• Qizil muskullar.
  • Oq muskullar
  • Silliq muskul to’qima.
  • Yurak muskuli.
  • Preparat: Silliq muskul to’qima (24-rasm)
  • Alisher navoiy nomidagi samaqand davlat universiteti




    Download 352.07 Kb.
    bet6/8
    Sana24.03.2017
    Hajmi352.07 Kb.
    1   2   3   4   5   6   7   8

    Odam va hayvon tanasida muskul to’qima butun skeletni qoplab oladi, bundan tashkari muskul to’qima kavak organlarning devorida uchraydi, yurak ham muskul to’qimadan tashkil topgan. Muskul to’qima organizmda, sosan, harakat vazifasini bajaradi.

    Bu to’qima tuzilishiga k’ora ikki xil buladi: sillik va kundalang targil muskullar. Kundalang targil muskul to’qimaning uzi ikki xilga b’olinadi: skelet va yurak muskullari.


    Skeletning ko’ndalang yo’lli muskul to’qimasi asosini uzun, ko’p yadroli qora va oq disklardan iborat tolachalar tashil etadi. Tolachalar silindr shaklida bo’lib,uchlari yumaloq,ayrimlariniki tarmoqlangan. Ularning uzunligi 100mm dan 12sm gacha. Diametri bir necha mikrondan---100mk gacha. Har bir tolacha yupqa parda –sarkolemma bilan o’ralgan. Sarkolemma uch qavat dan tashkil topgan: 1) ichki qavatining qalinligi 50-100A; 2) o’rta yoki oraliq qavatining qalinligi 150-250A; 3) tashqi-bazofil qavatining qalinligi 300-500A.

    Har bir muskul tolasiga ustki tomondan to’rsimon shaklda prekollagen tolachalari kelib tutashadi. Ularni ustki tomondan esa bazal menbrana yopib turadi. Ingichka fibrillardan tashkil topgan bazal menbrana amorf modda yordamida bir-biri bilan yopishib, muskul tolasi atrofida oylashuvchi biriktiruvchi to’qima-kollagen va agriofil tolachalar bilan tutashadi. Shunday qilib, har bir muskul tolasi o’ziga tegishli biriktiruvchi to’qimadan iborat qavat bilan o’ralib turadi. Bu qavatga - endomizium deyiladi. Bir nechta shunday endomiziumlar yig`ilib bitta tutam hosil qiladi va ularni ham biriktiruvchi to’qimadan iborat ikkinsi bir yangi parda o’rab oladi. Bu parda – perimizium deyiladi. Bitta yoki bir nesta muskulni o’rab turgan pardaga – fassiya deyilib, unga epimizium nomi berilgan.

    Biriktiruvchi to’qima orqali har bir muskul tolachalariga qon tomirlar bilan nerv shoxobchalari kirib kelgan. Ko’ndalang yo’lli muskul tolachalari, odatda, ko’p yadroli bo’lib, yadrolarining soni o’ntadan yuztagacha bo’lishi mumkin. Yadrolar, odatda, tolachalariningpreriferik qismiga joylashgan. Yadro va protofibrillalar atrofidagi bo’shliqlarni sitoplazma (sarkoplazma) suyuqlig`i to’ldirib turadi. Bundan tashqari, tolachalar tarkibida hujayra organoidlari va kiritmalari bor. Bular orasida yeng ko’p uchraydigani mioglobin (pigment hamda oqsil globin) bilan muskullarga qizil rang beruvchi gemoglabindir. Ko’ndalang yo’lli muskul to’qimalari tarkibidagi mioglobin oqsillarning ko’p yoki ozligiga qarab ular quyidagicha farq qilinndi:

    Qizil muskullar. Bu muskullarda mioglobin ko’p bo’lib, ularga tez harakatlanadigan muskullar kiradi. Masalan, kolibra nomli qushning qanot muskullari tez harakatlanadigan muskullar jumlasidandir. Bu qush juda kichkina bo’lib, uzunligi 5-21 sm, vazni 2-10g, juda tez uchadi. Ulardan ba’zilari bir sekundda 80tagacha qanot qoqadi, uchish tezligi soatiga 80km, bir nuqtada uchib turishi ham mumkin, orqaga ham ucha oladi. Muskul to’qimasining boshqa xil to’qimalardan farqi shundaki, evolyusiya jarayonida kamdan-kam hollarda boshqa to’qimaga aylanadi. Masalan, bunday hodisani baliqlarning muskul to’qimalarida uchratish mumkin, evolyusiya jarayonida baliqlarning muskul to’qimasi qisqarish xususiyatiga ega bo’lgan to’qimaga emas, balki elektr energiyasini akkumulyasiya qilish xususiyatiga ega bo’lgan to’qimaga aylanadi, ya’ni yangi fuksiya membrana sistemalarining o’zgarishi va gipertrofiyalanishi asosida yuzaga keladi.

