Uning
uchun
qancha
bosqichli
shakllantirishda
mahsulot
sifat
ko ’rsatkichlarining pasayishiga sabab b o ’luvchi asosiy
omillar va sabablami tahlil
qilish katta ahamiyatga egadir. Shu sababli notekislikning tahlil xarakteri, spektrial,
tizim li tahlil, korrelogram m a uslublari q o ’llaniladi.
Л ойиц авий ва
меъсрий
цужж атлар
А троф -муцит
Б ажарувчилар
3.6-rasm. Sabab-oqibat diagrammasi.
Sanoat korxonalarida Pareto diagrammasi va Isikava sxemasi yordamida
tizimni tahlil etish keng y o ’lga qo’yilgan.
Pareto diagrammasi bo’yicha tizimli tahlil uslubi k o ’pincha ma'noli yoki
aham iyatga molik sifatli tahlil deyiladi. Kerakli qator omillar darajasi bo’yicha
ajratish va solishtirish Pareto diagrammasi bo’yicha samaradorligini ta'minlaydi.
N atijada ishlab chiqarilayotgan mahsulot sifatining pasayishi kuzatiladi. Undan
tashqari, mahsulot sifatini boshqarish va nazorat qilish b o ’yicha ishdagi muammoli
savollarni ajratishda ular ishlatiladi. Masalan, turi va nuqsonli sarfi, y ig ’indisi
220
bo’yicha tasodifiy sonlarni reklamatsiya (sifatga e’tiroz bildirish) turli ko’rinishdagi
mahsulotlarga
b o ’lgan
talab
Pareto
diagramm asi
bo’yicha
tahlil
etiladi.
Mahsulotlarning reklamatsiya haqidagi natijalari quyidagi 3.2-jadval k o ’rinishida
berilgan:
3.2-jadval
R eklam alashtirish
sabablari
Reklamalashtirish
soni
O ’suvchi
yig’indi
Qism
O ’suvchi
yig’indi
Mahsulot yuzasidagi
tashqi nuqsonlar
20
20
40
40
Namuna yoki etalonga
bog’liqsiz
15
35
30
70
Pastki ko’rsatkichlar
7
42
14
84
Joylashtirish va
tamg’alashning
buzilishi
3
45
6
90
Boshqalar
5
50
10
100
Absissa o ’qi bo’yicha
reklamatsiya sabablari, ordinata o ’qi b o ’yicha esa
reklamatsiya soni yoki foizi qo’yiladi. N uqson turlari bo’yicha sabablari o ’suvchi
ko’rsatkichlarga, asosan Pareto diagrammasi quriladi.
Qurilgan diagrammadan ko’rinib turibdiki, birinchi ikkita sabablari barcha
reklamatsiyaning 70 foizini tashkil etadi, hamma kuchlanishli reklamatsiya sonlarini
hamda
mahsulot
nuqsonlarini
kam aytirishga
qaratilgan
bo’ladi.
Bundan
diagrammalami istagan ko’rsatkichlar bo’yicha ham qurish mumkin b o ’lib, mahsulot
sifatiga ta'sir etish mumkin. M ahsulot sifatini yaxshilash Pareto diagrammasi
yordamida tahlil qilinadi. Ular asosiy m uam molami echish bo’yicha o ’tkazilgan
tadbirlaming samaradorligini baholash uchun ishlatiladi. Davomiylikning o ’tish
davrida Pareto diagrammasining o ’zgarish dinam ikasi yordam ida
mahsulot sifatini
tartibga keltirish mumkin.
Isikava sxemasi yordam ida tizimli tahlil uslubi ham mahsulot sifatini
boshqarish va ta'minlash bo'yicha xorijiy davlatlarda qo’llaniladi.
Isikava sxemasini qurish mohiyati turli omillami q o ’shish bilan tugaydi hamda
qandaydir muammoli yakuniy natijaning echim iga ta'sir'q ilib , belgilangan ketma-
ketlikda ulam i tizimlashtiradi.
Bu sxem alar o ’rganilayotgan xususiyatlaming ju d a murakkab bog’liqligini
grafik k o ’rinishida tahlil etish, unga ta'sir etuvchi omillar, shu bilan birgalikda to ’g ’ri
rejalashtirish va ishni tizimli kom pleks o ’tkazish imkoniyatini yaratib beradi hamda
o ’rganilayotgan xususiyatlam ing o ’zgarishiga y o ’naltirilgan b o ’ladi.
