• 1.1 - rasm. Axborot kommunikatsiyalar bozori ishtirokchilari tashkiliy funksional aloqalari
  • 1.2 - rasm. Axborot kommunikatsiyalar biznesining funksional modeli.
  • 1.3 - rasm. Axborot mahsulotlari
  • 1.3 Korxona boshqaruv faoliyatida axborot kommunikastiya texnologiyalaridan foydalanishning ijtimoiy-iqtisodiy jihatlari
  • 1.4 - rasm. Axborot kommunikatsiya texnologiyalari bozorining tuzilishi.
  • 2. BOSHQARUV FAOLIYATIDA AXBOROT KOMMUNIKATSIYA TEXNOLOGIYALARIDAN FOYDALANISHNING HOZIRGI HOLATI
  • 2.1 - rasm. E-XAT saytining hozirgi ko’rinishi.
  • 2.2 - rasm. E-XAT tizimidagi xujjatning ko’rinishi.
  • Toshkent axborot texnologiyalari universiteti




    Download 419.91 Kb.
    bet2/4
    Sana15.03.2017
    Hajmi419.91 Kb.
    1   2   3   4

    1.2. O’zbekistonda axborot kommunikatsiya texnologiyalarining rivojlanish bosqichlari
    Xozirgi kunga kelib axborot resurslarini yig’ish, qayta ishlash, uzatish va iste'molchilarning shaxsiy talablaridan kelib chiqqan holda ushbu resurslarni tayyorlash bilan shug’ullanadigan turli xildagi axborot kommunikatsiyalar biznesi vujudga kelgan bo’lib, ular ushbu bozor negizidir. 1990-yilning asosiy xususiyatlaridan biri - axborot kommunikatsiyalar biznesida turli va yangi ishtirokchilarining paydo bo’lishidir. Ularning qatorida ma'lumotlar bazasini ishlab chiquvchilar, turli interaktiv xizmatlar, axborot vositachilarini sanab o’tish mumkin.

    Axborot kommunikatsiyalar biznesi ishtirokchilari o’rtasida bozor munosabatlarining shakillanishi, raqobatchilikning o’ziga xos usullari ishlab chiqilishi hamda potensial istemolchilarning vujudga kelishi – bular barchasi xalqaro va milliy interaktiv xizmatlarning shakillanib borayotganligidan darak beradi. Quyidagi 1- rasmda ushbu bozor ishtirokchilarining o’zaro tashkiliy - funksional aloqalarining chizmasi berilgan. Undan ko’rinib turibdiki, axborot kommunikatsiyalar bozorining segmentlari, obyekt va subyektlari hamda ishtirokchilari bir butun tizimni tashkil qilmoqda. Shuni ta’kidlab o’tish joizki, axborot kommunikatsiyalar bozorini respublikamizda shakillantirish va rivojlantirishda davlatni tutgan o’rni kattadir.

    Jahon axborot kommunikatsiyalar texnologiyalari yutuqlarining tahlili axborot kommunikatsiyalar biznesining funkional modelini ishlab chiqishga imkon berdi.

    Berilgan mazkur modeldan ko’rinib turibdiki, axborot kommunikatsiyalar biznesi uchta asosiy omil bilan tariflanadi: muhit, bozor va vazifalar. Bu omillarning majmuasi interaktiv xizmatlarni shakillantirish bo’yicha yagona moliyaviy-iqtisodiy siyosatni yuritishga yordam beradi.



    1.1 - rasm. Axborot kommunikatsiyalar bozori ishtirokchilari tashkiliy

    funksional aloqalari

    Dasturiy maxsulot, ma'lumotlar bazasi va ekspert xizmatlari turidagi axborot maxsulotlari hisoblash quvvati, xotira va o’tqazish imkoniyati kabi xususiyatlariga ko’ra strategik ahamiyatga ega bo’lib borayapti. Taxlillarimiz axborot kommunikatsiyalar biznesi tovarlaridan keng ko’lamda foydalanmasdan turib

    davlat miqyosidaga quyidagi asosiy masalalarni xal etish mumkin emasligini ko’rsatadi:

    1. Davlat xavfsizligi. Xozirgi kunda intellektual dasturiy tizimlar bizga ma'lum va ma'lum bo’lmagan turli qurollardan ko’ra davlatni ximoya qilishning

    eng takomillashgan vositalaridan hisoblanadi va uning xavfsizligini ta'minlaydi;

    2. Iqtisodiy isloxotlarni rivojlantirish. Bozor iqtisodi munosabatlarini judayam samarali va takomillashgan darajaga olib chiqishda zamonaviy kompyuter

    texnologiyalarini keng ko’lamda qo’llamasdan bo’lmaydi;

