• 24-rasm
  • 25-rasm
  • 26-rasm
  • 9-Mashg’ulot Mavzu: Nerv to’qimasi . Mashgulotning maqsadi
  • Kerakli jihozlar
  • Alisher navoiy nomidagi samaqand davlat universiteti




    Download 352.07 Kb.
    bet7/8
    Sana24.03.2017
    Hajmi352.07 Kb.
    1   2   3   4   5   6   7   8

    Preparat bakaning siydik pufagidan tayyorlangan. Preparat mikroskopning kichik obyektivi orkali kuzatilganda asl siyrak biriktiruvchi to’qima bilan o’rab olingan va tutam-tutam bulab yotgan muskul hujayralari kuzga tashlanadi. Hujayra sitoplazmasida maxsus organoidi bo’lgan miofibrillir yaxshi ko’rinadi. Mioblastlarning orasida qon tomirlari va nerv tolalari keng tarqalgan. Muskul hujayralari cho’zik, duksimon bo’lib, uning o’rta kismida tayokchasimon yadrosi yaxshi ko’rinadi.




    24-rasm. Silliq muskul to’qima (I.V.Almazovdan).

    1-silliq muskul to’qimaning ko’ndalang kesimi,

    2-silliq muskul to’qimaning bo’yiga kesimi,

    3-muskul hujayrasi, 4- siyrakchan biriktiruvchi to’qima.
    Preparat: Ko’ndalang-targ’il muskul (25-rasm).

    Preparat quyon tilidan tayyorlanagan. Tilning tashki yuzasi epiteliy to’qima bilan qoplangan. Mikroskopning kichik obyektivi bilan qaralganda epiteliy to’qimadan keyin asl biriktiruvchi, undan keyin muskul to’qimaning joylashganligi kurinadi. Bu yerda muskul tolalarining buyiga va kundalangiga kesilganligi kuzga tashlanadi.yaxshi ranglangan va buyiga joylashgan muskul tolalarini topib, mikroskopning katta obyektivi ostida kuzating. Bunda muskul tolasi tashki tomondan yupka parda – sarkolemma bilan uralganligi, sitoplazmasida juda ko`p mikdorda yadrolar joylashganliga kurinadi. Bulardan tashkari maxsus organella – miofibrillar tola uki buylab, dasta-dasta bulib joylashgan. Tolaning bor buyicha kundalang buyicha kundalang bulib joylashgan, chiziklari ham anik kurinadi.

    Preparatda muskul tolalarining kundalang kesilgan joyini kuzatsak, ularning yumalok, oval, yoki notug’ri ko`p kirakli shaklga ega ekanligini ko’ramiz. Miofibrillar ko’ndalang kesimida nuktalar shaklida ko’rinadi.


    25-rasm. Ko’ndalang targ’il muskul to’qima (I.V.Almazovdan).

    1-muskul to’qimaning ko’ndalang kesimi,

    2-muskul to’qimaning bo’yiga kesimi, 3-muskul tolasi,

    4-qon tomiri, 5-siyrak chin biriktiruvchi to’qima.
    Preparat: Yurak muskul to’qimasi (26-rasm).

    Yurakning bulma va krincha devorlari uchta: tashki – perekardiya, o’rta –miokardiya va ichki – endokardiya qatlamlaridan iborat. Ushbu preparat ot yuragining miokardiya qatlamidan tayyorlangan. Preparat mikroskopning kichik obyektivi orkali karalganda bu muskul to’qimaning siyrak xolda bo’lib joylashgan tolalarini ko’rish mumkin. Tolalari asl biriktiruvchi to’qima bilan o’rab olingan. Yadrolari uzunchok bo’lib, sitoplazmaning o’rta kismida joylashgan. Bu belgisi bilan muskul tolalari skelet muskul tolasidan fark ailadi, chunki skelet muskul tolasining yadrolari sitoplazmaning chetida joylashgan. Bitta tolaning ikkinchi tola uchi bilan tutashgan joyi ko’ra rangda kundalangchizik xolida ko’rinadi. Tolalarining oralarida qon tomirlari va nerv tolalari keng tarkalgan.




