• Darsning ko’rgazmasi
  • Huquqiy munosabat va uning turlari.
  • Huquqiy munosabatlarning (klassifikatsiyasi.
  • HUQUQIY MUNOSABATNING TUZILISHI.
  • YURIDIK FAKT VA UNING KLASSIFIKATSIYASI
  • Huquq tizimi tushunchasi va uning tuzilishi.
  • Huquqiy munosabatlar va huquq tizimi




    Download 71.69 Kb.
    bet1/2
    Sana19.03.2017
    Hajmi71.69 Kb.
      1   2

    HUQUQIY MUNOSABATLAR VA HUQUQ TIZIMI.

    Darsning maqsadi: Talabalarga huquqiy munosabatlar, turlari, tuzilishi, mazmuni, ob’yektlari to’g’risida tushinchalar berish. Talabalarda huquqiy munosabatlarga kirishish va ushbu jarayonda huquq va burchlarni ongli ravishda da bajarish tuyg’larini shakillantirish.

    Darsning ko’rgazmasi: Huquqiy munosabatlar, huquqiy munosabat belgi lari, turlari, tuzilishi, mazmuni chizmalari.

    Asosiy so’z va tayanch tushunchalar: Huquqiy munosabatlar, turlari, mazmuni, ob’yektlari, nisbiy, mutlaq, moddiy huquqiy,protsessual, yuridik faktlar. : tizim, huquq institutlari, huquq sohasi, umumiy va mahsus qism, sub’ektiv huquq va majburiyatlar, hokimiyat buyrugi usuli, yoki avtoritar usul, dispozitiv yoki avtonomiya usuli.

    Reja:

    1.Huquqiy munosabat va uning turlari.

    2.Huquqiy munosabatlarning tuzilishi.

    3.Huquq tizimi tushunchasi, uning tuzilishi va tamoiylari.

    4.O’zbekistonda huquq sohalarining yangilanishi.

    5.Huquq tizimi va huquqshunoslik fanlar tizimi.



    Foydanalingan adabiyotlar:

    1. O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. T.

    Adabiyot (arab. - adab so‘zining ko‘pligi) - 1. Fan va amaliyotning biror sohasidagi yutuqlarni umumlashtiruvchi asarlar majmui (texnikaviy A., qishloq xo‘jaligi A.i, siyosiy A. va boshqalar). 2. San’atning bir turi (badiiy A. deb ham ataladi)
    Konstitutsiya (lot. constitutio - tuzilish, tuzuk) - davlatning asosiy qonuni. U davlat tuzilishini, hokimiyat va boshqaruv organlari tizimini, ularning vakolati hamda shakllantirilish tartibi, saylov tizimi, fuqarolarning huquq va erkinliklari, shuningdek, sud tizimini belgilab beradi. K.
    Hokimiyat yoki mansab vakolatini suiisteʼmol qilish - q. Mansabdorlik jinoyatlari, Xizmat mansabini suiisteʼmol qilish.
    Respublika (lot. respublica, res - ish va publicus - ijtimoiy, umumxalq) - davlat boshqaruvi shakli, unda bar cha davlat hokimiyati organlari saylab qoʻyiladi yoki umummilliy vakolatli muassasalar (parlamentlar) tomonidan shakllantiriladi, fuqarolar esa shaxsiy va siyosiy huquqlarga ega boʻladilar.
    ,O’zbekiston.1998 yil.

    2. O’zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi.T., 1996 yil.

    3. O’zbekiston Respublikasining Mehnat kodeksi.T., 1996 yil.

    4. O’zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi.T., 1998 yil

    5. . O’zbekiston Respublikasining Jinoyat prostetsiysual kodeksi. 1995 yil.

    6. Saidov A., Tojihonov U. Davlat va huquq nazariyasi.T.,2. Xuquq nazariyasi. Adolat, 2001.

    7. . O’zbekiston Respublikasining Ma’muriy javobgarlik to’g’risidagi kodeksi.T., 1995 yil.

    8. Saidov A., Tojihonov U. Davlat va huquq asoslari. T., Adolat 2002 yil.

    9. Islomov Z. Davlat va huquq: Umumnazariy masalalar.T., Adolat 2000 yil.



    Huquqiy munosabat va uning turlari.

    Jamiyatda ijtimoiy munosabatlar- bu kishilar o’r tasidagi turli iqtisodiy, madaniy, siyosiy, mafko’raviy va goyaviy munosabatlarning yig’indisidir. Bu ijtioiy munosabatlar ikki guruhga bo’linadi, ya’ni iqtisodiy va gryaviy munosabatlar. Jamiyatda kishilar o’rtasidagi ijtimoiy munosabatlarning asosini iqtisodiy yoki moddiy munosabatlar tashkil qiladi. Iqtisodiy munosabatlarga jamiyatdagi ishlab chiqarish kuchlari va qurollari kiradi.

