• Teorema isbotlandi. Natija. Teng yonli uchburchakning uchidan chiqarilgan bissektrisasi, medianasi va balandligi ustma-ust tushadi.
  • Teorema. Teng yonli uchburchak asosiga tushirilgan bissektrisa uning ham medianasi, ham balandligi bo‘ladi (4-rasm).
  • Teorema. (Uchburchaklar tengligining BTB alomati) Agar bir uchburchakning
  • Isbot.
  • Teorema isbotlandi. Masala. 2-rasmda berilganlardan foydalanib, ∆AOB=∆DOC ekanini isbotlang. Isbot.
  • Z. R. Babayeva Sirdaryo viloyati Guliston shahridagi 11-sonli umumiy oʻrta taʼlim maktabining matematika fani oʻqituvchisi




    Download 53,35 Mb.
    Pdf ko'rish
    bet52/108
    Sana17.05.2024
    Hajmi53,35 Mb.
    #240157
    1   ...   48   49   50   51   52   53   54   55   ...   108
    Bog'liq
    Geometriya 7 uzb 2022

    Teorema isbotlandi.
    Natija. 
    Teng yonli uchburchakning uchidan 
    chiqarilgan bissektrisasi, medianasi va balandligi 
    ustma-ust tushadi.
    Masala.
    Teng yonli 
    ABC
    uchburchakning yon tomonlariga 
    AD
    va 
    CF
    medianalar 
    tushirilgan. 
    ∆ADC
    =
    ∆CFA
    va 
    ∆ADB
    =
    ∆CFB
    ekanini isbotlang. 
    Isbot.
    AB = BC
    bo‘lgani uchun bu tomonlardan 
    AD 
    va 
    CF
    medianalar ajratgan kesmalar o‘zaro teng bo‘ladi: 
    AF = FB = BD = CD
    . (1)
    1) 
    ADC
    va 
    CFA
    uchburchaklarni qaraymiz. Ularda:
    1. 

    ACD


    FAC
    , chunki
    ∆ABC
    teng yonli;
    2. 
    AC
    tomon umumiy;
    3. 
    AF = CD 
    – (1) tenglikka ko‘ra.
    Demak, uchburchaklar tengligining TBT alomatiga 
    ko‘ra, 
    ∆ADC = ∆CFA.
    2) 
    ∆ADB = ∆CFB
    ekanini mustaqil isbotlang.
    4
    A
    B
    C
    1 2
    L
    3 4
    5
    A
    C
    B
    F
    D
    Teorema. 
    Teng yonli uchburchak asosiga tushirilgan bissektrisa uning ham 
    medianasi, ham balandligi bo‘ladi 
    (4-rasm).
    ?
    ?
    ?
    ?

    ABC

    AB

    AC

    AL
     
    – bissektrisa
    AL
     
    – 
    mediana va balandlik
    ?
    ?
    ?
    ?
    Mavzuga doir savollar
    1
    . Teng yonli uchburchak ta’rifi va xossalarini ayting.
    3. Teng yonli uchburchak asosiga tushirilgan mediana uning bissektrisasi bo‘ladimi? 


    84
    ?
    ?
    ?
    ?
    Amaliy mashq va tatbiq
    1.
    6-rasmda 
    P
     
    = 50 
    cm
     
    bo‘lsa, 
    a
    =?
    2.
    7-rasmda 
    P
    ABC
    = 36 va 
    P
    ADC
    = 28 bo‘lsa, 
    a
    = ?, 
    b
    =?
    3.
    Teng yonli uchburchakning yon tomonlariga tushirilgan 
    medianalari teng bo‘lishini isbotlang.
    4.
    8-rasmda 
    AB=AC, BE=FC
    .
    a) 
    ∆ABE=∆ACF
    ;
    b) 
    AE=AF
    ; c) 
    ∆ABF=∆ACE
    ekanini isbotlang
    .
    5
    .
    9-rasmda 
    AB=AC, BE=CF
    .
    a) 
    ∆AED=∆AFD
    ;
    b) 
    ∆BED=∆CFD
    tengliklarni isbotlang
    .
    6.
    Teng tomonli uchburchakning barcha burchaklari teng 
    ekanini isbotlang. 
    7*. 
    Ikkita teng yonli uchburchaklarning asoslari va shu 
    asosga tushirilgan balandliklar tengligiga ko‘ra, 
    ularning tengligini isbotlang.
    8.
    Teng yonli uchburchakning asosi yon tomonidan 
    3 cm 
    katta, lekin yon tomonlarining yig‘indisidan 
    5 cm
    kichik. 
    Uchburchakning tomonlarini toping.
    9*. 
    Teng yonli uchburchak tomonlarining o‘rtalari tu-
    tashtirilsa, teng yonli uchburchak hosil bo‘lishini 
    isbotlang. 
    10*
    .
    Bir uchburchakning ikki tomoni va bitta burchagi ikkinchi 
    uchburchakning ikki tomoni va bitta burchagiga teng. Bu 
    uchburchaklar teng bo‘ladimi?
    11*.
    Shunday ikkita uchburchak chizingki, ulardan birining 
    ikki tomoni va bitta burchagi ikkinchisining ikki tomoni va 
    bitta burchagiga teng bo‘lsin, lekin ular teng bo‘lmasin.
    12.
    10-rasmda: 
    AO=OC
    va 
    BO=OD. AB=CD
    va 
    BC=AD
     
