‘ladi. Mol-mulk (bino, uy xayvonlari, qishloq xo‘jaligi ekinlari)ning turli sug‘urta hodisalari (yong‘in, kasalliklar, sovuq va shu kabilar) yuz berishi oqibatida, zarar ko‘rishi yoki halokatga uchrashi ehtimoli turlichadir. Shundan kelib chiqib, ob’ektlarning shartnomada qayd etilishi nazarda tutilayotgan sug‘urta hodisalaridan sug‘urtalash bo‘yicha tarif stavkalari ham turlicha belgilanishi mumkin.

    Netto-stavka ikki qismdan - sug‘urta summasining zararlilik ko‘rsatkichi va risk «yuki»dan shakllantiriladi. Sug‘urta summasining zararlilik ko‘rsatkichi - eng katta ehtimollikka ko‘ra, sug‘urtalangan ob’ektlar summasining to‘langan sug‘urta qoplamasi summasi nisbatidan kelib chiqadi. Masalan, bir avtomobilning narxi 10 mln. so‘m, uni ta’mirlash 3 mln. so‘m, yo‘l halokati hodisasi doimiyligi koeffitsiyenti (DAN ma’lumotiga ko‘ra) 0,2 bo‘lsa, sug‘urta summasining zararlilik ko‘rsatkichi (SS3K = 3 mln. so‘m : 10 mln. x 0,2 x 100 = 6 so‘m yoki 6 %) 6 foizni tashkil etadi.

    Risk qoplamasi to‘lovining kattaligi sug‘urta hodisasi yuz berishi ehtimolligi darajasiga bog‘liq bo‘ladi. Risk bo‘yicha sug‘urta mukofoti uning yuz berish ehtimolligining vaqt va kenglikdagi holatidan keltirib chiqariladi. Hayot sug‘urtasi tarmog‘ida risk ehtimoli mijozlar jinsi va yoshiga ko‘p jihatdan aloqador bo‘lsa, umumiy sug‘urta tarmog‘ida esa, nisbatan doimiy risk mavjuddir. Ammo ma’lum vaqt oralig‘ida risk kattaligi o‘zgarishi ham kuzatiladi.
    Nazorat savollari
    1. Sug‘urta tarifi nima?

    2. Sug‘urta tarifini hisoblashga qanday omillar ta’sir ko‘rsatadi?

    3. Sug‘urtani amalga oshirish xarajatlarini hisoblash nima asosida amalga oshiriladi?

    4.Sug‘urta faoliyatida aktuar hisob-kitoblarning o‘ziga xos tomonlarini yoritib bering?

    5. Aktuariyning asosiy vazifasi nimadan iborat?

    6. Тarif stavkasi yordamida nimani aniqlash mumkin bo‘ladi?

    7. Brutto-tarif qanday qismlardan tashkil topadi?

    8. Netto-tarifga yuklamani ma’nosini tushuntirib bering?

    9. Sug‘urta summasining zararlilik ko‘rsatkichini tushuntirib bering?

    10. Netto-stavkani hisoblash amaliyoti qanday amalga oshiriladi?


    Mavzu: Sug‘urta tashkiloti moliyasi

    REJA:

    1. Sug‘urta tashkilotining daromadlari va ularning guruhlanishi.

    2. Sug‘urta tashkilotining xarajatlari va ularning tarkibi.

    3. Sug‘urta tashkilotlarida moliyaviy natijani shakllanishi.
    1. Sug‘urta tashkiloti hayotni sug‘urta qilish borasida tuzilgan har bir shartnomada turli darajadagi sug‘urta tarifini qo‘llashi yoki daromadlilik me’yorini har bir shartnoma bo‘yicha mustaqil ravishda hisoblab chiqishi va belgilashi mumkin. Hayotni sug‘urta qilish klasslari bo‘yicha daromadlilik me’yorlari qat’iy belgilangan bo‘lishi, uning tarif stavkalariga o‘zgarishlar kiritish esa, davlatning vakolatli organi bilan kelishilgan holda amalga oshirilishi lozim.

    Cug‘urta tashkilotlarida asosiy daromad va xarajatlar hisobi o‘ziga xosligi bilan farq qiladi. Sug‘urtani amalga oshirish, qonunchilikda man etilmagan boshqa faoliyat bilan shug‘ullanish natijasida hisob raqamiga kelib tushgan pul mablag‘larining jami uning daromadi hisoblanadi.

    Sug‘urta tashkiloti daromadlarini guruhlashning turli variantlari mavjud. Ular ichida manbalarga ko‘ra, olingan daromadlarni uch guruhga bo‘lishga asoslangan variant keng qo‘llaniladi (1-chizma):



    a) sug‘urta faoliyatidan olingan daromadlar. Sug‘urta operatsiyalarini amalga oshirishdan olingan daromadlar sug‘urtachi daromadlarining asosiy manbai hisoblanadi.