    Baliqlar (Pisces) - umurtqalilar kenja tipining katta sinfi, juda keng tarqalgan. Tuzilishi, hayot kechirishi va ekologik xususiyati suv muhitiga juda yaxshi moslangan. Suvda tez suzadigan B.ning tanasi choʻziq suyri shaklda boʻlganidan suvning qarshiligiga kamroq uchraydi.
    Buni bir qator baliqlarning ko’ndalang yo’lli muskul to’qimalarida ham, silliq muskul to’qimalarida ham ko’rish mumkin.

    Oq muskullar. Bu muskullarda mioglobin kam. Ular ham kam harakat qiladi. Masalan, tovuq qanotining muskullari qizil muskul tolachalariga kirib, qon tomirlariga ancha boy, oq muskullarda yesa aksincha, juda oz bo’ladi.

    Ko’ndalang yo’lli muskul tolachalari quyidagi komponentlardan tashkil topgan:

    1.Qisqaruvchi apparat. Bunga miofibrillalar kiradi.

    2.Tayanch apparati. Bunga plazmolemma, bazal memrana, tartibli joylashgan mio va protofibrillalar, biriktiruvchi to’qimadan iborat pardalar, bundan tashqari, miofibrillalarda uchraydigan ko’ndalang joylashgan qora va oq (anizotrop va izotrop) disklar hamda ular o’rtasidan o’tgan telofragma va mezofragmalar kiradi.

    3. Trofik apparat. Bunga sarkoplazma organoidlari, mitoxondryalar( muskul tolachalarida ularni sarkoplazmalar deyiladi), Golji kompleksi va yendoplazmatik to’r kiradi.

    4. Nerv apparati. U nerv uchlaridan takil topgan savatcha va nerv-muskul reseptorlaridan tashkil topgan.


    Silliq muskul to’qima.

    Sillik muskul to’qima kavak organlarning devorida uchraydi. Bu to’qimaning tarkibiy kismi muskul hujayralaridan iborat. Muskul hujayralar mioblast nomi bilan ataladiyu mioblastlar uzunchok, urchuksimon shaklida bo’lib, uzunligi 20 dan 500 millimikrongacha bo’ladi. Uning atrofi hujayra membranasi bilan o’ralgan, buni plazmalemma deyiladi. Mioblastlarning sitoplazmasi karioplazma nomi bilan ataladi. Karioplazma Goldji kompleksi, mitoxondriya va donachali plazmatik tur, boshka organoidlariga nisbatan ko`prok uchraydi. Bu organoidlardan tashkari, muskul hujayra uchun maxsus bo’lgan miofibrill ipchalari karioplzmada keng tarkalgan. Oddiy yorug’lik mikroskopi orkali miofibrillarning tashki ko’rinishi bir xil sillik bo’lib ko’rinadi. Shuning uchun ham bu muskulning nomi sillik muskul to’qima deb atalgan. Xar bir mioblastning atrofi siyrak asl biriktiruvchi to’qima bilan urab olingan bulib va shu to’qima orkali mioblastlar bir-biri bilan birikib, muskul to’qimani xosil kiladi. Bu to’qimaning hujayralari orasida kon tomirlari va nerv tolalari keng tarkalgan. Sillik muskul to’qima doimo ritmik ravishda kiskarib turadi.


    Yurak muskuli. Yurak muskuli bajaradigan vazifasiga va mikroskopik tuzilishiga ko’ra yuqorida aytib o’tilgan muskullarga o’xshaydi. Bu muskul silliq muskullarga o’xshab ritmik ravishda qisqarib charchamaydigan xususiyatga yega. Muskul hujayralarning tarkibi ham shunga moslashgan. Innervasiyasi ham odam yoki hayvonlar ixtiyoriga bog`liq emas, markaziy bosh miya orqali mutassil boshqa rib turiladi.

    Mikroskopik tuzilishi ko’ndalang yo’lli boshqa muskullarnikiga o’xshaydi. Masalan, uning miofibrillalarida anizatrop va izotrop disklar va ularning o’rtasida telefragma va mezofragmalar bor.

    Hozirgi zamonaviy elektron mikroskoplar yordamida olib borilgan tadqiqot ishlari shuni ko’rsatadiki, yurak muskuli o’ziga xos nozik mikroskopik tuzilganligi bilan boshqa muskullardan qisman farq qilar ekan. Masalan, u tolachalaridan emas, balki zanjirsimon shakda bir-biriga birikibketganuzun muskul hujjayralaridan tarkib topgan. Binobarin, uzunchoq shakldagi muskul qujayralari sitoplazmasining o’rtasida asosan yadro joylashgan bo’lib, miofibrillasi periferiya qismida yotadi. Miofibrillalarda xuddi skelet muskullari tolachalaridagidek, qora va oq disk uchraydi.