    3. Jaxon iqtisodiy xamjamiyati tarkibiga kirish. Iqtisodiy o’sishning asosiy muammolaridan biri - investitsiya faoliyatini jadallashtirish va sanoatga mablag’ jalb etishni kengaytirishdan iborat, chunki chet el kapitalini jalb etish milliy iqtisodni rivojlantirishning strategik masalalaridan;

    4. Zamonaviy dasturiy maxsulotlar bozorini shakllantirish va mamlakatimizda ishlab chiqarilayotgan turlarini davlat tomonidan qo’llab-quvvatlash dasturiy maxsulotlarni shlab chiqarish shunday soxalarga taalluqliki, u rivojlanish yo’lida yuksalib bormoqda.
    1.2 - rasm. Axborot kommunikatsiyalar biznesining funksional modeli.

    Xozirgi kungacha axborot maxsulotlari va xizmatlari tasniflash borasida umumiy ilmiy yondoshuv yo’q. Ushbu muammoni xal qilishda olimlar baholi qudrat o’z xissalarini qoshishgan. Lekin ular taklif qilgan tasniflash tizimlarida axborot kommunikatsiya texnologiyalarining rivojlanib borishi tendensiyasi va interaktiv xizmatlarning tutgan o’rni to’liq hisobga olinmagan. Yetakchi interaktiv xizmatlar faoliyatining taxlili xamda olib borgan tadqiqototlarimiz asosida axborot maxsulotlari va xizmatlarining quyidagi tasniflash tizimi keltirilgan. 1.3-rasm.


    1.3 - rasm. Axborot mahsulotlari

    Axborot maxsulotlarini qayta ishlashdagi texnika va aloqa vositalari rivojlanishi axborot industriyasining tarkibiga katta ta'sir etmoqda. Ma'lumotlarniuzatish borasida global va milliy tarmoqda rning shakllangani bois foydalanuvchidan uzoq masofada joylashgan ma'lumotlar bazasiga muloqotli kirishi jaxonda axborot xizmatlarining asosiy turlaridan bo’lib hisoblanadi. "Onlayn" turidagi ma'lumotlar bazasi sonining absolyut o’sishi va ularning tijorat asosidagi sonining ko’payishi kuzatilamoqda.

    Shunday axborot maxsulotlari mavjudki, ular bizning kelajagimizni aks ettiradi va uzoq vaqt unga nisbatan talab yuqori bo’lmaydi. Bunday turdagi axborot maxsulotlari yo’qolib ketmasligi kerak, chunki fanning axborot bilan kerakli darajada ta'minlanmasligi jamiyat taraqqiyotini sekinlashtiradi. Bu esa o’z navbatida ilmiy-tadqiqot ishlarini qaytadan olib borishga majbur qiladi. Foydalanuvchilarning axborot resurslariga kira olish imkoniyati mamlakatning axborot kommunikatsiyalar biznesini shakllantirish yo’lida asosiy ko’rsatkichlardan biri bo’lib hisoblanadi. O’zbekiston Respublikasi ayni shu ko’rsatkich bo’yicha sanoati rivojlangan mamlakatlardan ortda qolmoqda. Buning asosiy sabablarini quyidagicha deb bilamiz:

    a) davlat axborot resurslarining ko’p qismini tijorat asosida tarqatib bo’lmaydi;

    b) axborot resurslari ommaviy foydalanish uchun anchagana qimmat;

    v) ko’pgina kategoriyadagi resurslar ma'lumotnoma va yo’naltiruvchi vositalarga ega emas;

    g) elektron axborot resurslarining ayrim qismi o’zaro to’g’ri kelmaydigan kompyuter qobiqlarida joylashgan;

    d) resurslarning ko’pgina egalari axborotlarni tarqatishni ta'minlovchi texnologiya va vositalarga ega emas.

    Axborot maxsulotlariga kirish foydalanuvchilarning moliyaviy sharoiti bilan bog’lanib qolmoqda, bu esa moliyaviy imkoniyati chegaralangan foydalanuvchilarning faoliyat unumdorligani pasaytiradi. Shuning uchun tijorat ma'lumotlar bazasidan tashqari umumiy foydalanishga mo’ljallangan notijorat ma'lumotlar bazasini xam yaratish maqsadga muvofiqdir.
    1.3 Korxona boshqaruv faoliyatida axborot kommunikastiya texnologiyalaridan foydalanishning ijtimoiy-iqtisodiy jihatlari
    Axborot inqilobi, nafaqat yangi echimlar va yangi imkoniyatlarni, balki yangi muammolarni ham keltirib chiqaradiki, ular vaqt o’tishi bilan tobora yaqqolroq namoyon bo’ladi va o’z echimini talab qiladi. Yangi texnologiyalarning joriy qilinishi katta moddiy va ishchi kuchi sarflarini talab etadi, shuning uchun hamma mamlakatlar ham bu yo’lda birdek say-harakatlarni amalga oshira olmaydi. XXI asr boshida yer kurrasida yashovchi 6.1 mlrd kishidan 80% o’z hayotida biron marta ham telefondan, 93% kompyuterdan foydalanmagan. Bunday holat kelgusi jahon siyosiy-iqtisodiy taraqqiyotiga jiddiy to’sqinlik qilishi mumkin. AKTning rivojlanish darajasiga ko’ra mamlakatlarni bir necha guruhga bo’lish mumkin:

