Samarqand – 2015




Download 1,42 Mb.
Pdf ko'rish
bet43/57
Sana22.01.2024
Hajmi1,42 Mb.
#143422
1   ...   39   40   41   42   43   44   45   46   ...   57
Bog'liq
estetika a. i. safarov azimov sh

 
Badiiy reja san'atkor shaxsiy his-tuyg'ulari bilan sug'orilgan taqdirdagina 
uni ijodni davom ettirishga undaydi. San'atkor kechinmalari va tuyg'ulari aksi 
sifatida ruhiy holat badiiy ijodning asosiy belgisidir. Ulug' iste'dod sohiblari 
o'zlarini nihoyatda to'lqinlantirgan narsa va hodisalarni tanlab, badiiy ijodlariga 
mavzu qila oladilar. 
San'atkor his-tuyg'ulari o'zi yaratayotgan qahramonlari qiyofasiga kirib, ular 
hayoti bilan yashaydi, o'zi yig'lab ularni yig'latadi, o'zi kulib ularni kuldiradi. 
Ularni ezgulik va mardlikka undab, o'zi ularga intiladi... 
Badiiy rejaning vujudga kelishi jarayonida tasavvurlar ulkan ahamiyat kasb 
etadi. Ular faqat badiiy tafakkur hosilasi bo'lmay, balki bilish faoliyatining zaruriy 
bo'lagi hamdir. Tasavvurlarda jonli mushohada bilan birga mavhum, mantiqiy 
tafakkur ham chirmashib ketadi. Tasavvurlar jonli mushohada tarzida narsalar va 
hodisalar aksi, mavhum tafakkur tarzida esa umumlashtirish usuli orqali namoyon 
bo'ladi. Tasavvurlar hissiyotli va mavhum hodisalar oralig'idan o'rin oladi, ularda 
nafaqat voqyelik, balki unga bo'lgan munosabat ham aks etadi. Inson nimani 
uloqtirib tashlaydiyu, nimani ilgariga suradi - bularning barchasi tasavvurlarda 
namoyon bo'ladi.
San'atkor qahramon hayoti bilan bog'liq muhim bir jihatni qayta yaratish 
uchun ham hayotining barcha mayda-chuyda tafsilotlarini to'la tasavvur qilishi 
darkor. Masalan, yozuvchi o'z qahramonini mehnat jarayonida ifodalash uchun 
uning kundalik turmushdagi, oilaviy va shaxsiy hayotdagi xulq-atvorini barcha 
ikir-chikirlari bilan tasavvur qila olishi yoki aksincha, qahramonning shaxsiy 
hayotini ishonarli tasvirlash uchun san'atkor uning mehnat jarayonidagi xulq-
atvorini to'la tasavvur etishi lozim bo'ladi. 
San'atkor tasavvuri ishonchli bo'lishi uchun uning tajribasi, hayotni yaxshi 
bilishi lozim bo'ladi. Yozuvchi kundalik hayot muammolarini o'rganis hdan chekinsa, 
hohlamasa, tasavvuri so'nib boraveradi yoki bema'ni, quruq xomxayolga aylanib 
qoladi. 


Ijodkor ruhiy hayotining muhim bo'lagi bo'lgan tasavvur va fahm farosat 
o'zaro bog'langan bo'lib, ular ishtirokisiz ijodiy faoliyatning biror sohasida 
samaraga erishish qiyin. Keng ma'nodagi fahm-farosat hayot haqiqatini bevosita 
idrok etish qobiliyatidir. Odatda fahm-farosatni his-tuyg'u va aqliy bo'laklarga 
bo'lib mushohada qiladilar. His-tuyg'uli fahm-farosat haqiqatni tashqi, masalan, 
ko'rish yordamida anglashni, aqliy fahm-farosat esa haqiqatni aql yordamida 
anglashni bildiradi. 
San'atkor 
o'zining 
fikr-mulohazalari, 
his-tuyg'ulari, 
kechinmalari 
boshqalarning ham fikri, tuyg'usi, kechinmasiga aylanib ketishiga, o'zi ko'rganini 
boshqalar ham ko'rishiga, o'z ma'naviy mulki boshqalarning ham ma'naviy mulki 
bo'lib qolishiga intiladi. Pirovard natijasida san'atkor o'zining badiiy rejasini asar 
badiiy to'qimasiga ko'chirilishiga erishadi. Badiiy asarning vujudga kelishi bilan 
badiiy ijod jarayoni tugallanadi va badiiy qiyofa hayotining yangi bosqichi-badiiy 
idrok jarayoni boshlanadi. Shundan e'tiboran badiiy qiyofaga «jon» kiradi va u 
harakatga keladi. Agar u idrok etilmasa, u moddiy narsa holatida qolib ketaveradi. 

Download 1,42 Mb.
1   ...   39   40   41   42   43   44   45   46   ...   57




Download 1,42 Mb.
Pdf ko'rish