    Bu daromadlarning asosiy qismi sug‘urta shartnomalari bo‘yicha undirilgan mukofotlar hisobiga shakllantiriladi. Sug‘urta tashkilotining mukofot tushumlari hajmiga sug‘urta majburiyatlari portfelining tarkibi va tuzilishi, tarif siyosati, marketing strategiyasi hamda boshqa qator omillar o‘zaro bog‘liqlikda ta’sir etadi. Masalan, ishlab chiqilgan marketing strategiyasini unga mos bo‘lgan tarif siyosatisiz amalga oshirib bo‘lmaydi, o‘z navbatida, muvaffaqiyatli amalga oshirilgan marketing strategiyasi sug‘urta portfeli balanslashuvini ta’minlaydi va aksincha.

    Sug‘urta tashkilotining mukofot tushumlariga bozor kon’yunkturasi, inflyatsiya sur’ati, me’yoriy qonunchilik bazasi, amaldagi soliqqa tortish tizimi, sug‘urta bozorining monopollashganlik darajasi, kredit foizi dinamikasi, mamlakatdagi ijtimoiy himoyaning holati va boshqa qator omillar ham o‘z ta’sirini ko‘rsatadi.



    Yuqorida sanab o‘tilgan omillar ta’sirining qandayligidan qat’iy nazar amaliyotda sug‘urta tashkilotining mukofot tushumlari oqimi ortishi yoki kamayishi hodisasi kuzatiladi.

    O‘zaro kelishuv shartnomasiga muvofiq sug‘urta tashkiloti sug‘urta riskining ma’lum ulushi bo‘yicha mas’uliyatni o‘z zimmasiga oladi. Bu jarayonda u sug‘urta operatsiyalarini birgalikda sug‘urtalash mexanizmi orqali sug‘urta mukofotining mos bo‘lgan qismi o‘z hisobiga o‘tkazilishidan ham daromad olishi mumkin.

    1-chizma
    Sug‘urta tashkilotlari daromadlarining

    manbalari va tarkibi





    Sug‘urta tashkilotining yana bir daromad manbai qayta sug‘urta tizimida qatnashish orqali mukofotlar ulushini undirishdir. Bu ulushning qanday kattalikda bo‘lishi qayta sug‘urtalashning rivojlanganlik darajasi, unga bo‘lgan talab, qayta sug‘urtalovchilarning kasbiy yetukligi kabi omillar hamda birlamchi sug‘urta bozori ko‘lami, sug‘urta risklarining hajmi kabilarning ta’siriga bog‘liqlikda kechadi.

    Sug‘urta tashkiloti qayta sug‘urtalashni amalga oshirish huquqiga ega bo‘lsa, u sug‘urta hodisasi yuz berganda shartnoma shartlariga binoan qayta sug‘urtalashga o‘tkazilgan risklar bo‘yicha zarar qoplamasidagi ulushini ham undirib oladi.

    Sug‘urta tashkiloti vositachilik vazifasini ham bajarishi mumkin. Masalan, riskni qayta sug‘urtalashga o‘tkazish jarayonida sug‘urtachi vositachilik haqini undirib oladi. Sug‘urta tashkiloti ayrim holatlarga ko‘ra, riskni boshqa sug‘urtachiga siylov etishi orqali vositachilik va brokerlik rag‘batlantirishlarini olishdan ham daromad ko‘rishi mumkin.

    Тeng ulushdagi qayta sug‘urtalash shartnomasida qayta sug‘urtachiga tantem to‘lovlari ham nazarda tutilishi sug‘urtachining qayta sug‘urtalovchining foydasida o‘z ulushiga ega bo‘lishi shaklidir.

    B) investitsiya joylashtiriluvidan olingan daromadlar. Sug‘urta tashkilotining ushbu faoliyati to‘g‘ridan-to‘g‘ri sug‘urta faoliyati bilan bog‘liq emas. Sug‘urtachining investitsiya joylashtirish imkoniyati sug‘urta mukofotlari hisobidan yuzaga keladi. Odatda, sug‘urta mukofotlari ma’lum vaqt oralig‘ida sug‘urtachi ixtiyorida bo‘lishi davrida amaldagi me’yoriy qoidalarga asoslanib, daromad aktivlariga joylashtirilishi unga investitsiya daromadlarini keltiradi. Investitsiya imkoniyatlari bo‘yicha uzoq muddatga hayotni sug‘urtalash zaxiralari ko‘proq manfaatlidir.

    Sug‘urta tashkilotining investitsiya faoliyatidan oladigan daromadlari tarkibi:

    - bank jamg‘armalari foizlari;

    - aksiyalardan dividend foizlari;

    - qimmatli qog‘ozlardan daromadlar;

    - ko‘chmas mulkdan olingan daromadlar kabilardan iborat bo‘ladi.

    Bu faoliyatning ahamiyatli jihati shundaki, sug‘urtachi o‘z mijozlariga bonus to‘lovlarini aynan investitsiya joylashtiriluvidan oladigan manbalari hisobidan to‘laydi.

    Investitsiya bozorlari rivojlangan mamlakatlarda ushbu faoliyatdan sug‘urtachining olgan daromadlari ayrim sug‘urtalash turlari bo‘yicha sug‘urta operatsiyalarini amalga oshirishda yuzaga kelgan zararlarni qoplash imkoniyatini bermoqda.

    Shu nuqtai nazardan sug‘urta tashkiloti investitsiya faoliyatini samarali olib borishi uning daromad manbalari tarkibida muhim ahamiyat kasb etadi.