    Miofibrillalari ingichka ( aktin ) va yo’g`on ( miozin ) protofibrillalaridan tashkil topgan. Ular xuddi skelet muskulaturasidagiga o’xshab sarkolemma ichida gekeogana shaklda joylashga. Miofibrillalar orasida mitoxondriylar ( sarkosomalar) nisbatan ko’p uchraydi. Xarakterli tomoni shundaki, bu yerda mitoxondriylarning kriptalari ko’p uchraydi. Bundan ma’lum bo’ldiki, muskul to’qimasida oksidlanish jarayoni nhoyatda tez boradi, natijada jadal ravishda ATF ( adenozintrifosfat ) ishlab chiqarila boshlaydi.

    Chuqur tekshirishlardan ma’lum bo’liicha, har bir muskul hujayrasining chegarasi bu—qo’imcha chiziq bo’lib, ularni bir-biridan ajratib turishda xizmat qiladi. Binobarin, har bir hujayra territoriyasi shunday chiziq bilan ajralib turiladi. Bu chiziq, odatda, tutashuvchi ikkita hujayraning plazmolemmalari tutashishidan hosil bo’ladi. Plazmolemmalar orasida juda kichkina bo’shliq ham bor. Plazmolemmalar bir-biriga barmoqsimon o’simtalar yordamida birikadi. Sarkoplazma ichida boshqa yelementlardan tashqari, o’zi xos ishtirok yetadi. Ularga – sarkoplazmatik to’r deyiladi. Nozik tuzilishiga ko’ra, u ham xuddi skelet muskulturasining membrana apparati to’qimasiga o’xshash bo’ladi. Sorkoplazmatik to’r o’ziga mustaqil ikki xil sturukturadan tashkil topgan. Ular birinchisi miofibrillalar bo’ylab uzunasiga joylashgan bo’lib, boshqa hujayralardagi endoplazmatik to’r vazifasini bajaradi. Ikkinchisi, muskul tolasiga ko’ndalang joylashgan «T» sistema strukturasini tashkil etadi. Ayrim joylarda bu struktura sarkolemmagva ham tutashib turadi. U organizm ta’sirni tashqaridan muskul ichkarisiga uzatilishini ta’minlaydi.

    Yurakning ritmik ravishda qisqarib turishi unda boradigan fiziologik regenarasiyani ham bir yo’la ta’minlab turadi. O’z tvazifasini o’tab bo’lgan hujayralar regenarasiya jarayonida yangilari bilan almashinib turadi. Yurakning muskul hujayralari ham. Odatda, ko’payish xossasiga ega.

    Zavarzin fikriga tayanadigan bo’lsa, yurakning muskul to’qimasi ontogenezda splanxatam viseral varag`ining alohida epiteliy qismlaridan hosil bo’ladi. Murtak miokardining sodda hujayra tolachalari sistemasini shakllntiruvchi hujayralarning tabaqalanishi ontogenezning dastlabki bosqichlaridayoq yuzaga keladi.

    Shikastlangan miokard miositlari, odatda, nobud bo’ladi. Binobarin, miokard reparasiyasi uch xil mexanizm orqali ro’yobga chiqadi.



    1. miositlar shikaslangan joyda zich chandiqli biriktiruvchi to’qima hosil bo’ladi;

    2) shikaslanmagan va demak, nobud bo’lmagan miositlar gepertrofiyalanadi;

    3) ixtisoslashgan miositlar qisman differensiyalanadi va mitoz yo’li bilan bir marta bo’linadi, bu xodisa faqat shikastlangan soxada yuz bermay, balki brak muskullarining boshqa soxalarida ham yuzaga keladi. Chunonchi, tajribada kalamushning yurak qorinchasida infarkt yuzaga keltirilganda yurak bo’lmachasidagi miositlar ko’plab mitotik bo’linish siklini boshdan kechiradi. Vaxolanki, bo’lmacha shikastlangan qorinchadan ancha uzoqda turadi.

    Ma’lum bo’lishicha, odam vahayvonlarning yuragida miokard infakti yuz berganda o’lgan muskul to’qimasi o’rni ana shu mexanizmlar orqali tiklanadi.
    Preparat: Silliq muskul to’qima (24-rasm).

    1   2   3   4   5   6   7   8


    Download 352.07 Kb.

    Bosh sahifa
    Aloqalar

        Bosh sahifa


    Alisher navoiy nomidagi samaqand davlat universiteti

    Download 352.07 Kb.