    26-rasm. Yurak muskul to’qimasi.(G.G.Tinyakovdan).

    1-muskul tolasi, 2-muskul tolaning yadrosi,

    3-chin siyrak biriktiruvchi to’qima.
    Sinov uchun savollar
    1.Muskul to`qimasi qanday tuzilgan?

    2.Kundalang yo’lli muskul to`qimasi qanday tuzilgan?

    3.Sillik muskul to`qimasi qanday tuzilgan?

    4.Yurak muskul to`qimasi tuzilishini aytib bering.



    9-Mashg’ulot
    Mavzu: Nerv to’qimasi.
    Mashgulotning maqsadi : Nerv to’qimasiining tuzilishini urganish.

    Reja: 1Reseptorlarning tarkibiy tuzilishi.

    2. Nerv hujayrasining tuzilishi.

    3.Neyronlararo sinapslar va ularning tuzilishi.

    4.Nerogliyalar va ularning tuzilishi.

    5.Nerv tuqimasi regenerasiyasi.

    Kerakli jihozlar: mikroskoplar, yoritgich chiroqlar, tayyor gistologik preparatlar jamlanmasi, amaliyot darsi uchun uslubiy qullanmalar, amaliyot darsi uchun daftarlar, oddiy qalamlar va ruchkalar.
    Nerv to’qimalari jami bir butun bo’lib, organizmda yuqori darajada ixtisoslashgan va takomillashgan murakkab nerv sistemasini tashkil etadi. Bu sistema har qanday tashqi va ichki ta’sirni qabul qilib, markaziy nerv sistemasiga yetka-zib berish va u yerda analiz-sintez jarayonida hosil bo’lgan javob impulsini (reaksiyasini) harakat organlariga yetkazib berish kabi o’ta murakkab vazifani bajaradi. Demak, nerv sistemasi orqali organizmda doimo tashqi va ichki muhit bilan uzluksiz bog’lanish bo’lib turadi.

    Ma’lumki, organizmning tashqi va ichki organlarida har xil ta’sirni qabul qiluvchi apparatlar — reseptorlar joy-lashgan. Tashqi ta’sirni qabul qiluvchi reseptorlar eksteroreseptorlar, ichki ta’sirni qabul qiluvchi reseptorlar interoreseptorlar deyiladi. Yuqorida aytib o’tilganidek, tashqi va ichki reseptorlar qabul qilgan ta’sir impuls tariqasida markazga intiluvchi nerv (afferent) hujayralari (neyronlar) orqali tezda markaziy nerv sistemasiga (MNS) yetkaziladi. U yerda analiz-sintez qilinib, javob impulsi harakat ney-ronlari, ya’ni markazdan qochuvchi (efferent) neyronlar orqa-li harakat organlariga (muskul yoki bezlarga) yetkaziladi. Shundan keyin bu organlar qisqaradi yoki bo’shashadi, bezlarn esa mahsulot (sekret) ishlab chiqaradi.

    Mahsulot - iqtisodiy faoliyatning ashyolar va xizmatlarda mujassam etilgan natijasi. Uning moddiy-buyum shakli moddiy M. koʻrinishiga ega. Maʼnaviyat sohasida gʻoya, ixtiro va kashfiyotlar, yangi texnologiyalar, i.t.

    Hayvonlar tashqaridan qabul qiladigan impulslarning analiz-sintezi bilan atrof-muhitda o’zining turgan joyi va yo’nalishini aniqlab oladilar. Odam esa dunyo sirlarini chuqur o’rganib chiqib, o’rgangan narsa-hodisalarni amalda qo’llaydi.

    Nerv to’qimasi tarknbida faqat sezuvchi (markazga intiluvchi) va harakat (markazdan qochuvchi) nervlari uchrab qolmay, «balki uchinchi guruh — oraliq (assosiativ) neyronlar ham uchraydi. Ular bir neyrondan ikkinchi neyronga impuls o’tkazish vazifasini bajaradi. Masalan, impulsni ular afferent iyeyrondan efferent neyronga o’tkazishi mumkin.