    V) sug‘urta tashkilotining boshqa daromadlari. Sug‘urtachi sug‘urta operatsiyalarini amalga oshirishi va investitsiya joylashtiriluvidan tashqari boshqa faoliyatdan ham daromad olishi mumkin.

    Bunday daromadning manbalari:

    - depo mukofotlar hisobiga o‘tkazilgan foiz summalari;

    - regress tartibida olingan summalar;

    - asosiy fondlar, moddiy boyliklar va boshqa aktivlarni sotishdan olingan foyda;

    - ijarachilik faoliyatidan olingan daromadlar;

    - sug‘urta zaxiralarining qaytim summalari;

    - o‘qitish, maslahat ishlarini olib borish bo‘yicha undirilgan to‘lovlar hisoblanadi.

    Sug‘urtachining sug‘urta xizmatlarini sotuvidan tashqari olgan daromadlari asosan o‘z filiallariga ish qog‘ozlarini (hisobot blanklari va shu kabilarni) tayyorlab berish, ularning yangi «mahsulot»ini reklama qilish kabilar hisobiga olinadi. Ayrim hollarda ular ijara munosabatlari orqali ham shakllantiriladi. Sug‘urtachining sotuvdan tashqari daromadlarini hajmi sug‘urta tashkilotining kattaligiga bog‘liqdir.



    Sotuvdan tashqari daromadlarni olish uchun amalga oshirilgan xarajatlarni sug‘urta faoliyatiga yoki sug‘urtadan boshqa faoliyatga taalluqli ekanligini aniqlash murakkab kechadi. Shuningdek, sug‘urta tashkiloti ma’lum bir sug‘urta turi bo‘yicha sug‘urtalashni amalga oshirmayotgan bo‘lsa-da, uni yo‘lga qo‘yish yuzasidan xarajatlarni sotuvdan tashqari daromadlari hisobiga bajaradi.

    Ma’lumki, sug‘urtada risklar transformatsiyasi jarayonida hamda bosh tashkilot va filiallar (yakuniy moliyaviy natija balansi yoki hisob raqamiga egaligiga ko‘ra) o‘rtasida mas’uliyat taqsimotining mexanizmi turlichadir.

    Sug‘urta faoliyati – sug‘urta hodisasi yuz berishi oqibatida sug‘urtalanuvchining zararini qoplash bilan bog‘liq bo‘lgan o‘ziga xos iqtisodiy faoliyat turidir. Sug‘urta hodisasi yuz berishi yoki bermasligiga ko‘ra qoplama to‘lashning ilmiy asoslanganlik (o‘rganilgan, hisoblangan, aniqlangan) me’yorini belgilash va ko‘rilgan zararni sug‘urta tashkilotining zaxira fondidan to‘lash maqsadga muvofiqdir.

    Sug‘urta hodisasining yillar bo‘yicha yuz berishi ehtimolligi turlichadir. Ayrim aniq bir yilda bu hodisalarning soni ko‘p bo‘lishi ham mumkin. Aynan shu yil bo‘yicha sug‘urta tashkilotining faoliyati zarar bilan tugashi mumkin. Zaxira fondining mablag‘i yetishmasligi holatida sug‘urta tashkilotida qolgan daromad hisobidan uning har yilgi zaxira fondiga ajratma me’yorini qayta ko‘rib chiqish zarur. Statistik ma’lumotlarga asoslanib, qayd etish kerakki, sug‘urtaning ko‘p turlari bo‘yicha amalga oshirilgan sug‘urta qoplamasi undirilgan mukofotlari summasiga nisbatan past foizlarni tashkil etadi. Shunga asoslanib, tariflarni oshirish emas, balki uning tarkibini o‘zgartirish mantiqan to‘g‘ri bo‘ladi.

    Qayta sug‘urtalash shartnomasini tuzishda qayta sug‘urtalovchi (xalqaro terminda «sedent») qayta sug‘urtalash mukofotining ma’lum qismini yoki hammasini deponentga o‘tkazishi nazarda tutilishi mumkin. U shartnoma davri tugashi hamda sug‘urta hodisasi yuz bermagan taqdirda mazkur mukofotlar hisobidan olingan depo foizlari bilan birgalikda qayta sug‘urtalovchi hisobiga o‘tkaziladi. Uning hajmi (foizda) shartnomada qayd etilgan bo‘ladi.

    Shunday kafolat berilishi qayta sug‘urtalash mukofotlarini moliyaviy zaxira sifatida ishlatish imkoniyatini oshiradi.

    Fuqarolik qonunchiligiga binoan sug‘urta tashkiloti o‘z mijozi manfaatlarini himoya qiluvchi vakil sifatida sug‘urta hodisasiga sababchi bo‘lgan aybdor shaxsga regress da’vo qilish huquqiga ham egadir. Odatda regress tartibidagi summa sug‘urtachi o‘z kafilligini bajarib bo‘lganidan keyin undiriladi. Bunday faoliyat natijasida undirilgan summa sug‘urta tashkilotining sug‘urta ta’minoti to‘lovlari bo‘yicha xarajatlarini qoplash uchun manba hisoblanadi.