    Siyosat (arab. سياسة (siyasa) - ot tarbiyalash, ot boqish) - davlatni boshqarish sanʼati. Siyosat biror guruh, jamiyatni boshqarish jarayonidir. Ushbu jarayonda tegishli guruh vakillari ham qatnashishadi.
    Ishlab chiqarish, moddiy ishlab chiqarish - jamiyatning yashashi va taraqqiy etishi uchun zarur boʻlgan moddiy boyliklar (turli iqti-sodiy mahsulotlar)ni yaratish jarayo-ni; ishlab chiqarish omillarini isteʼ-mol va investitsiyalar uchun moʻljallangan tovarlar va xizmatlarga aylantirish. I.ch.
    Iqtisodiy munosabatlar iqtisodiy qonunlar bilan tartibga solinadi.

    Huquqiy munosabatlar nazariyasi xuquq ilmi soxasi uzoq muddat davomida ishlab chiqilmoqda va o’rganilmoqda. Birinchi etapi N.V.Kro`lenko, P.I.Stuchki, ye.B.Pashukanislar nazariy faoliyati bilan bog’liq.

    Huquqiy munosabatlar mavzusiga qo’shimcha tezislar:

    Huquqiy munosabatlar ijtimoiy munosabatlarning xar xil ko’rinishlari, shuningdek, kishilar o’rtasildagi ijtiomiy alokalar xisoblanadi. Ular individlarni faoliyatiga va yashashlariga ko’ra birlashtiradilar.

    Har bir yangi avlod ob'ektiv ravishda mujassamlashgan va mukammallashgan aloka va munosabatlar tizimiga duch keladi, o’z navbatida bu avlod ushbu tizim bilan albatta xisoblashishga (tan olishga) majburdir va x.k

    Bu aloqalar va munosabatlar vaqt o’tishi bilan evolyutsion yoki revolyutsion yo’l bilan o’zgarishi mumkin, ularning o’rnini esa, yangi ijtimoiy munosabatlar egallaydi.

    Jumladan, fan va texnikainng o’sishi ishlab chiqish taraqqiyoti oldin o’ylamagan imkoniyatlarni yuzaga keltirishi mumkin (tovarning xilma-xilligi, xizmat turlarining vujudga kelishi va x.k). lekin, bular o’z navbatida tabiiy resurslarni kamayishini, atrof-muxitni ifloslanishini takozo etadi.

    Demak, xar qanday ko’rinishdagi ijtimoiy munosabatlari insonning ma'lum darajada erkin rivojlanishi masshtabi bilan birgalikda ma'lum cheklanishlar ham mavjud ekan.

    Agarda bular (aytilganlar) shaxs va davlatning manfaatlarini ifoda etasalarda, biroq muayyan ijtimoiy munosabatlar, xuquqiy t.s. doirasiga tushadi va tegishli ravishda yuridik xarakter kasb etadi. 1-si (erkinlik) – sub'ektiv xuquqqa aylansa, 2-si (cheklanish) – majburiyga aylanadi.

    Sub'ektiv xuquq – xuquq normalarida ko’zda to’tilgan xuquqiy munosabat ishtirokchilarining mumkin bo’ldgan doiradagi xulqi va xulq-atvori bo’lib, sub'ektning o’z shaxsiy manfaatlarini kondirishiga imkon beradigan yuridik choralardir. (bu qonun bilan cheklanmagan xuquq, ya'ni sub'ekt bu xuquqdan o’z xoxishiga ko’ra foydalanishi mumkin).

    Huquqiy munosabat- xuquq normalari bilan tartibga solinadigan ijtimoiy munosabatlarga aytiladi.



    Huquqiy munosabatlarning (klassifikatsiyasi.

    Huquqiy munosabatlarning (klassifikatsiyasi) tasnifi turli xil asoslarga ko’ra amalga oshiriladi:



    xuquq tarmoq (soxa)larga mansubligiga ko’ra (davlat, fuqarolik, Konstitutsion xuquq);

    mazmunining xarakteriga ko’ra (umumregulyativ, regulyativ, ko’riklovchi xuquqiy munosabatlar);

    xuquqiy munosabatlarning sub'ektlariga ko’ra (nisbiy, absolyut, umumiy);

    majburiyatlarning xarakteriga ko’ra (passiv va aktiv tipdagi xuquqiy munosabatlar);

    ma'nosiga ko’ra (oddiy va murakkab xuquqiy munosabat).

    Huquqiy munosabatlarning turlari quyidagiarldan iborat.( sxemaga qarang)

    40-50 yillarda xuquqiy munosabatlar bilan xuquqiy normalar o’rtasidagi o’zaro aloqalarning chuqurlashuvi xaqidagi qarashlar yuz beradi. 60 yillardan boshlab olimlarning dikkati bu muammolarning aloxida tomonlarini chuko’rrok o’rganishga va ishlab chiqishga, ayniksa xuquqiy munosabatlarning boshqa xuquqiy xodisalar tizimida tutgan urnini bilishga qaratiladi.