    Umuman olganda, nerv to’qimasi ikkita katta tarkibdan: o’ziga xos vazifani bajaruvchi nerv hujayralaridan (1) va to’qimada tayanch, trofik, sekretor, himoya vazifalarini bajaruvchi bir necha xil neyrogliyadan (2) tashkil topgan. Bular hammasi bir butun holda organizmda morfologik va funksional jihatdan yaxlit nerv sistemasini tashkil etadi.

    Nerv hujayrasi (neyron)

    Nerv hujayrasi (neyrosit yoki neyron) nihoyatda ixtisoslashgan murakkab morfologik tuzilishga ega bo’lib, har xil tashqi va ichki ta’sirni qabul qilib, uni impulsga aylantirish va hujayra o’simtalari orqali uzatib berish xususiyatiga ega. Neyron sitoplazma va yadro qismlarini tashkil etuvchi tanasi, ya’ni perikariondan hamda bir nechta o’simtalardan tarkib topgan. Ayniqsa uning o’simtalari juda ko’p bo’lib, ulardan bittasi uzun bo’ladi, mana shu uzuni akson yoki neyrit deyiladi. Heytrit orqali hujayra tanasidan boshqa nerv o’simtasiga yoki harakat organlariga impuls o’tkaziladi. Aksonning, uzunligi bir necha mikrondan 1—1,5 metrgacha bo’lishi mumkin. Uning yo’g’on-ingichkaligi butun uzunligi bo’ylab bir xil. Ayrim vaqtlarda u yon tomonlarga o’simtalar chiqaradi, ularga yon kollateral o’simtalar deyiladi. Neyronning qolgan o’simtala-ri kalta bo’lib, ular dendritlar deyiladi. Dendritlar, odatda, hujayra tanasidan yo’g’on bo’lib chiqib, uchiga tomon ingichkalashib boradi. Ular ikkinchi nerv hujayrasi o’simtalari bilan tutashib, sinapslar hosil qiladi. Sinaps ikkita neyron o’simtalarining bir-biri bilan tutashgan qismidir. Ular nmpulsni bir neyrondan ikkinchi neyronga o’tkazish funksiyasini bajaradi. Ayrim vaqtlarda dendritning uchlari ta’sirni qabul qiladigan reseptorga aylanib, ta’sirni qabul qilishda Ishtirok etadi.

    Odam va hayvonlar organizmida uchraydigan neyronlar o’zidan chiqaradigan o’simtalarning soniga qarab quyidagilarga bo’linadi (56-rasm):

    1.Unipolyar (latincha unus — bir degani) — bir qutbli, ya’ni bir o’simtali neyronlar.

    2.Bipolyar (latincha bi — ikki degani) — ikki qutbli, ya’ni ikki o’simtali neyronlar.

    3. Multipolyar (latincha mulfum — ko’p degani) — ko’p qutbli, ya’ni ko’p o’simtali neyronlar.

    Unipolyar neyronlarning tanasidan, odatda, bitta o’simta chiqadi. Ular qatoriga dendrit o’simtalari paydo bo’lmaydigan neyroblast hujayralari kirishi mumkin. Unipolyar neyronlar asosan umurtqasiz hayvonlar organizmida uchraydi. Odam tanasida esa bunday neyronlar bo’lmaydi.

    Bipolyar neyronlar qarama-qarshi qutblaridan ikkita o’simta chiqaradi. Bittasi akson, ikkinchisi dendrit vazifasini bajaradi. Bipolyar neyronlar ham odam organizmida kam uchraydi. Ular faqat ko’zning to’r pardasida, ichki quloqning spiral gangliyasida hamda hid bilish organlarida uchraydi. Bipolyar neyronlar ko’proq hasharotlar terisida bo’ladi. Ayrim adabiyotlarda psevdounipolyar neyronlar qatoriga qo’shib o’rganiladi. Buni yodda tutish kerak. Psevdounipolyar neyronlar tanasidan, odatda, bitta o’simta chiqib, so’ng u «T» harfi singari ikkiga ajraladi. Lekin o’simtaning o’zagi bitta bo’ladi. Shuning uchun ularni psevdounipolyar deyiladi. O’simtalarning bittasi dendrit vazifasini bajarsa, ya’ni ta’sirni qabul qilsa, ikkinchisi akson vazifasini o’taydi, ya’ni ta’sirni markazga yetkazib berishda ishtirok etadi.