    - yuqori darajada rivojlangan ITP ga ega bo’lgan taraqqiy etgan mamlakatlar: shu jumladan a) AKTning tezkor rivojlanish davlat dasturlarini qabul qilganlari (Yaponiya, Buyuk Britaniya, Kanada, Shvestiya, Finlyandiya, Franstiya); b) hozircha bu sohada maxsus davlat dasturlariga ega bo’lmaganlari (Germaniya, Norvegiya, Islandiya, Italiya, Avstraliya);

    - o’rtacha darajadagi ITP ga ega mamlakatlar (Grestiya, Portugaliya, Sharqiy Evropa mamlakatlari);

    - AKTni tezkor rivojlantirish bo’yicha maxsus dasturlar qabul qilgan mamlakatlar (Hindiston, Rossiya, Estoniya, Malayziya, Singapur, Meksika, Qozog`iston, Qirg`iziston);

    - AKTni tezkor rivojlantirish bo’yicha maxsus dasturlarga ega bo’lmagan, o’rtacha darajadagi ITP ga ega mamlakatlar (ko’pchilik Lotin Amerikasi va Osiyo mamlakatlari), O’zbekistonni ham shu guruhga kiritish mumkin;

    - AKTni joriy qilish uchun mablag`i bo’lmagan juda past darajadagi ITPga ega mamlakatlar;

    - Afrika mamlakatlari (JAR bundan mustasno), Osiyoning ayrim mamlakatlari (Afg`oniston).

    Bugungi kunda G`arbiy Evropadagi AKT bozorlari eng faol rivojlanayotgan, Sharqiy Osiyo, Sharqiy Evropa va Janubiy Amerika bozorlari esa sust rivojlanayotgan bozorlar qatoriga kiradi. AQSh va Yaponiyaning AKT bozorlari mo’’tadil sur’atlarda rivojlanayotgani ko’zga tashlanadi. Jahon AKT bozori bugungi kunda atigi ikki-uch yil avvalgidagiga nisbatan ancha murakkab tuzilish kasb etdi.

    Axborot kommunikatsiya texnologiyalari bozori tarkibiga mikroelektronika, asbob-uskunalar va dasturiy ta’minotni ishlash va ishlab chiqarish, telekommunikatsiyalar, mobil servislar, Internetga kirish huquqini ta’minlash, Internet axborot resurslari va elektron biznes kiradi. Evropa axborot texnologiyalari observatoriyasi (www.eito.com) mutaxassislarining e’tirof etishlaricha, butun AKT bozori telekommunikatsiyalar bozori va axborot texnologiyalari bozoriga bo’linadi. (4rasm)

    1.4 - rasm. Axborot kommunikatsiya texnologiyalari bozorining tuzilishi.

    Hozirgi paytda axborot texnologiyalari (AT) sektori telekommunikatsiyalar bozoriga nisbatan jadal sur’atlarda rivojlanmoqda: axborot texnologiyalarining mahalliy va jahon bozorlaridagi talabgirligi, ularni yaratishda xom ashyo bozorlari, transport harajatlari, joriy etish bo’yicha harajatlarning ozligi axborot texnologiyalarini ishlab chiqarishga oid sohalarning maksimal daromad keltirishini ta’minlamoqda. AT bozorida AKT bozorining boshqa segmentlarini qisqartirish hisobiga axborot xizmatlari ko’rsatish ulushining barqaror o’sish tendensiyasi kuzatilmoqda.