    Bugungi huquqiy munosabatlar tushunchasi, uning tasnifi (klassifikatsiyasi) tushunchasi chuko’r munozaralarga sabab bo’lib kolmokda. Jumladan, nisbiy va absolyut xuquqiy munosabatlar masalasi, xuquqiy munosabatlar ob'ekti, sub'ektiv xuquq va yuridik majburiyatlarning mazmuni masalalariga va b.

    Ma'lumki, xuquq ijtimoiy munosabatlarni tartibga soladi. Natijada ular xuquqiy shaklga ega bo’ladilar, ya'ni xuquqiy munosabatlar bo’lib, yo’zaga chiqadilar.

    Huquqiy munosabatlarning turlari quyidagiarldan iborat.( sxemaga qarang)




    Mezonlar

    Turlari

    Misollar

    Huquq sohalariga ko’ra

    Konstitutsiyaviy, ma’mu-riy,jinoiy,mexnat, oila x…


    Fuqarolik munosabatlari

    O’g’irlik uchun javobgarlik



    Mazmunning xarakteriga ko’ra


    Umumregulyativ
    regulyativ
    Qo’riqlovchi

    Konkret shaxsning mexnatga bo’lgan konstitutsiyaviy xuquqi

    Shartnomaga asosan mexnat xuquqi va majburiyatlari

    Sodir qilingan jinoyat uchun jinoiy javobgarlik



    Huquqiy munosabatlarning sub’yektlariga ko’ra


    Absolyut
    Nisbiy

    umumiy


    Mulkchilik xuquqiy munosabatlarining

    oldi-sotdi xuquqiy munosabatlari




    Majburiyatlar xarakteriga ko’ra


    Passiv tipdagi

    Aktiv tipdagi




    Mulkchilik xuquqiy munosabatlarining

    Soliq munosabatlari




    Ijtimoiy munosabatlar, biz bilamizki, - bu kishilarning birgalikdagi faoliyati jarayonidagi ular o’rtasidagi alokalardir.

    Ijtimoiy munosabatlarning sub'ektlari bo’lib, ijtimoiy jamoalar (xalk, millat, jamoa va b.) hamda tashkilotlar (davlat tashkilotlar, xususiy va jamoat), aloxida shaxslar xisoblanadilar.

    Huquq kuchli tashkiliy faktor sifatida yo’zaga chiqib, jamiyat va davlat xayotiga tegishli aniqlik va mukarrarlik kiritadi. «xuquq munosabatlar» kategoriyasi kishilarning xulqiga xuquqning ta'siri qanday bo’ladi, degan savolni tushunishga yordam beradi.

    Huquqiy munosabatlar bu – xuquqning ijtimoiy munosabatlarga bo’lgan real ta'siri bo’lib, uning ishtirokchilari tegishli ravishda sub'ektiv xuquq va yuridik majburiyatlarga egadir.

    Huquqiy munosabatlar bu –xuquqiy normalar yordamila tartibga solinadigan ijtimoiy munosabatlardir.

    Huquqiy normalar o’zgalarning vazifa va funktsiyalarini xuquqiy munosabatlar orqali amalga oshiradilar, xuquqiy munosabatlarni tartibga solish bilan xuquq turmushiga tadbmik etiladi. Unda ko’zda to’tilgan norma amalga oshiriladi.

    Huquqiy munosabatlar bu – uning mub'ektlari o’rtasidagi aloka bo’lib, xuquqiy normalarga asosan yo’zaga keladi, sub'ektiv xuquq va yuridik majburiyatlar uning asosiy mazmunini biliradi.

    Huquqiy munosabatlarning quyidagi belgilari mavjud:

    1bu ijtimoiy munosabatlar bo’lib, ijtimoiy sub'ektlar o’rtasidagi alokani belgilaydi.



    1. U xuquq normalari asosida paydo bo’ladi;

    2. Bu sub'ektiv xuquqlar va yuridik majburiyatlar vositasida shaxslar o’rtasidagi aloqalar;

    3. Bu erkiy munosabatlar bo’lib, uning paydo bo’lishi uchun ishtirokchilarning erki (irodasi) darkor;

    4. Bu munosabatlar davlat tomonidan ko’riklanadigan va uning tarkibida davlat majburlov kuchi bo’lishi zarur bo’ladi.

    5. Huquqiy munosabatlarning elementlariga quyidagilar kiradi:

    6. Huquq ob'ekti (ashyolar, munosabatlar);

    7. Huquq sub'ekti (yuridik va jismoniy shaxslar – xuquqiy layokati muomala layoqati)

    8. Yuridik fakt (harakat va xodisalar)

    Jamiyatda ijtimoiy munosabailarning tartibga solish predmeti va usuliga qarab turli huquqiy munosabatlarga va har-hil sohalariga bo’linadi. Masalan; Konstitutsion huquqiy munosabatlar- Konstitutsiyaviy huquq bilan, ma’muriy huquqiy munosabatlar – ma’muriy huquq bilan fuqarolik huquqiy munosabatlar_ fuqarolik huquqiy bilan, jinoiy huquqiy munosabatlar_ jinoiy huquq sohalari bilan tartibga solinadi.