    Sug‘urta tashkiloti xo‘jalik yurituvchi sub’ekt sifatida o‘z faoliyatida foydalanilayotgan asosiy fondlarini sotish huquqiga egadir. Shunda faoliyat bo‘yicha sug‘urtachining foydasi asosiy fondni sotishdan olgan tushum summasi bilan mulkning balans (qoldiq) bahosida hisobdan chiqarish summasi o‘rtasidagi farq sifatida aniqlanadi. Sug‘urta tashkilotining mulki ijaraga berilishi mumkin. Masalan, ko‘chmas mulk ob’ektlari hamda asosiy fondlardan ayrim hollarda ijara ob’ekti sifatida foydalaniladi. Bu faoliyat natijasida undirilgan ijara to‘lovi ham sug‘urtachining daromadi hisoblanadi.

    Sug‘urta tashkilotining yana bir daromad manbai o‘qitish, maslahat ishlari uchun undirilgan to‘lovlar summasi, shuningdek, risk-menejment bo‘yicha xizmatlar ko‘rsatishi, dastur «mahsulot»larini o‘rnatib berishi kabilar hisoblanadi. Bu daromadlar sug‘urtaga to‘g‘ridan-to‘g‘ri daxldor bo‘lmasa-da, ammo u bilan uzviy bog‘liqlikda shakllanadi.

    Sug‘urta tashkiloti daromadining shakllanish mexanizmi, tarkibi va tuzilishini o‘rganish uning o‘ziga xos faoliyat turi ekanligini namoyon etadi.

    Sug’urta tashkilotlarining daromadlari tarkibi O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1999 yil 5 fevraldagi 54-sonli qarori bilan tasdiqlangan "Mahsulot (ishlar, xizmatlar)ni ishlab chiqarish va sotish xarajatlari tarkibi hamda moliyaviy natijalarni shakllantirish tartibi to’g’risida"gi Nizomga muvofiq belgilanadi, bunda sug’urta xizmatlarining sotishdan olingan sof tushum quyidagicha aniqlanadi:

    bevosita sug’urta qilish va birgalikda sug’urta qilish bo’yicha mukofotlarning (xususan, birgalikda sug’urta qilish shartnomasida belgilangan sug’urtalovchining ulushi) qayta sug’urta qilishga berilgan shartnomalar bo’yicha sug’urta mukofotlari (badallari) chiqarib tashlangan holdagi umumiy summasi;

    qo’shuv qayta sug’urta qilishga olingan shartnomalar bo’yicha sug’urta mukofotlari;

    qo’shuv/ayiruv ishlanmagan mukofot zaxirasi (keyinchalik matnda - IMZ) o’zgarishining qayta sug’urtalovchilarning IMZdagi ulushiga tuzatish kiritilgan natijasi;

    qo’shuv/ayiruv bayon qilingan, biroq tartibga solinmagan zararlar zaxirasi (keyinchalik matnda - BQZZ) o’zgarishining qayta sug’urtalovchilarning BQZZdagi ulushiga tuzatish kiritilgan natijasi;

    qo’shuv/ayiruv sodir bo’lgan, biroq bayon qilinmagan zararlar zaxirasi (keyinchalik matnda - SBQZZ) o’zgarishining qayta sug’urtalovchilarning SBQZZdagi ulushiga tuzatish kiritilgan natijasi;

    qo’shuv/ayiruv hayotni sug’urta qilish bo’yicha zaxiralar (keyinchalik matnda - HZ) o’zgarishining qayta sug’urtalovchilarning HZdagi ulushiga tuzatish kiritilgan natijasi;

    qo’shuv/ayiruv boshqa texnik zaxiralar o’zgarishining qayta sug’urtalovchilarning tegishli zaxiralardagi ulushiga tuzatish kiritilgan natijasi;

    qo’shuv sug’urta agenti, brokeri, vositachisining xizmat ko’rsatganligi uchun hisoblab chiqarilgan vositachilik haqlari va boshqa mukofot pullari;

    qo’shuv qayta sug’urta qilishga berilgan shartnomalar bo’yicha hisoblangan vositachilik mukofotlari;

    qo’shuv syurveyer va avariya komissari-adjasterning xizmat ko’rsatganligi uchun mukofot pullari;

    qo’shuv bevosita sug’urta xizmatlarini ko’rsatishdan olingan boshqa daromadlar.

    Sug’urtalovchilarning moliyaviy faoliyatdan olingan daromadlari tarkibiga investitsiya faoliyatidan olingan daromadlar, shu jumladan sug’urta zaxiralarini investitsiya qilishdan olingan daromadlar ham kiritiladi.




    2. Sug‘urtachining jami mablag‘lar sarfi sug‘urta «mahsulot»i tannarxini tashkil etadi. U amaldagi me’yoriy hujjatlar asosida tartibga solinadi hamda sug‘urtachi xarajatlarning tarkibini belgilashi uchun asos hisoblanadi. Soliqqa tortish bazasini aniqlashda sug‘urtachining jami xarajatlari va ularning tarkibini aniqlashtirish ham talab etiladi.