    Internet kishilarni guruhlarga birlashtirish tamoillarini tubdan o’zgartirib yuboradi, barcha jamiyat qatnashchilari (hukumat, fuqarolar va hukumat) o’rtasida ma’lumotlar bazasini tobora samaraliroq shakllantirish va almashinish instrument

    bo’lib xizmat qiladi, shuningdek yangi AT segmentlari (elektron biznes, “Elektron hukumat”)ning yuzaga kelishida asos vazifasini o’taydi. Barcha tarmoqlar TCP/IP protokoli va IP-manzillarning yagona makonidan foydalanadilar, qolgan barcha o’rinlarda ular ma’muriy va moliyaviy jihatdan mustaqildirlar. Internetning o’ziga xos belgilari bu uning arzonligi va ommaviyligidir: Internetdan foydalanuvchilar soni har yili ikki martaga ko’payib bormoqda. Internetning o’sib borishida mobil telefonlar hal qiluvchi o’ringa ega bo’ldi.

    Dasturiy ta’minot (DT) bozori AKT bozorining eng harakatchan va daromadli segmentlaridan biridir. Dasturiy mahsulotning tahlili va dizayni texnologik jihatdan eng murakkab jarayonlar bo’lib, ancha qimmat turadi. Bevosita dasturlash va test sinovlaridan o’tkazish loyiha umumiy qiymatining faqat 10-15 % (borib tursa, 30%) ni tashkil etadi va yuqori malakani talab qilmaydi. Aynan dasturiy ta’minot AKT bozorining qolgan segmentlariga nisbatan qo’yilma ko’rsatkichi bo’yicha ancha samaralidir.

    AKT rivojining hozirgi zamon bosqichida axborot kommunikatsiya texnologiyalarining konvergenstiyasi (bir biriga o’xshashligi) yuz bermoqda. Bu jarayon texnologik echimlarning yanada differenstiallashuvi va murakkablashuvi bilan sodir bo’lmoqda. Bunday konvergenstiya universal texnologiyalarning paydo bo’lishiga olib kelmoqda. Masalan, zamonaviy multimedia tizimlari hozirgi paytdayoq televizor, radiopriemnik, fotolaboratoriya, diaproektor, telefon, avto javob bergich, faks vazifalarini o’zida birlashtirishga qodir bo’lib, hisoblash funkstiyalarining klassik to’plamini va ma’lumotlarni uzatish tarmoqlariga kirish huquqini ta’minlaydi. Har bir foydalanuvchining individual ehtiyojlariga osongina moslashish bunday tizimlarning o’ziga xos xususiyatidir.

    Axborot kommunikatsiya texnologiyalari rivojining jahon tendenstiyalari shuni ko’rsatadiki, vaqt o’tishi bilan elektron davlat boshqaruvi har qanday davlat uchun zaruratga aylanadi, va u qancha tez joriy etila boshlasa, shuncha yaxshi. “Elektron hukumat” davlat boshqaruvining o’rnini egallamaydi, ammo AKTga asoslanib, davlat o’z funkstiyalarini optimallashtirishga axborot to’plashni tezlashtirishga va, qolaversa, hukumat qabul qilayotgan qarorlarga ta’sirko’rsatuvchi sonsiz omillarni hisobga olishga qodir bo’ladi.

    Zamonaviy AKTlar davlat tuzilishini takomillashtirish, ishlab chiqarish samaradorligini sezilarli darajada oshirish, yangi xizmatlarni rivojlantirish va mahalliy sharoitlardan optimal foydalanish, tabiiy resurslarni iqtisod qilish va atrof muhit muhofazasi uchun ulkan potenstialni o’zida jamlagan. Axborot kommunikatsiya texnologiyalarini hayotning barcha jabhalariga joriy qilish bilan bog`liq sodir bo’layotgan keng masshtabli qayta o’zgartirishlar davlat tomonidan barcha manfaatdor mamlakatlar bilan ittifoqda nazorat qilinishi va butun jamiyat manfaatlariga yo’naltirilgan bo’lishi kerak.




    2. BOSHQARUV FAOLIYATIDA AXBOROT KOMMUNIKATSIYA TEXNOLOGIYALARIDAN FOYDALANISHNING HOZIRGI HOLATI

    2.1. O'zbekiston Respublikasida elektron boshqaruv usullari va elektron hokimiyat modelining rivojlanish bosqichlari
    Davlat sektorida boshqarishning elektron usulini qonunchilik asosida rivojlantirish. Xozirgi davrda axborot kommunikatsion texnologiyalarni (AKT) jaxon miqyosida hayotga keng qo’llanishi industrial jamiyatdan axborot jamiyatga o’tishi bilan tavsiflanadi. AKT rivojlanishi umuman iqtisodiy sohalarning raqobatbardoshligini va davlat boshqaruv samaradorligini oshiradi.

    O’zbekiston Respublikasida AKT keng joriy etilishi uchun zaruriy shartlari bo’lib xuquqiy va uyushtirish shartlari hisoblanadi, bu esa o’z navbatida jamiyatni demokratik o’zgarishlariga olib kelib aholini axborot resurslarni erkin olishiga, uzatishiga va tarqatishga xuquq beradi.