    ekanini toping.
    13*. 
    11-rasmda a) 
    ∆AOD=∆COD, ∆ABD=∆CBD
    ;
    b) 
    ∆ABD = ∆ABC
     
    ekanini isbotlang.
    6
    2
    a
    2
    a
    a
    7
    A
    C
    D
    B
    a
    a
    a
    b
    b
    8
    A
    C
    B
    F
    E
    9
    A
    B
    C
    F
    E
    D
    10
    A
    B
    C
    D
    O
    11
    A
    C
    D
    B
    O
    a)
    b)
    B
    C
    D
    A


    85
    Endi uchburchaklarning bir tomoni va unga yopishgan burchaklari bo‘yicha tenglik 
    alomatini ko‘ramiz. Kelgusida uni “uchburchaklar tengligining BTB alomati” deb yuritamiz.
    Teorema. 
    (Uchburchaklar tengligining BTB alomati)
     Agar bir uchburchakning 
    bir tomoni va unga yopishgan ikki burchagi ikkinchi uchburchakning bir tomoni va 
    unga yopishgan ikki burchagiga mos ravishda teng bo‘lsa, bunday uchburchaklar 
    o‘zaro teng bo‘ladi.
     
    ?
    ?
    ?
    ?
     

    ABC
    va 

    A
    1
    B
    1
    C

    (1-rasm)

    AB

    A
    1
    B
    1


    A


    A
    1


    B
     = 

    B
    1

    ABC


    A
    1
    B
    1
    C
    1
    Isbot.
     
    ABC
    uchburchakni 
    A
    1
    B
    1
    C
    1
    uchburchak 
    ustiga shunday qo‘yaylikki, 

    uch 
    A
    1
    uch bilan, 
    AB
    tomon 
    A
    1
    B
    1
    tomon bilan ustma-ust tushsin, 
    C
    va 
    C
    1
    uchlar 
    A
    1
    B
    1
    to‘g‘ri chiziqning bir tomonida yotsin. 
    U holda 

    A
     = 

    A
    1
    bo‘lgani uchun 
    AC
    tomon 
    A
    1
    С
    1
    nurda yotadi,
     

    B =
     

    B
    1
    bo‘lgani uchun 
    BC
    tomon 
    B
    1
    C
    1
    nurda yotadi. 
    Shu sababli 

    nuqta 
    AC
    va 
    BC
    nurlarning umumiy 
    nuqtasi sifatida 
    A
    1
    C
    1
    va 
    B
    1
    C
    1
    nurlarning har ikkalasida 
    ham yotadi. 
    Unda 
    C
    nuqta 
    A
    1
    C
    1
    va
     B
    1
    C
    1
    nurlarning umumiy 
    nuqtasi – 
    C
    1
    bilan ustma-ust tushadi. 
    Natijada 
    AC
    va 
    A
    1
    C
    1

    BC
    va 
    B
    1
    C
    1
    tomonlar ham 
    o‘zaro ustma-ust tushadi.
    Demak, 
    ABC
    va 
    A
    1
    B
    1
    C
    1
    uchburchaklar aynan 
    ustma-ust tushadi. Bu esa ular teng deganidir. 
    Teorema isbotlandi.
    Masala.
    2-rasmda berilganlardan foydalanib
    ∆AOB=∆DOC
    ekanini isbotlang.
    Isbot.