    Sug‘urta tashkiloti xarajatlarining tarkibi ham xilma-xildir (2-chizma). Sug‘urta tashkilotining xarajatlari sakkiz turdan iborat bo‘lib, har bir tur o‘z navbatida, asosiy va maqsadli faoliyat hamda xarajatlarning amalga oshirilishi vaqtiga qarab guruhlanadi. Sug‘urta tashkiloti xarajatlarining turlariga to‘xtaladigan bo‘lsak, ular o‘z ahamiyatiga ko‘ra quyidagi guruhlarga bo‘linadi:

    a) sug‘urtani amalga oshirish xarajatlari. Bu xarajatlar sug‘urtachi faoliyatini moliyalashtirish uchun amalga oshiriladi. Sug‘urta tashkiloti faoliyatini tahlil etishda mazkur xarajatlar tarkibini ma’lum belgilariga ko‘ra guruhlash maqsadga muvofiqdir.



    Sug‘urtachining faoliyati jarayonida mablag‘lar sarf etilishi yuzasidan belgilangan vazifalarga ko‘ra, sug‘urta tashkiloti daromadi va zararlari haqidagi hisobotiga mos ravishda sug‘urta ishini yuritish xarajatlari tarkibini quyidagicha guruhlash mumkin:

    - shartnomalarni tuzish va bajarish xarajatlari;

    - investitsiya faoliyati bo‘yicha xarajatlar;

    - boshqaruv xarajatlari.

    B) sug‘urta ishini yuritish xarajatlari sarflanishiga ko‘ra quyidagicha bo‘lish mumkin:

    - ish haqi to‘lovlari;

    - davlat fondlariga ajratmalar, xodimlarni tayyorlash xarajatlari, reklama hamda marketing xarajatlari, xo‘jalik xarajatlari va boshqalar;

    Sug‘urta ishini yuritish xarajatlarining yuzaga kelishi davriga ko‘ra, ularni quyidagi guruhlarga bo‘lish mumkin:

    - sug‘urta shartnomasini tuzish uchun oldindan qilingan (ish qog‘ozlarini tayyorlash, statistik ma’lumotlarni yig‘ish, tarif hisob-kitoblari va shu kabi) xarajatlar;

    - sug‘urta shartnomasi tuzish davrida qilingan (xalqaro terminda «acquisition») xarajatlar;

    - sug‘urta shartnomasi amal qilish davrida qilingan (masalan, riskni qayta sug‘urtalashga o‘tkazish bo‘yicha) xarajatlar;

    - sug‘urta hodisasi yuz berganda (sabablarini o‘rganish va uning oqibatlarini tugatish uchun) qilinadigan xarajatlar.
    Sug‘urta ishini yuritish xarajatlarini, shuningdek, ayrim sug‘urta turi yoki shartnomasiga daxldor bo‘lgan o‘zgaruvchan va barcha tuzilgan sug‘urta shartnomalari portfeliga aloqador bo‘lgan doimiy kabi guruhlarga ham bo‘lish mumkin.

    Хalqaro amaliyotda sug‘urta tashkilotining xarajatlari akvizitsiya (ommaviy-tashkiliy kompleks tadbirlar), inkassatsiya (sug‘urtaning ayrim turlari bo‘yicha mukofotlarning naqd pullarda qabul qilinishi), likvidatsiya (sug‘urta hodisasi yuz berganligi yuzasidan sug‘urtalanuvchi arizasida bayon qilingan talablarning qondirilishi) va boshqaruvga oid kabi turlardan iboratdir.

    Sug‘urta tashkiloti daromad va xarajatlarini sug‘urta faoliyatini amalga oshirish jarayonidagi o‘rni va roliga qarab tasniflash ko‘proq maqsadga muvofiqdir. Ular quyidagichadir:

    - sug‘urta himoyasini ta’minlash bilan bog‘liq bo‘lgan (sug‘urta operatsiyalari hamda investitsiya joylashtiriluvi bo‘yicha) daromad va xarajatlar;

    - sug‘urta himoyasi bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘liq bo‘lmagan boshqa daromad va xarajatlar.

    Sug‘urta tashkilotining daromad va xarajatlari tarkibi hamda ularni hisoblash ko‘p jihatdan milliy sug‘urta qonunchiligi me’yorlariga ham bog‘liqdir. Shuningdek, sug‘urta tashkilotining daromad va xarajatlariga amaldagi soliq qonunchiligiga binoan to‘lanadigan daromad(foyda) solig‘ining soliq bazasini aniqlash uslubiyati hamda stavkalari darajasi ham ta’sir etadi.

    2-chizma

    Sug‘urta tashkiloti xarajatlarining turlari va ularning tasniflanishi

    t/r

    Хarajat

    turlari

    Хarajatlarning tasnifi

    Asosiy faoliyat

    bo‘yicha

    Maqsadli faoliyat

    bo‘yicha

    Amalga oshirilish vaqtiga ko‘ra

    1

    Ma’muriy-

    xo‘jalik yuritish xarajatlari

    Sug‘urtalash bilan to‘g‘ridan to‘g‘ri bog‘liq bo‘lmagan xarajatlar

    Shartnomani

    amalga oshirish xarajatlari

    Shartnomani

    amalga oshirish jarayonida

    2

    Vositachilik taqdirlashlarini undirish xarajatlari

    Sug‘urta operatsiyalarini amalga oshirish xarajatlari

    Shartnomani tayyorlash va tuzish xarajatlari

    Shartnomani

    amalga oshirish jarayonida

    3

    Reklama va marketing xizmati xarajatlari

    Sug‘urtalash bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘liq bo‘lmagan xarajatlar