    O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I.Karimov 2007 yil 23 avgustdagi Vazirlar Mahkamasida o’tkazilgan yig’ilishda o’zining ma’ruzasida ma’muriy isloxotning asosiy bir yo’nalishi bo’lgan “progressiv axborot kommunikatsion texnologiyalarni davlat boshqarish tizimiga bosqichma-bosqich joriy qilib, uni mukammallashtirib borib keraksiz hisobotlarni va qog’ozli xujjat almashuvini qisqartirish”ini ta’kidlagan.

    Davlat organlari va boshqaruvida AKTdan foydalanish quyidagilarga yordam beradi:

    - ochiq turdagi fuqarolar jamoasini yaratishga;

    - davlat boshqaruv samaradorligini ko’tarishga;

    - davlat sektori xarajatlarini qisqartirishga;

    - davlat organlari va boshqaruvi bilan fuqarolar xamda xo’jalik sub’ektlari orasidagi o’zaro munosabatlarni yuksalishiga.

    Davlat sektoriga AKT joriy qilinishi iqtisodiyotni rivojlanishini tezlatadi, ish samaradorligini oshiradi, davlat muassasalarining ishlab chiqarish quvvatini ko’taradi.

    Davlat sektorida elektron boshqaruv usulining maqsadi va masalasi quyidagilardan iborat:

    - aholi, shaxsiy sektor va nodavlat jamiyatni davlat organlari va o’z-o’zini boshqaruv organlari xizmatlaridan maksimal darajada foydalana olish;

    - AKTdan foydalanish yordamida davlat va o’z-o’zini boshqarish korxonalarida eng yuqori ish samaradorligiga erishish;

    - biznes iqlimini yaxshilash natijasida chet el investitsiyasini kiritish;

    - shaxsiy, jamiyatni va davlatni axborot xavfsizligini ta’minlash va demokratik rivojlanishini sharti bo’lgan erkin va teng xuquqlilik ravishda informatsiyani olish, tarqatish va foydalanishning samarali tizimini yaratish.

    O’zbekiston Respublikasi davlat sektoriga elektron texnologiyaning qo’llanishi va rivolanishining asosiy yo’nalishi bo’lib xuquqiy-normativ bazani mukammallashtirish hisoblanadi.

    Shu yo’nalishdagi asosiy masalalardan biri bu elektron xujjatlarni yaratish va qo’llash borasida qonunchilik bazasini shunday yaratish lozimki, u umumiy axborot resurslar va tizimlardan foydalanish imkoniyatini, informatsiyaning konfeditsionalligini, shuningdek, oddiy shaxslarning shaxsiy ma’lumotlarini saqlashga qaratilgan bo’lmog’i lozim.

    Davlat sektoriga AKT joriy qilishda xuquqlarni qayta ko’rishda asosiy savollar bo’lib quyidagilar hisoblanadi:

    - davlat organlari va boshqaruv axborot resurslari va axborot tizimlaridan erkin xolatda foydalanish xuquqini xar bir fuqaroga joriy qilish;

    - internet tarmog’idan foydalanib davlat iqtisodiy ishlarini olib borish xuquqini ta’minlash (elektron tijorat, elektron xujjat almashuv, axborot xizmatlar);

    - davlat tomonidan AKTdan foydalanilganda uning axborot xavfsizligini ta’minlash;

    - axborot kommunikatsion tizimlarda yuritiladigan elektron xujjatlarning xaqiqiyligini aniqlash qoidalarini urnatish;

    - axborot jamoaning xuquqlarini mukammallashtirish, chunki xar bir axborot

    fuqaro elektron texnologiyani davlat sektoriga joriy qilganidan so’ng yangilikni sezmog’i lozim.

    Davlat sektorida AKTdan foydalanish uchun xuquqiy-normativ bazaning quyidagi yo’nalishlarini mukammallashtirish lozim:

    - AKT sohasi bo’yicha umumiy qonnunchilikni kompleks ravishda mukamallashtirib, xalqaro qonunchilik bilan muvofiqlashtirish;

    - informatsiyaning ochiqligini saqlagan holda, lekin konfidentsional informatsiyalardan foydalanishga chegara qo’yilgan holda informatsiya xuquqiy tartibini aniqlash;

    - kompyuter jinoyati haqida qonun loyixasini tayyorlash;

    - konfidentsial informatsiya haqida qonun loyixasini (ishdagi sir, tijorat siri, bank siri va x.k.) tayyorlash;

    - axborot xizmatlarni ko’rsatish qoidalarining normativ aktlarini ishlab chiqarish (elektron xujjat ayirbolash, axborot resurslaridan foydalanish va x.k);

    - elektron xujjat ayirboshlash jarayonida axborot tizimini yaratish, ularning o’zaro munosabati, informatsiya xavfsizligi va muxofazasi uchun standartlar ishlab chiqish.