    AOB
    va 

    DOC
    vertikal burchaklar 
    bo‘lgani uchun ular teng bo‘ladi.
    N a t i j a d a
    BO
    =
    OC
    ,

    ABO=

    DCO 
    v a 

    AOB
    =

    DOC
     
    tengliklarga egamiz. 
    Demak, 
    AOB 
    uchburchakning bir tomoni va 
    unga yopishgan ikki burchagi 
    DOC 
    uchburchakning 
    bir tomoni va unga yopishgan ikki burchagiga mos 
    ravishda teng ekan. 
    Unda
    uchburchaklar tengligining BTB alomatiga 
    ko‘ra, 
    AOB 
    va 
    DOC
     
    uchburchaklar teng bo‘ladi. 
    1
    C
    C
    1
    A
    1
    B
    1
    A
    B
    A
    B
    C
    D
    O
    2
    3
    B
    A
    C
    D
    UCHBURCHAKLAR TENGLIGINING IKKINCHI 
    ALOMATI 
    11


    86
    1.
    3-rasmdagi
    ABD
    va 
    ACD
    uchburchaklarning 
    tengligini isbotlang.
    2.
    4-rasmdagi noma’lum – 

    ni toping.
    3.
    5-rasmdagi uchburchaklarning qaysilari bir-biriga 
    teng? Nega?
    4.
     
    6-rasmda 
    AC
    kesma 
    BAD 
    va 
    BCD
    burchaklarning 
    bissektrisasi bo‘lsa, 

    ABC
    =

    ADC
    ekanini 
    isbotlang.
    5.
    ABC
    va 
    A
    1
    B
    1
    C
    1
     
    uchburchaklarda 
    AB
    =
    A
    1
    B
    1

    BC
    =
    B
    1
    C
    1
     
    va 

    B
    =

    B
    1
    ekanligi ma’lum. 
    AB
     
    va 
    A
    1
    B
    1
    tomonlarda mos ravishda 
    D
    va 
    D
    1
     
    nuqtalar 

    ACD
    =

    A
    1
    C
    1
    D
    1
    bo‘ladigan qilib olingan. Unda 
    ∆BCD
    =

    B
    1
    C
    1
    D
    1
    ekanini isbotlang.
    6.
    AB
    va 
    CD
    kesmalar 
    O
    nuqtada kesishadi. Agar 
    BO=CO
    va 

    ACO
    =

    DBO
    bo‘lsa, 
    ACO
    va 
    DBO
    uchburchaklar teng ekanini isbotlang.
    7.
    7-rasmdagi 
    ABC
    uchburchakda 
    AB=AC
    .
     
    BE
    va 
    CD
     
    bissektrisalarning teng ekanini isbotlang.
    8.
    ∆OAC=∆ODB
    bo‘lishini isbotlang 
    (8-rasm).
    9.
    ABC
    va 
    ADC
    uchburchaklar teng. 
    B
    va 
    D
     
    nuqtalar 
    AC
    to‘g‘ri chiziqning turli tomonida yotadi. 
    ABD
     
    va 
    BCD
     
    uchburchaklar teng yonli ekanini isbotlang.
    10*. 
    9-rasmdagi ma’lumotlar asosida 
    AC
    va 
    BD
     
    kesmalarni toping.
    9
    B
    A
    C
    D
    E
    2
    5
    8
    A
    B
    C
    O
    D
    4
    A
    C
    D
    4
    x
    B
    7
    B
    C
    D
    A
    E
    6
    C
    D
    A
    B
    ?
    ?
    ?
    ?
    Amaliy mashq va tatbiq
    ?
    ?
    ?
    ?
    Mavzuga oid savollar
    1. BTB alomatiga ko‘ra, uchburchaklar tengligi qanday 
    elementlar bo‘yicha aniqlanadi? 
    2. Uchburchaklar tengligining BTB alomatini izohlang.
    3. Uchburchaklar tengligining BTB alomati nega 
    shunday nomlangan?
    5
    A
    C
    7
    B
    4
    76
    0
    P
    T
    7
    Q
    4
    76
    0
    L
    M
    7
    N
    35
    0
    135
    0
    D
    F
    7
    E
    35
    0
    135
    0


    87
    Endi uchburchaklarning uchta tomoni bo‘yicha tenglik alomati bilan tanishamiz. 
    Kelgusida uni “uchburchaklar tengligining TTT alomati” deb yuritamiz.

    Download 53,35 Mb.
    1   ...   48   49   50   51   52   53   54   55   ...   108




    Download 53,35 Mb.
    Pdf ko'rish

    Bosh sahifa
    Aloqalar

        Bosh sahifa



    Z. R. Babayeva Sirdaryo viloyati Guliston shahridagi 11-sonli umumiy oʻrta taʼlim maktabining matematika fani oʻqituvchisi

    Download 53,35 Mb.
    Pdf ko'rish