    Multipolyar, ya’ni ko’p qutbli (tarmoqli) neyronlardan har tomonga qarab bir nechta o’simta chiqadi. Ularning bittasi, odatda, uzun bo’lib, akson vazifasnni bajarsa, qolganlari mayda, kalta bo’lib, dendrit rolini o’ynaydi. Multipolyar neyronlarga orqa miyaning barcha harakat neyronlari kiradi (57-rasm).

    Nerv hujayrasining morfologik tuzilishi

    Nerv hujayrasi morfologik tuzilishiga ko’ra, tana, ya’ni perikarion va o’simtalardan tashkil topgan (58-rasm). Tana qismi yadro, sitoplazma, organoidlar va o’ziga xos kiritmalardan iborat. O’simtalari esa akson va dendritlardan iborat. Yadrosi, odatda, yumaloq yoki oval shaklda bo’lib, har bir hujayrada bitta bo’ladi, kamdan-kam ikkita yoki ko’p yadroli nerv hujayralari uchraydi. Masalan, prostata bezining nerv sistemasini tashkil qiluvchi neyronlarda ko’p yadroli nerv hujayralari bor. Ularning soni 15 tagacha yetadi. Neyronlarda intensiv ravishda fiziologik jarayonlar kechishi natijasida yadro tarkibida xromatin moddasi kamroq bo’ladi. Bitta yoki ikkita RNK ga boy yadrochaga ega. Sitoplazmasi (neyroplazmasi) tarkibida hamma organoidlar va spesnfik hujayra kiritmalari: mitoxondriylar, endoplazmatik to’r, Golji kompleksi (apparati), sentrosoma, lizosoma, neyratubula va neyrofilimantalar, spesifik elementlardan — neyrofibrillalar va tigroid moddalar uchraydi.

    Neyrofibrillalar perikarion bo’shlig’i va o’simta ichini to’ldirib turadigan ingichka ipsimon o’simta bo’lib, kumush nitrat tuzi bilan bo’yalgan preparatlarda yaxshi ko’rinadi. Elektron mikroskopda aniqlanishicha, miofibrillalar nerv hujayrasining uzunasi bo’ylab joylashgan bo’lib, ko’ndalang kesimining diametri 500 A ga teng. Xarakterli tomoni shundaki, miofibrillalar hujayraning tana qismida har tomonga yo’nalgan, nozik chigallangan to’rsimon shaklda joylashsa, o’simtalarda bir-biriga nisbatan to’g’ri, parallel joylashgan bo’ladi. Tigroid modda faqat neyron perikarioni va dendrit bo’lishi mumkin. Ayrim hollarda zich joylashgan neyrofibrillalar tutami hosil qilgan shaklda ko’rinadi. Ayrim vaqtlarda esa tolachalar bir-biri bilan yopishgan bo’lishi mumkin, bu — miyaning eslab qolish xususiyatiga, fikrlash qobiliyatiga salbiy ta’sir qiladi.

    Keyingi vaqtlarda elektron mikroskopda tekshirish shuni ko’rsatdiki neyrofibrillalar to’rsimon shaklda joylashgan ikki xil mayda tolachalardan (fibrillalardan) tarkib topgan ekan. Ulardan birinchisi — diametri 60—100 A ga teng neyroprotsfibrillalar yoki neyrofilamentlar bo’lsa, ikkinchisi — diametri 200—300 A ga teng neyronaycha yoki neyrotubulalardir. Bular kumush nitrat tuzi bilan bo’yalgan gistologik preparatlarda qo’shilib ketib, yo’g’on miofibrillalarga o’xshab ko’rinadi. Tirik hujayralarda bu protofibrillalar deyarli ko’rinmaydi. Neyronaychalar oqsillardan tashkil topgan nozik struktura bo’lib, faqat elektron mikroskopda yaxshi ko’rinadi. Preparatlarni elektron mikroskop yordamida ko’rilganda ularni fiksatorlardan o’tkazish jarayonida neyronaychalar neyrofilameytlarga yopishib yo’g’on bir neyrofibrillalar tolasiga o’xshab ko’zga tashlanadi.