    Boshqarishning elektron usuli deganda avvalambor xamma xujjatlarni elektron ko’rinishga o’tkazish va davlat elektron oldi-sotdi jarayonini rivojlantirish demakdir. Shu bilan birgalikda davlat biznes sohasida ish olib borayotgan fuqarolarga zamonaviy AKT qo’llash bo’yicha o’rnak bo’lmog’i lozim.

    Davlat elektron oldi-sotdi jarayonining afzalliklari quyidagilardan iborat:

    - ochiqlik (ziddiyatni qaytarish);

    - teng xuquqlilik (davlat buyurtmasini olishda raqobatni kuchaytirish);

    - tejamkorlik (davlat sotib oladigan maxsulotlariga ketadigan xarajatlarni kamaytirish);

    - samaradorlik (konkurs bo’yicha oldi-sotdi jarayonini tezlashtirish).

    Davlat oldi-sotdi jarayoniga o’tishida bir necha misolar bo’lib, ulardan biri qonuniy-xuquqiy bazani mukammallashtirishdan iborat. Elektron bozor uchun albatta elektron bojxona bo’lmog’i lozim, busiz xalqaro elektron savdo bo’lmaydi. Shuning uchun bojxona xujjatlarini rasmiylashtirish, xujjatlarni soddalashtirish, xalqaro amaliyotga mos kelishi va xalqaro birikmalar ES, SNG bilan integratsiya qilishi uchun xuquqiy bazani kengaytirish kerak. Faraz qilinadiki, agar yuk bojxonasidan tovar o’tmog’i lozim bo’lsa, albatta uning elektron pasportida belgilangan bo’lmog’i lozim.

    AKTni O’zbekiston Respublikasi davlat sektoriga joriy qilish va rivojlantirish maqsadida bir qator qonunlar qabul qilingan:

    - “Informatsiya erkinligi muqarrarligi va kafolati” (12.12.2002 y);

    - “Informatsiya haqida” (11.12.2003 y);

    - “Elektron raqamli imzo haqida” (11.12.2003 y);

    - “Elektron tijorat haqida” (29.04.2004 y);

    - “Elektron xujjat almashuv haqida”(29.04.2004 y)

    Keyinchalik esa qonunchilik bazasini kengaytirib quyidagi masalalarni hisobga olishga qaratilmogi lozim. Bulardan:

    - “Kompyuter jinoyatchiligi haqida”;

    - “Elektron to’lovar haqida”;

    - “Davlat boshqaruvi va xokimiyati bazasini yaratishda standartlari haqida”;

    - “Informatsiya xavfsizligi haqida”;

    - “Davlat elektron xizmatlari haqida”;

    - “Shaxsning elektron xujjatlar orqali tasdiqlanishi haqida” va x.k.

    Bu qonunlarni qabul qilish orqali elektron davlat boshqaruviga o’tishning xuquqiy asoslari yaratilgan bo’lib, O’zbekiston Respublikasining xalqaro axborot birikmalari bilan integratsiya jarayonlari rivojlanadi.

    Elektron xujjat almashuvi tizimi. Zamonaviy davlat boshqaruvi bo’lib electron xujjat ayirboshlash tizimi (E-XAT) xizmat qiladi. Xozirgi vaqtda O’zbekiston Respublikasida “Davlat muassasalarida elektron xujjat ayirboshlash tizimini taxlili va baxosi” dasturi ishlamoqda.

    Loyixaning asosiy maqsadi mavjud E-XATni barcha ustivorligini va kamchiligini o’rgangan holda tizimni hayotga joriy qilish qarorini qabul qiluvchi shaxslarga tushunarli ko’rinishda taqdim qilish.

    Loyixaning mazmuni quyidagi masalalarning yechimidadir:

    - davlat muassasalarida ish yuritish va xujjatlarning oqimini urganish;

    - davlat muassasalariga E-XATni joriy qilish xuquqlarini taxlil qilish;

    - davlat muassasalariga E-XATni joriy qilishda kelib chiqadigan muammolarni va xususiyatlarni aniqlash;

    - davlat muassasalarida E-XAT joriy qilish maqsadini aniqlash;

    - davlat muassasalariga E-XAT qo’llashdagi talablarni aniqlash;

    - davlat muassasalarida ishlatish uchun tijorat dasturi sifatida O’zbekiston bozoridagi maxsulotlar ro’yxatini aniqlash;

    - qo’llanilishi mumkin bo’lgan E-XATni test savollaridan o’tkazish.