Isikava sxemalari m ahsulot sifatini boshqarishda quyidagi savollam i echishda
ishlatiladi: nuqsonlar va reklam atsiya sonini qisqartirish,
mahsulot sifatini yaxshilash,
standartlami yaratish, ishlab chiqarish hajmini oshirish, Isikava uskunalarining
samaradorligini oshirish.
Isikava tizimi k o ’pincha quyidagicha ajratiladi:
1) xususiyatlari-m asalan, buyumning ko’rsatkichlari, mahsulotning sifat
k o ’rsatkichi, iqtisodiy sarfi, ishlab
chiqarish hajmi va boshqalar;
2) asosiy om illar-xususiyatlariga ta'sir etuvchi omillar.
Barcha omillar bir-biriga b o g ’liq ravishda vektorlar k o ’rinishida tasvirlanadi.
Sxemalar quyidagi ketm a-ketlikda tuziladi: m uam molar ajratiladi, ya'ni
xususiyatlari aniqlanadi va kom pleks ishlar rejalashtirilishi shart, keyin omillar
keltiriladi, xususiyatlarga to ’g ’ri yoki qiyosiy ta'sirlar, bosqichlar b o ’yicha ular
tezlashtiriladi, ularning aham iyatliligi va tarkibi aniqlanadi. Ahamiyatli omillar
korrelyatsiyali, dispersiyali tahlil yordam i bilan hamda uni tahlil etish omili yoki
Pareto diagrammasi b o ’yicha aniqlanadi. Xususiyatlari va omillarining o ’zi
korxonadagi barcha m utaxassislar yordam ida muhokam a qilish y o ’li bilan tanlanadi.
Bunday muhokamada quyidagi savollarga e'tibor bilan qarash k o ’zda tutiladi:
-xom
ashyo
va
q o ’shim cha
materiallar-xom ashyoning
qanday
sifat
k o ’rsatkichlari xususiyatlariga ta'sir etadi, sifat k o ’rsatkichlam ing turg’unligi,
ta'm inlashdagi bir me'yorligi, saqlanish sharoiti, xom ashyoning sifat ko’rsatkichlarini
nazorat qilish usullari
va boshqalar;
-texnologik uskunalar-m ashinalarni sozlash va ko’zdan kechirish, kapital
sozlash, asbob-uskunalarning holati va qism lam ing tozaligi, uskunalam i qayta
222
ta’mirlash yoki takomillashtirish va boshqalar;
texnologik jarayon-texnik va texnologik hujjatlam i to ’g ’ri yaratish, texnologik
ko’rsatkichlami nazorat qilish, belgilangan texnologik
rejim ga rioya qilish,
texnologik jarayonni operativ boshqarish va boshqarish;
-amalga
oshiruvchining
ishi-am alga
oshiruvchining
malaka
tajribasi,
joylanishi ishlab chiqarilayotgan mahsulot sifatini nazorat qilish uslublari, amalga
oshiruvchining ish sifatini nazorat qilish va boshqalar;
-xususiyatlami nazorat qilish va o ’lchash-ishning sifati, metrologik xizmat,
laborantlarning malaka uslublari va hokazo;
-me'yoriy-texnik tizimlar-xom ashyoga texnik sharoit yoki standartlarda
xatolar y o ’qligi, qo’shimcha materiallar,
tajriba uslublari, to ’g ’ri joylashtirish,
standartlaming buzilish holatida to ’g ’ri chora tadbirlar k o ’rish va boshqalar.
Isikava sxemasi qurishdan keyin omillar ta'sirini e'tiborga olgan holda
xususiyatlarining o ’zgarish y o ’nalishi b o ’yicha ish rejalashtiriladi. Buning uchun har
bir omil batafsil tahlil etiladi:
- omillar va uning o ’lchash uslublari nazorat qilinadi;
- omillaming nazorat uslublari (tanlangan, butunlay, nazorat diagrammasi
yordami bilan);
- tartibga keltirish omillari kuzatiladi;
- omil o ’lchamlari va xususiyatlarining o ’zaro bog’liqligi;
- omillar darajasi me'yorini standartlashtirish va ulam i standartlashtirish
imkoniyatlari.
Bu tahlilning negizida, asosan, kompleks ishlar o ’tkaziladi
va xususiyatlarining
kerakli darajasini ta'm inlashga y o ’naltirilgan bo’ladi.