    Tigroid modda nerv hujayrasining sitoplazmasida uchraydigan o’ziga xos kiritma bo’lib, gistologik preparatlarda har xil kattalikda granula (donacha)larga o’xshab ko’rinadi (59-rasm). Oldin adabiyotlarda bular Nissel tanachalari deb yuritilar edi. Hozir esa bu modda tionin va ko’k toluqli bo’yoqlarda to’q bo’yalgani uchun bazofil modda deb ham yuritiladi. Tigroid modda faqat neyron perikarioni va dendrit o’simtasi tarkibida uchrab, akson (neyrit) tarkibida o’chramaydi. Aksonning hujayradan chiquvchi o’zagida ham topilmagan. Tigroid modda tarkibida ko’p miqdorda ribonukleoproteid hamda ma’lum miqdorda glikogen va oqsil moddalar topilgan. Elektron mikroskopda tekshirish shuni ko’rsatdiki, tigroid modda asosan donador endoplazmatik to’r yig’ilgan joyda ko’p uchrar ekan.

    Yuqorida aytib o’tilganidek, akson tarkibida oqsil sintezlovchi organoidlar hamda tigroid modda bo’lmaydi. U yerda hujayra o’simtasi o’q qisminn tashkil qiluvchi neyrofibrillalardan tashqari, tanasidan aksonning uchi tomon sutkasiga millimetr va undan ham ko’proq tezlikda muttasil oqib turadigan hujayra plazmasi bor. Tigroid modda miqdori hujayralarning fiziologik holatiga qarab doimo o’zgarib turadi. Neyronning fiziologik vazifasi kuchayganda yoki unga uzluksiz ta’sir qilinsa, tigroid modda asta-sekin kamayib borib, hatto yo’qolib ketishi mumkin. Aksincha, hujayraga dam berilsa, tigroid miqdori qayta yana tiklanadi. Nerv hujayralarida sodir bo’ladigan har xil patalogik jarayonlarda (yallig’lanish, intoksikasiya, degenerasiya va boshqa holatlarda) ham tigroid modda miqdori o’zgarib turadi. Demak, ma’lum bo’lishicha, tigroid moddaning miqdori va sifati nerv hujayralarining fiziologik holatiga bevosita bog’liq bo’ladi.

    Nerv hujayrasining o’simtalari asosan tashqi va ichki ta’sirni markazga va u yerdan javob impulsini harakat organlariga uzatib berish vazifasini bajaradi. Ular organizm nerv sistemasining bir butunligini ta’minlaydi. Nerv o’simtalarining o’rtasida uning o’q qismi yotadi, uning ustidan esa yumshoq parda o’rab turadi. Bunga miyelin parda deyiladi. Ayrim nerv o’simtalarining pardasi bo’lmasligi ham mumkin, ya’ni o’simta faqat o’q qismdan tashkil topgan bo’ladi. Nerv hujayralari pardasi bor-yo’qligiga qarab ikkiga, ya’ni miyelinsiz va miyelinli nerv tolalariga bo’linadi.

