• Qadimdan ma`lum bo`lgan quyosh kalendari orasida eng qadimgisi Misr kalendari hisoblanadi. Qadimgi Misr kalendari Mil. avvalgi 4-ming yillikda (taxminan) paydo bo`lgan
  • Hafta kunlarining nomlanishining astronomk ifodasi




    Download 318.87 Kb.
    bet6/55
    Sana24.01.2023
    Hajmi318.87 Kb.
    #39302
    1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   55
    Bog'liq
    “Xronologiya va metrologiya” fanidan MARUZALAR MATNI
    24.Антропогенные экосистемы агроэкосистемы
    Hafta kunlarining nomlanishining astronomk ifodasi
    Oy (dushanba)
    Mars (seshanba)
    Merkuriy (chorshanba)
    Yupiter (payshanba)
    Venera (juma)
    Saturn (shanba)
    Kuyosh (yakshanba)

    Qadimda sayyoralarning nom soatlarga ham berilgan. Bir haftada 168 soat (24x7) bo’lgan. Shanbaning birinchi soatini (shuningdek 8, 15, 22-soatlarini) 23-soatini Yupiter, 24-soatini Mars boshqargan.


    Etti kunlik hafta harbda imperator Avgust davrida keng tarqaldi. Eramizdan avvalgi 321 yilda Konstantin "hamma fuqarolar quyosh kuni dam olsin",- deb farmon berdi. Slavyanlarda ham etti kunlik hafta bo’lib yakshanba "nedeley", ya'ni “hech narsa qilma", "ishlamaydigan kun"- deyilgan. Dushanba -"ponedelnik"-"nedeley"dan keyingi kun, vtornik seshanba) - "nedeli"dan so’nggi ikkinchi, sreda (chorshanba) - nedeli (haftaning o’rtasi), "chetverg", "pyatnitsa”-to’rtinchi va beshinchi kun deb ataladi. "Subbota"-sabbat" (shabat)-ya'ni, dam olish so’zidan olingan. qadimgi Rusda zamonaviy yakshanba XVI asrgacha “nedeli" deb atalgan. hafta so’zining o’rnida esa “sedmitsa” ishlatilgan.11
    Qadimgi Skandinaviya xalqlarida shanba -"laugarsday” "hammom kuni" degan ma'noni bildirgan. Bu shvedlarda (lorsday va larsdau) xam saqlanib qolgan. Ba'zi xalqlarda eston, latish, arab, grek va xitoyliklarda hafta nomlari tartib raqami bo’yicha atalgan. haftalarni rahamlash qadimgi Bobilda ham mavjud bo’lgan. Masalan: Saturn kuni baxtsiz hisoblangan bois shu kuni ular biror bir ish bilan shug’ullanishmagan "shabbat"-"osudalik" nomni olgan. Shu nom keyinchalik arab va slavyan tillarida xam ishlatilgan.
    Ba'zi xalqlarda xaftalarning tartib raqami boshqacharoq qo’yilgan. Masalan gruzin tilida beshta shanba mavjud. haqiqiy shanba - "shabati"dan tashqari yana, ikkinchi shanba (orshabati) - ya'ni, dushanba, uchinchi shanba (samshabati seshanba, to’rtinchi shanba (otxshabati) - chorshanba, beshinchi shanba (xutshabati) payshanba, juma-paraskevi va yakshanda - kriva deb ataladi. Forschada ham xafta nomlarida "shanba, so’zi olti marta takrorlanadi. Yakshanba-birinchi shanba, dushanba - ikkinchi shanba, seshanba-uchinchi shanba, chorshanba-to’rtinchi shanba va payshanba-beshinchi shanba tarzida. Juma-muqaddas kun hisoblanadi. haftalarning forscha nomlari Kavkaz Osiyo xalqlari tomonidan xam ishlatiladi. Ozarbayjon tilida "bozor" - yakshanba, turkchada ham yakshanba - "pazar", "pazartesi"- bozordan keyingi kun deb ataladi. Angliyada vaqtlar shanba haftaning oxirgi kuni hisoblangan. Galfrid Monmutskiy (XII asr) asarlaridan bunga bir talay misol topishimiz mumkin.
    Xulosa sifatida, shuni aytish mumkinki turli nomlarda va shakllardagi haftalardan foydalanilgan.