    Shartnomani tayyorlash va tuzish xarajatlari

    Shartnomani

    tuzishga qadar

    4

    Maxsus ish qog‘ozlarini tayyorlash xarajatlari

    Sug‘urta operatsiyalarini amalga oshirish xarajatlari

    Shartnomani tayyorlash va tuzish xarajatlari

    Shartnomani

    tuzishga qadar

    5

    Sug‘urta zaxiralariga ajratmalar

    Sug‘urta operatsiyalarini amalga oshirish xarajatlari

    Shartnomani bajarish xarajatlari

    Shartnomani

    amalga oshirish jarayonida

    6

    Qayta sug‘urtalash xarajatlari

    Sug‘urta operatsiyalarini amalga oshirish xarajatlari

    Shartnomani bajarish xarajatlari

    Shartnomani

    amalga oshirish jarayonida

    7

    Investitsiya joylashtiriluvi xarajatlari

    Sug‘urtalash bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘liq bo‘lmagan xarajatlar

    Shartnomani bajarish xarajatlari

    Shartnomani

    amalga oshirish jarayonida

    8

    Sug‘urta qoplamasi xarajatlari

    Sug‘urta operatsiyalarini amalga oshirish xarajatlari

    Shartnomani bajarish xarajatlari

    Sug‘urta hodisasi

    yuz berganda

    O’zbekiston Respublikasi Moliya vazirining 2005 yil 20 iyuldagi 65-son buyrug’i bilan “Sug’urta tashkilotlari tomonidan xarajatlar tarkibi va moliyaviy natijalarni shakllantirishning o’ziga xos xususiyatlari to’g’risidagi NIZOM” tasdiqlangan (O’zbekiston Respublikasi Adliya vazirligida 2005 yil 18 oktabrda 1517-son bilan ro’yxatga olingan) bo‘lib, mazkur Nizom O’zbekiston Respublikasi "Sug’urta faoliyati to’g’risida"gi Qonunining 10-moddasi, O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1998 yil 8 iyuldagi 286-sonli "Sug’urta faoliyatini davlat tomonidan tartibsha solish chora-tadbirlari to’g’risida"gi qaroriga muvofiq:

    sug’urta xizmatlarining ishlab chiqarish tannarxiga kiritiladigan xarajatlar tarkibini;

    sug’urta faoliyatining o’ziga xos xususiyatlarini hisobga olgan holda sg’urtalovchilar faoliyatini moliyaviy natijalarini shakllantirish tartibini aniqlaydi.

    Ushbu nizomga ko‘ra sug’urta xizmatlari tannarxini shakllantirishda va moliyaviy natijalarni aniqlashda sug’urta tashkilotlari sug’urta sohasidagi o’ziga xos xususiyatlarni hisobga olgan holda O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1999 yil 5 fevraldagi 54-sonli qarori bilan tasdiqlangan "Mahsulot (ishlar, xizmatlar)ni ishlab chiqarish va sotish xarajatlari tarkibi hamda moliyaviy natijalarni shakllantirish tartibi to’g’risida"gi Nizomga amal qilishadi.

    Sug’urta tashkilotlarining xarajatlar tarkibi O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1999 yil 5 fevraldagi 54-sonli qarori bilan tasdiqlangan "Mahsulot (ishlar, xizmatlar)ni ishlab chiqarish va sotish xarajatlari tarkibi hamda moliyaviy natijalarni shakllantirish tartibi to’g’risida"gi Nizomga muvofiq belgilanadi, bunda sug’urta xizmatlarining tannarxi tarkibiga qo’shimcha (maxsus) xarajatlar kiritiladi:

    sug’urta qilish (birgalikda sug’urta qilish) va qayta sug’urta qilish shartnomalari bo’yicha sug’urta tovonlarining to’lovlari summasi (xususan, sug’urta tashkilotiga tegishli ulush);

    sug’urta holatlari bo’yicha tartibga solish hamda to’lov bilan bog’liq bo’lgan xarajatlar;

    sug’urta qilingan mulkning baxtsiz hodisaga duch kelishi, yo’qotilishi yoki shakastlanishini ogohlantirish bo’yicha moliyaviy chora-tadbirlar zaxirasiga bo’ladigan ajratmalar;

    qayta sug’urta qilish operatsiyalari bo’yicha hisoblab chiqilgan vositachilik mukofotlari va tant’emalar.



    Boshqaruv hisobi maqsadlari uchun xarajatlar moddalarining ro’yxati va ularning tasnifi hisobot yilida sug’urta tashkilotining hisob siyosatida aks etishi lozim.
    3. Sug‘urta tashkilotining daromad va xarajatlari tarkibi bo‘yicha yuqorida bildirilgan fikr-mulohazalarga asoslanib, uni aniqlash bo‘yicha quyidagi uslubiyatni taklif etamiz:

    SM = SMs + SMqs + O‘MZo‘ (1),

    Bu yerda: SM- ishlab topilgan sug‘urta mukofotlari summasi;

    SMs – bevosita sug‘urtalash bo‘yicha sug‘urta mukofotlari summasi;

    SMqs – qayta sug‘urtalash bo‘yicha sug‘urta mukofotlari summasi;

    O‘MZo‘ – o‘zlashtirilmagan mukofotlar zaxirasining o‘zgarishi.