    Miyelinsiz nerv tolalari ko’z, quloq hamda achchiq va chuchukni sezadigan organlar va vestibulyar apparatning nerv sistemasini tashkil etadi. Ular ko’pgina vegetativ nerv sistemasida uchraydi. Bu nerv sistemasi yuksak darajada ixtisoslashgan bo’lib, organizmning tashqi muhit bilan moslashishini ta’minlaydi. Har bir nerv tolasi tarkibida 3—20 tagacha o’q silindr uchraydi (60-rasm). Ayrim vaqtlarda boshqa neyronning o’q si-lindri ham qo’shilib ketishi yoki ajralib boshqa neyronga o’tishi mumkin. Ularning bunday tuzilishiga kabelsimon o’q silindrlar deyiladi. Har bir o’q silindr tashqi tomondan Shvann hujayralaridan (sinonimlari — lemmosit, neyrolemmosit, olegodendrolemmosit, glial hujayralar) tashkil topgan yupqa parda bilan o’ralgan bo’ladi, miyelin pardasi bo’lmaydi. Odatda, Shvani hujayralarining o’q qismini ikki tomondan (membranalari uzilmasdan) asta o’rab o’z ichiga oladi. Bu — fagositoz xususiyatiga ega bo’lgan hujayralarning mikroorganizmlarini ikki tomonidan o’rab qamrab olishga o’xshaydi. O’q hujayralari ikki yon tomonidan o’rab keluvchi Shvann hujayralarining uchlariga mezakson deyiladi. Nerv tolachasining tarkibidagi o’q silindrning soniga qarab mezakson ham bir nechta bo’lishi mumkin.

    Oddiy mikroskopda miyelinsiz nerv tolachalari xuddi o’k silindrdan tashkil topgan tutamlarga o’xshaydi. Ularning ustini o’rab turuvchi lemmositlar ham yadrosi bilan yaxshi ko’rinadi. Faqat ularning chegaralari va mezaksonlari ko’rinmaydi. Miyelinsiz tolalardan impuls ancha sekin — 1 m/sek tezlik bilan o’tadi.

    Miyelinli nerv tolalari organizmda ko’p uchraydi. Masalan, periferik va MNS neyronlari miyelinli nerv tolalaridan tashkil topgan. Xarakterli tomoni shundaki, miyelinli nerv tolalarida o’q silindrlar, odatda, bitta bo’lib, o’ziga tegishli miyelin pardaga ega (61, 62-rasm). Miyelin parda asosan lipidlardan tashkil topganligi uchun osmiy kislotada yaxshi bo’yalib, mikroskopda to’q jigarrang bo’lib ko’rinadi. Aksonning ayrim qismlarida miyelin modda uchramaydi. Bunday qismlar bo’g’ilmalar yoki Ranve bo’g’ilmalari deb yuritiladi. Har bir bo’g’ilma qo’shni Shvann hujayralari chegaralariga to’g’ri keladi. Tolaning ikki bo’g’im orasidagi qismi miyelinsiz segment deb yuritiladi. Har bir tolaning muayyan oralig’ida miyelin moddani qiyshiq holda kesib o’tgan oqish kesmani ko’ramiz, unga Shmidt-Lanterman qiyiqlari deyiladi. Hozir zamonaviy elektron mikroskopda tekshirish usullari joriy qilinishi bilan nerv tolalaridagi bo’g’ilmalar, qiyiqlar va Shvann hujayralari hamda ular orasida joylashgan miyelin qavatlarini batafsil o’rganish imkoniyati tug’ildi. Endi ma’lum bo’lishicha, har bir bo’g’ilma ikkita lemmositlarning, ya’ni Shvann hujayralarining chegarasi bo’lib, bu yerda ko’plab mitoxondriy va mikrovorsinkalar bor. Miyelin qavati, odatda, nerv to’qimasining rivojlanishi davridan boshlab hosil bo’la boshlaydi. Bunda tolachalarni oldin lemmositlar ikki tomondan o’rab oladi, ya’ni mezakson hosil qiladi. Rivojlanishning so’nggi davrlarida o’q silindr atrofida miyelin qavat hosil bo’ladi. Uning ustidan esa lemmosit hujayralari o’rab turadi. Ilgarilari bu pardani o’ziga mustaqil Shvann hujayralaridan tashkil topgan parda deyilar edi. Shvann pardasining ustidan bazal membrana bilan biriktiruvchi to’qima pardasi o’rab turadi unga endonevriy deyiladi. Miyelinli nerv tolasidan impulslarning o’tish tezligi ancha yuqori — 70—100 m/s.