    Jamiyatda huquqiy munosabatlar turli huquqiy normalar bilan kishilar o’rtasidagi ijtimoiy munosabatlarning regulyativ va qo’rhlovchi turlariga bo’linadi. Regulyativ huquqiy munosabatda ishtirok etuvchi taraflar o’z huquq va burchlariga qat’iy amal qilishi kerak. Masalan; fuqarolik huquqi bo’yicha oldi-sotdi, qarz shartnomalarini amalga oshirilishi. Huquqiy qo’riqlovchi ijtimoiy munosabatlar jazoning zo’rlik qismidani moddalar ya’ni 97-modda kasddan odam uldirish, 210-modda pora olish, 277- modda bezorilik va boshqalar.

    Huquqiy munosabatlarda ishtirok etuvchi sub’yektlarga qarab huquqiy munosabatlar nisbiy ( masalan oldi-sotdi shartnomasida da’vogar va javobgar ), mutloq huquqiy munosabatlarga (masalan, O’zrning Konstitutsiyas asosan har bir fuqaro mehnat q’ilish, ilm olish va ijtimoiy ta’minot olish huquqlariga) egadirlar.

    Jamiyatda huquqiy munosabatlarning o’ziga hos hususiyatlari va belgilari mavjud;

    1) huquqiy munosabatlar huquqiy normalar orqali paydo bo’ladi, o’zgaradi va bekor bo’ladi. Huquqiy normalar orqali, davlatning zo’rlik kuchi bilan huquqiy munosabatlarda ishtirok etuvchi taraflarning erki irodasi amalga oshiriladi.

    2) Huquqiy munosabatlarda ishtirok etuvchi taraflar ongli ravishda katnashib, ular huquq va burchlarga qat’iy amal q’ilishi kerak.

    3) Huquqiy munosabatlar jamiyatning iqtisodiy tuzilishi bilan o’zviy bog’liq bo’lib, undan yuqori bo’la olmaydi. O’z navbatida jamiyatning iqtisodiy tuzilishini rivojlantirishga katta yordam qiladi.

    4) Huquqiy munosabatlar jamiyatdagi diniy, falsafiy, urf-odat , ahloqiy va boshqa ijtimoiy munosabatlarining rivojlanishiga yordam beradi.


    HUQUQIY MUNOSABATNING TUZILISHI.

    Huquq ikki yoqlama xarakterga ega bo’lib, ular yuridik hamda faktik mazmunga

    ega bo’ladi. Huquqiy munosabatlarning yuridik mazmuni – vakolat yoki majburiyat olgan shaxslarning ma'lum xarakatlari bo’lsa;

    Huquqiy munosabatlarning faktik mazmuni – xuquq va majbukriyatlar tatbiql etiladigan xarakatlarning o’zidir.

    Masalan, o’rta ma'lumotga ega shaxsning sub'ektiv xuquqini mazmunini hamrab olgan imkoniyatlarning kengligi (bir necha vo’zlarga nisbatan) bo’lsa, biroq uning bitta vo’zga kirib ukishi mumkinligi, ya'ni uning sub'ektiv xuquqining tatbiql etishining fakat bitta varianti mavjudligidir.

    Huquqiy munosabatlarning mazmuni – bu sub'ektiv xuquq va yuridik majburiyatlardir.

    Huquqiy alokalarning ikkita tipi mavjud bo’lib, ularga

    nisbiy alokalar ( xuquq sub'ektlari o’rtasidagi)

    absolyut alokalar( xuquq sube'ti bilan jamiyat o’rtasidagi) kiradi.

    Sube'ktiv xuquq- yuridik jixatdan mumkin bo’lgan xulq-atvor yoki sub'ektning

    o’z shaxsiy manfaatlarini kondirishga imkon beradigan yuridik choralardir.

    Sub'ektiv huquqning quyidagi belgilari mavjud:

    - sub'ektiv xuquq- bu imkoniyat darajasidagi xulqning ko’rinishi (chegaraviy)

    - sub'ektiv xuquq- bu mumkin bo’lgan xulq, ya'ni uning tashuvchisi uchun xar doim

    tanlash imkoniyati mavjud: ma'lum tartibda xarakat qilish yoki qilmaslik;

    Taxlil qilinayotgan xuquqning mazmuni xuquq normalari va yuridik faktlar

    tomonidan urnatiladi.

