• T U R K U
  • M A N I
  • K O‘ Sh M A
  • Alimbekov adhambek




    Download 0.65 Mb.
    bet2/25
    Sana15.03.2017
    Hajmi0.65 Mb.
    1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   25

    Tuk xalq og‘zaki ijodi haqida

    T U R K U


    Turkular maxsus bir ohang, musiqa jo‘rligida aytilgan xalq qo‘shiqlaridir. Qadimda butun xalq qo‘shiqlarini ham turku deb atashgan. Turkularning asosiy mavzusi atrof muhit, tabiat, yoki biror voqea ta’sirida paydo bo‘lgan tuyg‘ularni tilga ko‘chirishdir. Shu jihatdan mavzu rang-barang. Asosiy fikr bir misrada bo‘lib, boshqa misralar shu fikrni to‘ldiradilar. Anonim xalq adabiyotining nazmiy shakli bo‘lgan turku ko‘pincha 11 hijoli bo‘lib,

    ___________ a

    ___________ a

    ___________ a

    ___________ x

    ___________ x

    ___________ v

    ___________ v

    ___________ v

    ___________ x

    ___________ x
    ___________ s

    ___________ s

    ___________ s

    ___________ x

    ___________ x
    tarzida qofiyalanadi. Anadolu turkulari xalq orasida mashhur. Turkular turli mavzuda - sevgi, tabiat, go‘zallik, ayriliq, o‘lim va hokazo mavzularda bo‘lishi mumkin. Turkularda har banddan so‘ng bog‘lovchi misralar bo‘ladi. Bu misralar kavushtak deb ataladi (sharqiylardagi naqorat kabi). Turkular millatning tarixi, urf-odatlari, an’analarining o‘ziga xosligini ko‘rsatuvchi milliy nazm shaklidir. Turkiyaning viloyatlarida turkular naqorat misralariga ko‘ra bo‘zlak, koshma, xo‘yrat, chuqurova nomlari bilan ham ataladi. Turkularning muayyan bir qoidasi yo‘q. Ba’zi misralar sarbast bo‘lib, naqorat band o‘rtasida kelishi ham mumkin.

    T U R K U


    Iki turnam gelir, oqli qorali,

    Birin shaxin vurmush, biri yarali,

    O yavruya so‘run, asli nereli?

    Qator, qator o‘lmush, gelir turnalar,

    Ayrim, ayrim ne xo‘sh gelir turnalar.

    Ketma turnam, ketma xabar so‘rayin,

    Qanoting tagiga nomam solayin

    Nozli jononima xabar berayin.

    Qator, qator o‘lmish, gelir turnalar

    Ayrim, ayrim, ne xo‘sh gelir turnalar.

    Ijtimoiy hayotdagi o‘zgarishlar turkularda aks etishi mumkin, ya’ni turkularda so‘z qo‘llanishi, mavzu zamonaviylashadi.

    Masalan:


    Poezd gelir, xo‘sh gelir

    Xonalari bo‘sh gelir


    M A N I


    Mani to‘rt misralik mustaqil she’rdir. Mani arabcha ma’no so‘zidan bo‘lib, anonim xalq adabiyoti nazm namunasi. Ozariylarda bayoti, qirg‘izlarda o‘lan, o‘zbeklarda xalq qo‘shiqlari kabi. Manilar to‘rt misralik, 7 hijo o‘lchovida aytilib, ko‘pincha

    ___________ a

    ___________ a

    ___________ x

    ___________ a

    shaklida qofiyalanadi. Yozma adabiyotda ruboiy, tuyuq (XIV-XV) janrlari mani asosida paydo bo‘lgan. Mustaqil she’r bo‘lgan manilarda asosiy mazmun so‘nggi ikki misrada bo‘ladi. Manilar turli mavzularda bo‘lishi mumkin. Sof hazil uchun tuzilgan, kulgili manilar ham bor. Ko‘proq ayollar tilidan aytiladigan manilar niyat, fol, sevgi, maktub, to‘y mazmunida yoki falsafiy va boshqa mavzularda bo‘lishi mumkin.