    Sutka va uning dastlabki shakllari. Yer sharining uz uqi atrofida bir marta aylanib chiqishi uchun ketgan vaqt Sutka deb ataladi. Sutka - vaqtning dastlabki o’lchov birligidir. Sutkaning 24 dan bir bo’lagi bir soat, soatning 60 dan bir bo’lagi daqiqa, daqiqaning 60 dan biri sekund deyiladi. Yer o’z o’qi atrofida notekis aylanishi ma'lum, ammo bu notekislik kichiq bo’lib, 100 yilda sekundning mingdan bir ulushi bilan o’lchanadi. qadimda kecha va kunduzning almashishdan vaqt o’lchovi me'yori sifatida foydalanishgan. Qadimda grekcha "hemera” - sutka so’zi ikki ma'noda qo’llanilgan: 1) quyosh chiqishidan quyosh botishigacha bo’lgan vaqt oralig’i 2) quyosh chiqishidan keyingi quyosh chiqishigacha bo’lgan vaqt oralig’i. lotincha "dies" - sutka so’zi ham shu ma'noni bildirgan. Qadimgi Yunoniston, Rim, Bobilda va Misrda sutka ertalabdan, O’rta Osiyoda kechqurundan boshlab hisoblangan. Oy kalendaridan foydalangan afinaliklar, germanlar, iudeylarda ham sutka-kun kechqurundan boshlangan. Zardushtiylar esa quyoshning chiqishi bilan yangi kun boshlanadi deb hisoblashgan. Sutkalarni dastlab misrliklar soatlarga bo’lganlar. Eramizdan avvalgi 1 ming yilida Misr kohinlari sutkani 24 soatga bo’lishgan: Ular soatni 10 kunduz, 2 soatni g’ira-shira payt, 12 soatni kechasi hisoblashgan. Bobilda xam bir sutkaning 12 soati kechasi hisoblangan. Geradotning ta'kidlashicha, greklar bobilliklarning shu sistemasidan foydalanishgan. Gerodotning yozishicha, eramizdan avvalgi VI Ahamoniylar xukmdori Doro skiflarga yurishi davrida qo’riqchilariga vaqtni hisoblash uchun tugilgan arqon, tashlab ketadi. Ular har kuni bitta tugunni echganlar. Qolgan tugunlarning soni shoh ning qaytishiga necha kun borligini bildirgan. Ahamoniy hukmdorligi davrida vaqtni hisoblashning bundan ham mukammalroq usuli mavjud bo’lgan, lekin oddiy qo’rig’chi askarlar yuqoridagi usuldan foydalanishgan.
    Yerning yulduzlarga nisbatan bir marta aylanib chiqish davri yulduz sutkasi va quyoshga nisbatan aylanish davri quyosh sutkasiga bo’linadi. Yulduz sutkasi uzunligi bahorgi teng kunlik nuqtasidan ikkita ketma-ket yuqori (yoki pastki) kulminatsiyalari orasidagi vaqtga teng. Yulduz sutkasi haqiyqiy (pretsessiya va nutatsiya hisobga olinsa) yulduz sutkalariga ajraladi. Bahorgi teng kunlik sutkasi nuqtasining pretsession harakati ta'sirida o’rtacha yulduz sutkasi Yerning o’z o’qi atrofida haqiqiy aylanish davridan 0,0084 sekundga qisqa.
    Kundalik hayotimizda asosan o’rtacha quyosh vaqtidan foydalanamiz. O’rtacha quyosh - ekvator bo’ylab tropik yil ichida bir marta tekis aylanib chiqadigan xayoliy nuqtadir. O’rtacha quyosh markazining yuqori kulminatsiya payti o’rtacha tushlik payti deyiladi. O’rtacha quyosh vaqti shu paytdan boshlanadi. O’rtacha quyosh markazining pastki kulminatsiya payti yarim tun deb fuqaro vaqti shu paytdan (soat 24.00) hisoblanadi va kalendarda kun o’zgaradi. Astronomyada 1925 yilgacha kun hisobi tush paytida o’zgarar, ya'ni yangi kun kunduzi soat 12 dan boshlanar edi. 1925 yildan boshlab astronomyada ham fuqaro vaqtidan foydalanilmoqda. Qadimdan ma`lum bo`lgan quyosh kalendari orasida eng qadimgisi Misr kalendari hisoblanadi. Qadimgi Misr kalendari Mil. avvalgi 4-ming yillikda (taxminan) paydo bo`lgan. Ushbu kalendar misrliklarning boshqaruv va xo`jalik hayotida muhim ahamiyatga ega edi. Kalendarning paydo bo`lishi dehqonchilik va tabiat hodisalari bilan bog`liq.

    Kishilarning chorvachilik, dehqonchilik va boshqa hayotiy ehtiyojlari tufayli vaqtning kun, oy hamda yil kabi o’lchov birliklarini-qismlarini bir-biriga muvofiqlashtirish yo’lidagi urinishlari oqibat natijada kalendarni keltirib chiqargan. Turli xalqlar turli davrlarda turlicha kalendarlarni yaratgan. Lekin Er yuzidagi turli xalqlarning xo’jalik hayot shakllari va yashash sharoitlari asosan bir xil bo’lganligi sababli ular yaratgan kalendarlar ham bir-biriga o’xshash bo’lgan.



    Download 318.87 Kb.
    1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   55




    Download 318.87 Kb.

    Bosh sahifa
    Aloqalar

        Bosh sahifa



    Hafta kunlarining nomlanishining astronomk ifodasi

    Download 318.87 Kb.