    Sub'ektiv xuquqning amalga oshirilishi boshqa (2-chi) tomonning majburiyatlari

    bilan ta'minlanadi; ba'zi xollarda 2-chi tomonning bu majburiyati sub'ektiv xuquqni bo’zuvchi xarakatlaridan saqlanishini takozo etsa, ba'zi boshqa xollarda esa aksincha, ya'ni u shaxs tomonidan olingan majburiyatlarini bajarilishini takozo etadi.

    Sub'ektiv xuquq vakolatli shaxsga uning manfaatlarini kondirish uchun beriladi.;

    Ushbu xuquq (s.x.) nafakat imkoniyat (yoki yuridik choralar) dan, balki vakolatli shaxsning yuridik yoki faktik xulqidan iborat bo’ladi.

    Sub'ektiv xuquq – murakkab xodisa bo’lib, o’z ichiga bir qator xuquqiy vakolatlarini hamrab oladi. Bularga:

    Shaxsiy faktik xarakatlarga nisbatan bo’lgan xuquq (xuquq ob'ektining ijobiy xususiyatlaridan foydalanishga yunaltirilgan xuquq xarakatlar); mulkdor o’z narsasini o’z urnida ishlatilishi.

    Yuridik xarakatlarga nisbatan bo’lgan xuquq (yuridik karorni qabul qilish (mulkdorning o’z narsasini olib quyishi, sotishi, sovga etishi va x.k.).

    Talab qilish huquqi (ikkinchi tomondan o’z majburiyatlarini bajarilishini talab qilish, ya'ni begona harakatlar nisbatan talab qilish xuquqi. Karz beruvchining karz oluvchidan karzini kaytarishni t.k.).

    Kuch ishlatishga moyillik huquqi (pryatyazanie) (ya'ni majburiyatli shaxsga nisbatan uning tomonidan ushbu majburiyatni bajarishiga qaratilgan xuquqiy xarakatlar).

    Yuridik majburiyatlar – bu vakolatli shaxsning manfaatlaridan kelib chiqib, majburiyat olgan shaxsga qaratilgan va davlatning majburlov kuch tomonidan bajarilishi mumkin bo’lgan zaruriy xulqiy xarakatlar yoki yurish – turishdir (chora-tadbirlar).

    YuM – bu HM ishtirokchilarning tegishli xuquqiy normaga asosan o’zlarining burchi bo’lgan xarakatni amalga oshirishlari va muayyan xarakatlarni sodir etishdan o’zlarini tiyishlaridir.

    Yuridik majburiyatlarning quyidagi majburiyatlari mavjud:

    Bu zarur xulqiy choralardir;

    -U xuquq normalari talablariga ko’ra yoki yuridik faktlar asosida urnatiladi;

    -Bu majburiyat vakolatli tomonning (shaxs, jamiyat, davlat) manfaatlarini ko’zlab urnatiladi;

    -Majburiyat – nafakat majburiy xol bo’libgina kolmasdan, balki u majburiyat olgan shaxsning real faktik xulqidir;

    Majburiyatga ega shaxsning oldida tanlash imkoniyati bo’lmaydi (bajarish va bajarmaslik majburiyatlari o’rtasida). Yuridik majburiyatni bajarmaslik yoki uni tula bajarmaslik xuquqni bo’zish xisoblanadi, davlat tomonidan choralar ko’rishni takozo etadi.

    - Yuridik majburiyatlar 3 ta asosiy shaklga ega:

    - Ta’qiqlangan harakatlardan o’zini tutish (passiv xulq);

    - Muayyan (konkret) harakatlarni sodir etish (aktiv xulq);

    - Tashkiliy, mulkiy va shaxsiy xarakterga ega bo’lgan huquqlardan chegaralanish (qanoatlanish)lik.

    Shunday qilib sub'ektiv huquq va majburiyatlar bir – biri bilan o’zliksiz bog’liqdir.

    Ya'ni hech bir sub'ektiv huquq yo’qdirki, u majburiyat bilan ta'minlanmagan bo’lsa, va aksincha, hech bir majburiyat yukki, u xuquqqa mos kelmaydigan.

    Huquqiy munosabat 4 ta qismdan iborat. Bular huquqiy munosabatlarning sub’yekti, ob’yekti, huquq va burchdan iborat. Sub’yekt huquqiy munosabatda ishtirok etuvchi shahslardir. Bu shahslar 2 ga bo’linadi. Jismoniy shahslar, fuqarolar va yuridik shahslar. Fuqarolar (jismoniy shahslar) deganda O’zbekiston Respublikasining fuqarolari, boshqa davlatning va fuqaroligi bo’lmagan shahslar tushuniladi..