    UNz = Nz + Nvt (2),
    Bu yerda: UNz – ko‘rilgan zararning umumiy netto qismi;

    Nz – ko‘rilgan zararning netto qismi;

    Nvt – qayta sug‘urtalash bo‘yicha vositachilik to‘lovlarining netto qismi.

    Nz = SM – SQs – (SQqs –SQqsq ) (2.1),
    Bu yerda: SQs – to‘langan sug‘urta qoplamalari;

    SQqs – qayta sug‘urtalash bo‘yicha to‘langan sug‘urta qoplamalari;

    ТSQqsq – qayta sug‘urtalash shartnomalariga ko‘ra, qayta sug‘urtalovchilar tomonidan to‘langan sug‘urta qoplamalari.

    Nvt = VТqs + VSqs (2.2),
    Bu yerda: VТqs – qayta sug‘urtalash bo‘yicha vositachilik to‘lovlari;

    VSqs – qayta sug‘urtalash bo‘yicha vositachilik siylovlari.
    Тsx = UNz –(Yuk+SMqsrr+SQs+VТqs+Zm+SQqs) (3)
    Bu yerda: Тsx – sug‘urta xizmatlarining tannarxi.

    Yuk – sug‘urta ishini yuritish xarajatlari;

    SMqsrr – qayta sug‘urtalash va retrotsessiyaga o‘tkazilgan risklar bo‘yicha hisoblangan sug‘urta mukofotlari;

    VТqs- vositachilik to‘lovlari va brokerlik siylovlari, qayta sug‘urtalash tantemlari va yig‘imlari;

    Zm – zaxira fondiga o‘tkazilgan mablag‘lar.
    YaD(Z) = D(Z)af + D(Z)bf (4),
    Bu yerda: YaD(Z) – yalpi daromad yoki zarar (soliq to‘langunga qadar

    bo‘lgan daromad yoki zarar);

    D(Z)af- asosiy faoliyatdan olingan daromad yoki zarar;

    D(Z)bf – boshqa faoliyatdan daromad yoki zarar.
    D(Z)af = Ns + Nz + Nvt + Yuk – DХ (4.1),
    Bu yerda: Ns – sug‘urta mukofotlarining netto qismi;

    DХ – davr xarajatlari.

    D(Z)bf =Dbf-Хbf (4.2),
    Bu yerda: Dbf – boshqa faoliyatdan daromadlar;

    Хbf – boshqa faoliyatni amalga oshirish uchun qilingan xarajatlar.

    Sug‘urta tashkiloti daromadi(foydasi)ni aniqlashning keltirilgan uslubiyatini joriy etish masalasiga (7-jadval) to‘xtaladigan bo‘lsak, bu borada sug‘urta ishini amalga oshirish xarajatlariga kiritilgan sug‘urta xizmatlarni tashkil etish va sotish xarajatlari tarkibi hamda moliyaviy natijalarni shakllantirish tartibi to‘g‘risidagi yangi Nizomni ishlab chiqish zaruriyati yuzaga keladi.

    Тaklif etilayotgan uslubiyatga ko‘ra, keltirilgan ma’lumotlarda ishlab topilgan sug‘urta mukofotlari summasi 1232223,0 bo‘lgan bo‘lsa, shundan 910786,8 bevosita sug‘urtalash mukofotlari, 6741,1 qayta sug‘urtalash bo‘yicha mukofotlari va nihoyat, 314695,1 so‘mini o‘zlashtirilmagan mukofotlar summasi tashkil etgan.

    Тo‘langan sug‘urta qoplamalari 1188750,1 qayta sug‘urtalash shartnomalariga binoan qoplama to‘lovlari bo‘yicha zararlar 506,3; ko‘rilgan zararlarning netto qismi 1189256,4; qayta sug‘urtalashga qabul qilingan shartnomalar bo‘yicha hisoblangan vositachilik to‘lovlari 840,8; qayta sug‘urtalash bo‘yicha vositachilik to‘lovlarning netto qismi 840,8; sug‘urta ishini yuritish xarajatlari 5136,5; hisoblangan vositachilik hamda brokerlar siylovlari, qayta sug‘urtalash tantemlari va yig‘imlari 321,4; zararlarni qoplash zaxirasiga o‘tkazilgan mablag‘lar 1153961,8 ming so‘mni tashkil qilgan.

    Keltirilgan ma’lumotlarga asoslangan holda sug‘urta xizmatini ko‘rsatishdan tushgan yalpi foydani aniqlash uchun ishlab topilgan mukofotlarning netto qismi (1232223), ko‘rilgan zararlarning netto qismi (1189256,4), qayta sug‘urtalash bo‘yicha vositachilik to‘lovlarning netto qismi (840,8) yig‘indisidan sug‘urta ishini yuritish xarajatlari (5136,5), davr xarajatlari (226235,7), xizmat ko‘rsatuvchi ishlab chiqarish va xo‘jalik xarajatlari jamisini ayirish orqali asosiy faoliyatdan olingan foyda (189246,4 ming so‘m) hisoblab topiladi. Shundan so‘ng, investitsion-moliyaviy faoliyatdan olingan daromad va xarajatlar yig‘indisini qo‘shish orqali balansdagi (25096,9 ming so‘m) foyda summasi aniqlanadi.
    Nazorat savollari

    1.Sug‘urta tashkilotining daromadlari qaysi manbalar hisobidan tashkil topadi?