    Loyixani amalga oshirish oqibatida quyidagi amaliy natijalarga erishamiz:

    - taklif etilayotgan E-XATning test natijalari asosida hisob tayyorlanadi;

    - elektron xokimiyat joriy qilish kontseptsiyasiga E-XAT tanlash borasida

    taklifnoma tayyorlanadi.
    2.1 - rasm. E-XAT saytining hozirgi ko’rinishi. (www2.exat.uz)

    Xozirgi vaqtda test savollaridan o’tish uchun quyidagi E-XATlari ro’yxatga olingan. Bular:

    1. NCI-DOFLOW (o’zbek tadqiqot kompaniyasi NCI Projects)

    2. “Efrat” (o’zbek SH.F. “Pro-Texnika” va Nuron DS)

    3. “Land Doces” (Rossiya kompaniyasi “Lanit”)

    4. “Boss - Referent” (Rossiya kompaniyasi Ayti)

    5. “Nan doc” (o’zbek kompaniyasi Detee)

    6. “Documentum” (o’zbek kompaniyasi ETG)

    Tizimning ishlashini ta’minlash uchun korxonalararo elektron xujjat ayirboshlash infrastrukturasini yaratmoq lozim. Buning uchun:

    - boshqarish uchun zarur xujjatlar bilan ta’minlash borasida normativ-xuquqiy aktlar to’plash, yaratish va elektron xujjatlar ayirboshlash tizimini yagona tizimga keltirish (E-XAT);

    - davlat organlari o’zaro xujjatlarini ayirboshlashda xujjatlarni standart mukammal shaklga keltirish;

    - korxonalararo xujjat ayirboshlashda elektron lug’at va kataloglarni yaratish;

    - yagona elektron xujjat ayirboshlash tizimi (E-XAT)dagi raqamli imzoni tasdiqlovchi Markazni yaratish;

    - korxonalararo yaratilgan E-XAT koordinatsiyasi uchun marka yaratish (KKM).



    2.2 - rasm. E-XAT tizimidagi xujjatning ko’rinishi. (www2.exat.uz)

    KKM quyidagi funksiyalarni bajarmog’i lozim:

    - ma’lumotlarni kafolatli yetkazish;

    - elektron xujjatlarni marshrutini belgilash;

    - ma’lumotlarni yaratish va ayirboshlash shaklini rivojlantirish;

    - markazlashtirilgan holda normativ-lug’atiy axborotlarni kiritish;

    - xujjatlarni portal orqali chop etish;

    - umumiy xujjatlarni birgalikda ishlash sharoitini yaratish.

    Korxona elektron xujjat ayirboshlash tizimida quyidagi vazifalar yuklanadi:

    - xujjatlarning registratsiyasi;

    - xujjatlarni tasdiqlash;

    - xujjatlarni barcha jabxalar bilan kelishtirish;

    - xujjatlar ustida jamoa bo’lib ishlashni uyushtirish;

    - xujjatlar loyixasini yaratish (barcha jabxa uchun);

    - bajarilish darajasini tekshirib turish;

    - korxona arxivlari bilan bog’lanish;

    - fuqarolar talablarini qayta ishlash.

    O’zbekiston Respublikasida elektron xukumatning xolati va ravnaqi. Elektron xukumat deganimizda jamiyatda mavjud bo’lgan barcha tashqi va ichki aloqa xamda jarayonlarni AKT orqali amalga oshiruvchi xukumat tushuniladi. Elektron xukumat ravnaqi uchun quyidagi o’zaro bog’liq bo’lgan masalalarni yechmoqlik zarurdir:

    1. Qog’ozsiz xujjat ayirboshlash asosida davlat tizimi va boshqaruvida o’zaro ta’sirni yaxshilash;

    2. AKT asosida fuqarolar jamoasi sub’ektlari ishlari yuzasidan bajariladigan vazifalarni amalga oshirish.

    Davlat boshqaruv organlariga EXni joriy qilish o’z samarasini beradi va quyidagilarni yechishga olib keladi:

    - boshqaruv apparati ishlarini sezilarli darajada yuksaltirib, sarf-xarajatlarni kamaytirib, byudjetni yana ham samarali ishlatish imkoniyatini beradi;

    - boshqaruvga oydinlik kiritib davlat organlari boshqaruvini jamoatchilik tomonidan nazorat qilish imkoniyatini yaratadi;

    - jamoat jarayonlarini boshqarishning yangi mexanizmi yaratiladi.