    Yuridik shahslar deb o’z mulkiga ho’jalik yuritishda yoki operativ boshqaruvida alohida mol-mulk bilan javob beradigan, o’z nomidan, mulkiy yoki nomulkiy huquqlarga ega bo’la oladigan va ularni amalga oshira oladigan, majburiyatlarni bajara oladigan, sudda da’vogar va javobgar bo’la oladigan shahslarga aytiladi. Yuridik shahslarga davlat organlari, muassasalar, korhonalar va jamoat birlashmalari kiradi.

    Sub’yektlar ya’ni fuqarolar va yuridik shahslar huquqiy munosabatda ishtirok etishi uchun huquq layokati va muomila layokatiga ea bo’lishi kerak. Ular bir vaqtda o’z huquqini va burchini bajarishi kerak. Fuqaroning huquqiy layokati u tugilgan paytdan paydo bo’ladi. va vafot etishi bilan tugaydi. Bazan huquqiy layokat fuqaro tugilmasdan oldin ham bo’ladi. Masalan; O’zbekiston Respublikasi Fuqarolir kodeksiningning 1135- moddasiga asosan meros qoldiruvchining vafotidan keyin tugilgan bolalari qonun buyicha vorislik bo’ladi..

    Muomila layokati shahsning (fuqarolar, yuridik shahslar) o’z harakatlari bilan fuqarolik huquqi olish va o’ziga yuridik burch tugdirish va huquqbuzarlik uchun javob berishligidir.

    Harakat - borliqnint ajralmas xususiyati boʻlgan oʻzgaruvchanlikni (q. Barqarorlik va oʻzgaruvchanlik) ifodalovchi falsafiy kategoriya. H. tushunchasi imkoniyatlarning voqelikka aylanishini, roʻy berayotgan hodisalarni, olamning betoʻxtov yangilanib borishini aks ettiradi.
    Fuqarolarning huquqiy layokati ularning tugilish vaqtidan boshlansa, muomila layokati ma’lum yoshdan qisman 13-16 yoshdan, to’la 18 yoshdan boshlanadi. Yuridik shahslarning huquqiy layokati va muomila layokati ular tashkil etilishi bilan paydo bo’lib, tugatilishi bilan bekor bo’ladi.Fuqarolik Kodeksining 27, 28, 29, 30, 31, 32 – moddalarida o’z ifodasini topgan. Muomala layokati sud tomonidan cheklanishi mumkin.

    Huquq sub'ektlari bo’lib fuqarolar, chet el fuqarolari, fuqaroligi bo’lmagan shaxslar, tashkilotlar, ijtimoiy birikmalari xisoblanishi mumkin.

    Huquqiy munosabatning ob’yekti bu huquqiy munosabatlar qanday ijtimoiy munosabatlarga qarshi qaratilgan bo’lishligidir..

    Qarshi Qarshi (1926 37 yillarda Behbudiy) - Qashqadaryo viloyatidagi shahar (1926 yildan), viloyat markazi (1943 yildan). Qashqadaryo vohasining markazida, Qashqadaryo boʻyida, xalqaro t. yil va avtomobil yoʻllari kesishgan joyda.
    O’z FK ning 81- moddasiga asosan fuqarolik huquqlarining ob’yektlariga ashyolar, shu jumladan pul va qimmatli koglzlar, boshqa buyumlar, mol-mulk, shu jumladan mulkiy huquqlar, ishlar va hizmatlar, ihtirolar, sa’at na’munalari, fan, adabiyot san’at asarlari va intelektual faoliyatiing boshqa natijalari, shuningdek shahsiy nomulkiy huquqlar va boshqa moddiy hamda nomoddiy boyliklar kiradi.
    Asar (arab. - iz, qodsiq) - 1) bi-ror narsadan qolgan yoki undan darak beruvchi belgi; nishon, iz; 2) Muhammad (sav) dan qolgan barcha sunnatlar; 3) olim, yozuvchi, rassom, bastakor va boshqa ijodining mahsuli.
    Masalan, mexnat xuquqiy munosabatlarda kishilar o’rtasidagi ijtimoiy mexnat munosabati (ob'ekt).

    Ob'ektlar bo’lib xuquqiy sub'ekti uchun qadriyatli bo’lgan turli xil predmetlar ham bo’lishi mumkin.

    Huquqiy munosabatlarning sostavi (tarkibi) (oldi-sotdi xuquqiy munosabatlar misolida)

    Yuridik fakt XMlar sub'ektlari

    Yuridik mazmuni Faktik mazmuni narsa (berish )

    XM ob'ektlari pul (olish)

    Huquqiy munosabatlarning tuzilishini 3- qismi unda ishtirok etuvchi bir tarafda huquqning mavjudligidir. Huquq bu uning ishtirokchilarining tegishli huquqiy normaga asosan unda belgilangan harakat va harakatsizlkni amalga oshirishini talab qiladi. Masalan; uyni sotgan mulkdor uning narh-pulini talab q’ilish huquqiga ega.