    Manilar shaklan to‘rt xil bo‘ladi:

    1) Duz mani (oddiy mani); 2) Jinasli (so‘z o‘yinli) mani; 3) Kesik mani; (oyoqli, zinapoya shaklidagi mani); 4) Yedekli mani; (qo‘shimchali mani)



    1. Duz mani yuqoridagi fikrlarni o‘zida jamlagan.

    Tog‘lar tuman bo‘ldi, kel;

    Ko‘nglim gumon bo‘ldi, kel,

    Oylarga va’da berdim,

    Yilim tamom bo‘ldi, kel.



    1. Jinasli (so‘z o‘yinli) manilarda qofiya shaklan bir xil, mazmunan har xil so‘zlar(omonimlar)dan tashkil topadi.

    O banim och ko‘zlarim

    Yora muhtoj ko‘zlarim

    Kechdi go‘zal karvoni

    O‘tirdim, boj ko‘zlarim

    O, mening baxtiyorim

    Ko‘nglingda taxti yorim

    Yuzingda ko‘z izi bor

    Senga kim boqti yorim.



    1. Kesik (oyoqli) manining ilk misrasi 7 hijodan oz, qofiyalari jinosli, misralar soni 4 va undan ortiq bo‘lgan manilar

    Bag‘ bana,

    Baxcha sana, bag‘ bana,

    Deyme zinjir kyar etmez

    Zulfing teli bag‘ bana



    1. Yedekli (qo‘shimchali) manilarda mazmunni kuchaytirish uchun band so‘ngida yana ikki misra qo‘shiladi.

    Dardim var bellar kabi

    So‘ylemem yellar kabi

    Qalbimi xuzuni var

    Yiqilmish ellar kabi

    Ko‘zlarimdan yosh oqar

    Bo‘shagan sellar kabi

    Shoirlar ham mani shaklida she’rlar yozganlar. Orxan Seyfi Beyning quyidagi misralari bunga dalildir:

    Ne Hindda, ne Chindaymish

    Ajab nerdaymish, neymish

    Izlaganim mahalda

    Ko‘nglimni ichindaymish.

    K O‘ Sh M A


    Xalq adabiyoti nazm shakllaridan biri. Asosan 11 hijoli, bandlari to‘rt misrali, eng oz uch, eng ko‘p 6, gohida undan ortiq to‘rtlik bo‘ladi. Ko‘shmalar mazmuniga qarab turlicha nomlanishi mumkin. Tabiat va inson go‘zalligidan bahs etganlari go‘zalleme, yigitlik mardlik, urush mavzusi bo‘lsa ko‘chaklama, o‘lim haqidagi ayit, bir kimsa yoki guruhning yomon tomonlarini ko‘rsatgani tashlama. Ko‘p uchraydigan qofiya shakllari.

    ________ a _________ a __________ x

    ________ a _________ b __________ b

    ________ b _________ a __________ x

    ________ a _________ b __________ b

    Ko‘shmalar ohang uslubiga ko‘ra, Ajam, Anqara, Kerem, Sivrihisar ko‘shmalari nomlari bilan atalishi mumkin. Tuzilishiga ko‘ra ko‘shmalar duz, yedekli, musammat, ayakli zanjirband ayakli, zinjirleme kabi turlarga bo‘linadi.

    Musammat ko‘shmaning ilk bandidagi birinchi va ikkinchi baytlarida besh hijoli ziyoda bog‘lovchi so‘z bo‘ladi.

    Ey banim jononim, jon ichra jonim

    Sho‘x navjuvonim o‘lma bevafo

    Rahmayla bana

    Men sana qurban kel kes gardanim

    To‘k yerlarga qonim faqat bo‘l oshino

    Bo‘lma bevafo

    Ko‘shma so‘zi “qo‘shoq” fe’lidan. Prof. Fuad Ko‘pruli qo‘shmani “so‘zga kuy bog‘lamoq va moslamoq” deydi.



    K O‘ Sh M A

    Go‘zal ko‘zlarini sevdigim dilbar

    Kel bizim ellarni kez, karam ayla

    Go‘la qo‘llaring var, kezar qalamla

    Ol meni daftara yoz, karam ayla

    Yiroqtir yo‘llarim, adashdim keldim

    Totlidir tillaring, aylandim keldim

    Vafolim bo‘ynuna, endi men o‘ldim

    Mozor ko‘ksinga qaz, karam ayla

    1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   25


    Download 0.65 Mb.

    Bosh sahifa
    Aloqalar

        Bosh sahifa


    Alimbekov adhambek

    Download 0.65 Mb.