    Demak, elektron xujjatlarni (EX) davlat boshqaruviga qo’llash ma’muriy isloxotning asosiy vazifalarini ham yechib beradi. EX tushunchasi asosan 1990 yillarda kelib chiqqan bo’lsada, asosan xozirgi vaqtlarda ko’p e’tibor berilmoqda. Birinchilar qatorida EX yaratishda AQSH, Angliya va shuningdek Italiya, Norvegiya, Singapur, Avstraliya, Fransiya kabi davlatlar hisoblanadi. Sovet Ittifoqi davrida Pribaltika davlatlari bo’lmish Estoniya va Latviya respublikalarida boshlangan. Bu borada O’zbekistonda ilk qadamlar qo’yilgan desak yanglishmaymiz. Ayniqsa, oxirgi yillarda bu sohada ancha ishlar qilindi.

    Prezidentning 2002 yilning 30 may oyda № PF-3080 sonli “Kompyuterlashtirishni yanada rivojlantirish va axborot kommunikatsiya texnologiyalarini joriy etish” buyrug’ining ijrosi sifatida O’zbekiston xukumati tomonidan AKT rivojlantirish va EX qo’llash natijasida bir nechta ma’muriy xujjatlar qabul qilindi. Natijada yangi vertikal ijroiy xokimiyati barpo qilinib korxonalararo yaratilayotgan informatizatsiya jarayonini boshqaruv dasturini bajarilishini nazorat qilish markazi yaratildi. Bu dasturni anchagina markaziy va maxalliy boshqaruv organlari ma’qullab, ko’pchiligi dasturning mustaqil strukturasiga ega bo’lib, ularga korxonalararo informatizatsiya jarayonini joriy qilishga javobgarligi yuklatildi.

    Natijada davlat boshqaruv organlariga yangi texnologik boshqaruv usullari kirib keldi. O’zbekiston Respublikasining Hukumat Portalining axborot resursi bo’lib Internet tizimida o’rnatilgan www.gov.uz portaldan iborat. U o’zbek, rus va ingliz tilida yozilgan. O‘zbekiston Respublikasining Hukumat portali dаvlаt hоkimiyati оrgаnlаri fаоliyatining funktsiоnаl jаrаyon vа tаrtibini qo`llаb-quvvаtlоvchi, dаvlаt hоkimiyati vа bоshqаruvi оrgаnlаrining elеktrоn hаmjihаtlik infrаtuzilmаsining tizimini tаshkil etuvchi qism hisоblаnаdi. Portalning asosiy maqsadlari:

    fuqаrоlаr vа хo`jаlik sub’еktlаrigа hоkimiyat vа bоshqаruvi оrgаnlаri tоmоnidаn tаqdim etilаdigаn ахbоrоt rеsurslаri vа хizmаtlаrining hаjmini оshirishgа mo`ljаllаngаn iхtisоslаshtirilgаn ахbоrоt tizimini yarаtish;

    O`zbеkistоn Rеspublikаsi Hоkimiyatining fаоliyati to`g`risidаgi mа’lumоtlаr bilаn tа’minlаsh, O‘zbekiston Respublikasining Hukumat portali mаqsаdli аuditоriyasini zаrur muаssаsаlаr bilаn o`zаrо аlоqа qilish jаrаyonlаri vа imkоniyatlаri to`g`risidа, fuqаrоlаrning mаjburiyatlаri vа huquqlаrining kеlib chiqishi to`g`risidа, dаvlаt hоkimiyati оrgаnlаrining fаоliyati to`g`risidаgi ахbоrоtlаrdаn to`liq, tеzkоr vа fоydаlаnishdа qulаyligi, dаvlаt hоkimiyati оrgаnlаri vа bоshqаruvining rаsmiy pоzitsiyasini аks ettiruvchi kеng ko`lаmdаgi ахbоrоtlаr bilаn tа’minlаsh;

    chеklаngаn хizmаtlаnishgа mo`ljаllаngаn ахbоrоtgа kiritilgаn mа’lumоtlаrdаn tаshqаri, tеgishli ахbоrоt rеsurslаrini jоylаshtirish vа tаshkil etish yo`li bilаn fuqаrо vа tаshkilоtlаrni dаvlаt ijrо hоkimiyati оrgаnlаrining fаоliyati to`g`risidаgi rаsmiy ахbоrоtgа kirishini tа’minlаsh;

    - O`zbеkistоn Rеspublikаsining хаlqаrо nufuzini оshirish vа milliy iqtisоdiyotimizgа invеstitsiyalаrni jаlb etish uchun shаrt-shаrоitlаrni yarаtish.


    1   2   3   4


    Download 419.91 Kb.

    Bosh sahifa
    Aloqalar

        Bosh sahifa


    Toshkent axborot texnologiyalari universiteti

    Download 419.91 Kb.