    Huquqiy munosabatni tuzilishini 4- qismi unga ishtirok etuvchi ikkinchi tarafda burch yoki majburiyatning mavjudligidir. Burch huquqiy munosabatda ishtirok etuvchi shahsning huquq talab qilgan narsani bajarishdir. Masalan; uy oldi-sotdi artnomasida uyni sotib olgan taraf uy narhini- pulni to’lash uning burchidir.

    YURIDIK FAKT VA UNING KLASSIFIKATSIYASI

    Bu huquqiy munosabatlarni vujudga keltiruvchi, o’zgartiruvchi yoki bekor qiluvchi faktlardir. Yuridik faktlar huquqiy tartibga solish mezanizmida muhim rol o’ynaydi. Ular huquqiy normalar bilan alohida huquqiy munosabatni bog’laydi. Yuridik faktlar ijtimoiy munosabatlarning turiga qarab ko’p turlidir. Shuning uchun bir necha asoslarga ko’ra klassifikatsiya qilinadi. Yuridik faktlar harakteriga ko’ra oddiy va murakkab yuridik faktlarga bo’linadi. Oddiy yuridik faktga magazindan kerakli tovarlarni sotish natijasida haridor va sotuvchi o’rtsida huquqiy munosabatning paydo bo’lishidir. Murakkab yuridik faktlar sababli paydo bo’ladigan huquqiy munosabatlar bir necha yuridik fakt bo’shligini talab qiladi. Masalan; Karilik pensiya olish uun quyidagi yuridik faktlarni tasdiklovchi hujjatlar kerak; mehnat staji, ma’lum yoshga yetishi, pensiya tayinlashni surab yozilgan ariza va pensiya tayinlash tugrsidagi ijtimoiy ta’minot organlarining qarori.

    Yuridik fakt inson irodasiga bog’liq yoqibog’liq emasligiga qarab ikki guruhga bo’linadi;yuridik hodsalar va yuridik harakatlar. Hodisalar sababi paydo bo’ladigan yuridik faktlar insonga bog’liq bo’lmagan holda tabiat va jamiyat kuchlari tufayli paydo bo’ladi. Masalan; bolaning tugilishi, insonning vafoti, yer kimirlashi, yongin va boshqalar. Bularning natijasida jamiyatda moddiy va ma’naviy zarar yetkazilsa, bular yuridik faktlar bo’lib, tegishli huquqiy normalar bilan tartibga solinib huquqiy munosabatlarni vujudga keltiradi, o’zgartiradi va bekor qiladi.

    Yuridik harakatlar natijasida paydo bo’ladigan faktlar 2 guruhga qonuniy va qonunsiz harakatlarga bo’linadi. Amaldagi huquqiy normalar asosida paydo bo’lgan va tartibga solinayotgan harakatlar qonuniydir. Masalan; turli shartnomalar va bitimlarning qonun asosida amalga oshirilishi. Huquqiy normalarnin talabiga zid, ularni bo’zish orqali sodir qilingan kishilarning harakat va harakatsizligi sababli paydo bo’lgan huquqiy munosabatlar qonunsiz isoblanadi. Bular intizomiy, ma’muriy, fuqarolik va jinoiy qonunsizliklarga bo’linib, ularga nisbatan tegishli jazo choralari belgilangan.

    Demak ko’ramizki, jamiyatdagi huquqiy munosabatlar kishilar, davlat va jamoat birlashmalari o’rtasidagi hatti-harakatlarni, turli huquqiy normalar bilan huquqiy munosabatlar orkli tartibga solib qonuniy va huquqiy tartibotni mustahkamlaydi.

    Huquq munosabatlar – dinamik xodisa (jarayon). Ular yo’zaga keladi, o’zgaradi, tamom bo’ladi, tatbiql etiladi. XMlarning dinamikasi real xayotiy xolatlar bilan bog’liq bo’lib, ya'ni ular yuridik faktlar bilan bog’liqdir.

    Yuquq munosabatlarni vujudga keltiruvchi, o’zgartiruvchi va bekor qiluvchi faktlarga yuridik faktlar deyiladi.

    Ko’riladigan faktlarning yuridik faktlari deyilishiga sabab, ular xuquq normalarida o’z ifodasini topadi, ya'ni bevosita – gipotezada, bilvosita (yondoshgan) – dispozitsiya va sanktsiyalarda.

    Ko’pchilik xollarda XMlarning yo’zaga kelishi uchun yuridik faktlarning tarkibi talab etiladi, ya'ni 2 va undan kup yuridik faktlarning yigindisi bo’lishi darkor, ularning yigindisi yuridik oqibatlarni keltirib chiqarishi zarur bo’ladi (masalan, nafaka bilan bog’liq XMlarning paydo bo’lishi uchun – belgilangan pensiya yoshiga yetishi, mexnat stajining yetarli bo’lishi, ijtimoiy ta'minot organining karori (pensiya berish to’g’risida) va b.).