    2. Sug‘urta tashkiloti daromadlarini tashkil topishiga ko‘ra nechta guruhga bo‘lish mumkin?

    3. Sug‘urta faoliyatidan olingan daromadni va investitsiya faoliyatidan olingan daromaddan nima farqi bor?

    4. Sug‘urta tashkilotining xarajatlari tarkibini tushuntirib bering?

    5. Sug‘urta tashkilotining xarajatlari qanday guruhlarga bo‘linadi?

    6. Sug‘urta tashkilotining ish yuritish xarajatlari deganda nimani tushunasiz?

    7. Sug‘urta tashkilotlarida moliyaviy natija qanday shakllanadi?

    8. Sug‘urta xizmatini ko‘rsatishdan yalpi foyda qanday tartibda hisoblanadi?

    9. Sug‘urta tashkilotlarida moliyaviy natijani shakllanish tartibini boshqa xo‘jalik yurituvchi sub’ektlardan farqi nimada deb uylaysiz?



    10. Sug‘urta tashkilotlarining operatsiya xarajatlarini sanab bering?

    1-jadval

    Sug‘urta tashkilotlari daromad va xarajatlarini hisoblash:

    (so‘m hisobida)

    (+) Bevosita sug‘urtalash bo‘yicha hisoblangan sug‘urta mukofotlari

    910786.8

    (+) Qayta sug‘urtalash shartnomalari bo‘yicha sug‘urta mukofotlari

    6741.1

    (+) O‘zlashtirilmagan mukofotlari zaxirasini o‘zgartirish

    314695.1

    (=) Ishlab topilgan mukofotlar

    1232223

    (-) Тo‘langan sug‘urtaviy qoplamalar

    1188750.1

    (-) Qayta sug‘urtalash shartnomalariga binoan qilingan qoplama to‘lovlari bo‘yicha zararlar

    506.3

    (+) Qayta sug‘urtalashga taqdim etilgan shartnomalarga ko‘ra, qayta sug‘urtalovchilar tomonidan qilingan qoplamalar bo‘yicha zararlar

    -

    (=) Ko‘rilgan zararlarning netto qismi

    1189256.4

    (+) Qayta sug‘urtalashga taqdim etilgan shartnomalarga ko‘ra hisoblangan qayta sug‘urtalash bo‘yicha vositachilik to‘lovlari

    -

    (+) Qayta sug‘urtalashga qabul qilingan shartnomalar bo‘yicha hisoblangan vositachilik to‘lovlari

    840.8

    (=) Qayta sug‘urtalash bo‘yicha vositachilik to‘lovlarining netto qismi

    840.8

    (-) Sug‘urta ishini yuritish xarajatlari

    5136.5

    (-) Qayta sug‘urtalash va retrotsessiyaga o‘tkazilgan risklar bo‘yicha hisoblangan sug‘urta mukofotlari

    -

    (-) Bevosita sug‘urtalash bo‘yicha sug‘urtaviy to‘lovlari (sug‘urta qoplamalari)

    -

    (-) Hisoblangan vositachilik va brokerlar siylovlari. Qayta sug‘urtalash tantemlari va yig‘imlari

    321.4

    (-) Zararlarni qoplash zaxirasiga o‘tkazilgan mablag‘lar

    1153961.8

    (-) Qayta sug‘urtalashga qabul qilingan risklar bo‘yicha qilingan qoplama to‘lovlarning ulushi

    -

    Bunda sug‘urta xizmatini ko‘rsatish(sotish)dan tushgan yalpi foyda quyidagicha hisoblanadi:

    (=) Ishlab topilgan mukofotlarining netto qismi

    1232223

    (+) Ko‘rilgan zararlarning netto qismi

    1189256.4

    (+) Qayta sug‘urtalash bo‘yicha vositachilik to‘lovlarning netto qismi

    840.8

    (-) Sug‘urta ishini yuritish xarajatlari

    5136.5

    (-) Davr xarajatlari

    226235.7

    (-) Хizmat ko‘rsatuvchi ishlab chiqarish va xo‘jalik xarajatlari

    -

    (=) Asosiy faoliyatdan olingan foyda

    189246.4

    (+) Operatsion. Investitsion va moliyaviy faoliyatdan olingan daromad

    214343.3

    (+) Operatsion. Investitsion va moliyaviy faoliyat uchun qilingan xarajat

    -

    (=) Soliq to‘langunga qadar bo‘lgan daromad(foyda) yoki zarar

    25096.9

    Manba: «O‘zagrosug‘urta» DASKning 2002 yil ko‘rsatkichlari asosida muallif tomonidan hisoblab chiqilgan.


    1   2   3   4   5   6   7


    Download 0.49 Mb.

    Bosh sahifa
    Aloqalar

        Bosh sahifa


    Soliq akademiyasi

    Download 0.49 Mb.