    Aybsizlik prezumptsiyasi – jinoyat jarayonida eng muxim demokratik printsipldardan xisoblanib, shaxsning xuquqini ximoya qiladi va asossiz ayblanishni yoki jazolashni takiklaydi.

    Ayblanuvchi (sudlanuvchi)ning qonunda urnatilgan tartibda aybdor deb xisoblanmasligi (toki uning aybi isbotlanmagunga kadar).

    Huquqdagi probel – xuquqiy tartibga solinadigan doiradagi munosabatlarni reglamentga solish uchun zarur bo’lgan konkret xuquq normalarining yukligi.

    Masalan, uy-joy qonunchiligiga asosan ijarag oluvchi uchun ob'ekt bo’lib – turar joy xisoblanadi.

    Ma'naviy ijod bilan bog’liq predmetlar ham huquqiy munosabatlar ob'ektlari bo’lishi mumkin. (avtorlik huquqi ob'ektiga – asad va x.k.).



    Huquq tizimi tushunchasi va uning tuzilishi.

    Huquq murakkab ijtimoiy vokelik bo’lib, ichki izchillik, bir butunlik, o’zaro alokadorlik va dialektik umumiylik xususiyatlariga ega. Huquq tizimini xuquq normalarining oddiy yigindisi sifatida tushunmaslir kerak.Xuquq normasini tashkil etuvchi elementlar muayyan ob'ektiv boglanishga, mantiqiy alokadorlikka ega.

    XNlar jamiyat taraqqiyotidagi dialektik jarayonning maxsuli sifatida xayot talablaridan yelib chiqib o’zgarib turadi. Yuridik normalar nixoyatda xilma - xil va keng kulamdagi ijtimoiy munosabatlarni tartibga solishiga karamasdan, ular o’zaro mutanosiblik va ichki alokadorlik qonuniyatlari asosida birlashadilar.Bu o’zaro muvofiqlik va alokadorlikning jamiyat iqtisodiy tizimidan, ijtimoiy, siyosiy va ma'naviy xayot negizlarining yuirligidan kelibchiqadi. xuquqning bir butunligi, ob'ektiv xayotining aks etishi, maqsadga muvofiqligi, siyosiy yunalishi va ichki dialektikasi uning tizimida namoyon bo’ladi.

    xuquq tizimi - ijtimoiy xayotning umumiy qonuniyatlari asosida shakllanadigan ob'ektiv xuquqiy xodisadir.Yoki - bu xuquqning ichki tizimidan iborta bo’lib, o’zaro o’zviy alokadorlikda va dialektik umumiylikda bo’lgan xuquq normalari, institutlari va soxalaridan tashkil topadi.

    Huquq tizimining belgilariga quyidagilar kiradi:

    uning birlamchi elementi sifatida xuquq normalari namoyon bo’lib o’z navbatida ular yanada keng tashkil etuvchilarga - xuquq institutlari va xuquq soxalariga birlashadilar;

    elementlar bir biriga o’zaro qarshi bo’lmasdan, ichki o’zaro boglangan bo’lib, unga tukislik va birlikni baxsh etadi;

    u ijtimoiy - iqtisodiy, siyosiy, milliy, diniy, madaniy, tarixiy faktorlar bilan shartlangandir;

    xuquq tizimi ob'ektiv xarakatga ega bo’lib, u ob'ektiv mavjud bo’lgan ijtimoiy munosabatlarga bog’liqdir (u shaxslarning sub'ektiv qarashlariga nisbatan tashkil etilmaydi).

    Shunday qilib, xuquq tizimining tuzilishini quyidagi elementlar tashkil etadi: xuquqiy normalar; xuquq institutlari; xuquq soxalari;

    Huquq tizimi jamiyatning iqtisodiy tuzilishida paydo bo’lib, u bilan bog’liq bo’lgan, uni mustahkamlaydiganhar bir davlatning ichki tuzilishi bo’lib, kishilar o’rtasidagi turli ijtimoiy munosabatlarni tartibga soladi. Huquq tizimi jamiyatning siyosiy, goyaviy, ma’rifiy va boshqa ijtimoiy belgilar bilan halkning huquqiy ongi, huquqiy madaniyatiga va davlatning huquq ijodkorlik faoliyatiga bo’lhdir.

    Huquq tizimi jamiyatdagi barcha millat, sinf va halknin qonun darajasida kutarilgan erki-irodasi bo’lib, ular o’rtasida turli ijtimoiy munosabatlarni tartibga huquq norialari, huquq institutlaridan va huquq sohalaridan iborat bo’lib u obyektiv harakterga ega.


      1   2


    Download 71.69 Kb.

    Bosh sahifa
    Aloqalar

        Bosh sahifa


    Huquqiy munosabatlar va huquq tizimi

    Download 71.69 Kb.