    Tashqi va ichki ta’sirni, odatda, sezuvchi nerv uchlari qabul qiladi, ularni fanda reseptorlar deyish rasm bo’lgan. Binobarin, reseptorlar sezuvchi nerv uchlari bo’lib, ta’sirni qabul qilish va uni impulsga aylantirish, markaz tomon uzatib berish xususiyatiga ega. Hamma reseptorlar ikkita katta guruhga bo’linadi: 1) eksteroreseptorlar — ta’sirni tashqi muhitdan qabul qiladigan reseptorlar; 2) interoreseptorlar— ta’sirni organlarning ichki qismidan qabul qiladigan reseptorlar. Bundan tashqari, ta’sirni qabul qilish xarakteriga qarab, yana bir necha xil reseptorlar uchraydi. Masalan, issiq-sovuqni sezadigan reseptorlar (termoreseptorlar), baroreseptorlar (bosimni sezadigan), xemoreseptorlar (kimyoviy ta’sirni sezadigan), mexanoreseptorlar (mexanik ta’sirni sezadigan) va hokazo. Og’riqni sezuvchi reseptorlar ham shular jumlasiga kiradi. Ular og’riqni sezib, alohida ingichka miyelinsiz nerv tolalari orqali impulsnp MNS ga uzatadi.

    Sezuvchi nerv uchlari morfologik tuzilishiga ko’ra ikkita katta guruhga bo’linadi: 1) erkin sezuvchi nerv uchlari. Bunda o’q silindr nerv uchlarining tarmoqlari bevosita innervasiya qilishi kerak bo’lgan to’qima hujayralari orasida yotadi (masalan, Merkel hujayralari, quyiga qarang); 2) Erkin bo’lmagan sezuvchi nerv uchlari. Bunga nerv tolalarining hamma kom-ponentlari, ya’ni o’q silindr tarmoqlari, ta’sirni qabul qilishga moslashgan gliya va epiteliy hujayralari kiradi.

    Erkin bo’lmagan nerv uchlari, bundan tashqari, biriktiruvchi to’qimadan iborat kapsula bilan o’ralgan o’ralmaganligiga qarab ham ikkiga bo’linadi: 1) Kapsulaga o’ralgan nerv uchlari. Bunda nerv uchlari biriktiruvchi to’qimadan iborat kapsulaga o’ralgan bo’ladi; 2) Kapsulaga o’ralmagan nerv uchlari—kapsulasi bo’lmaydi.

    Yuqorida barcha nerv uchlari o’ziga xos fiziologik xususiyati va morfologik tuzilishiga ko’ra bir-biridan farq qiladi, deb aytib o’tgan edik. Shulardan ayrim nerv uchlari bilan tanishib chiqamiz.

    Merkel disklari yoki hujayralari. Erkin nerv uchlariga kiruvchi bu nerv tolalari odatdagidek epiteliy qatlamiga kelib miyelin qavatini yo’qotadi va oxirgi terminal tarmoqlari to’qima hujayralari ichiga tarqaladi. Buning xarakterli tomoni shundaki, bunday nerv uchlarida terminal tarmoqlardan tashqari, spesifik o’zgarishga ega bo’lgan hujayralar ham uchraydi. Bunga sezgi (idrok) disklari yoki Merkel hujayrayaari. deyiladi. Bu hujayralar oqish bo’yalgan sitoplazma va yassilangan yadrosi hamda diametri 100 mk atrofidagi osmiofil donachalari bilan ajralib turadi. Nerv tarmoqlari ana stunday hujayralar bilan tutashib nozik to’r shaklida sezuvchi nervlar uchini hosil qiladi. Sezgi (idrok) disklari, odat-da, teri epiteliysining sezish xususiyati kuchli bo’lgan joylarda ko’p uchraydi.

    Fater-Pachen tanachasi (64-rasm). Biriktiruvchi to’qimaday iborat kapsulali sezuvchi nerv uchi bo’lib, ichki organlarda (ichak devorida, me’da osti bezi, tomirlar va bo’g’imlar atrofida) bo’ladi. Ko’proq teri ostida uchraydi. Kapsulaning o’rtasida kolbasimon Shvann gliyasining o’zgargan hujayralaridan tarkib topgan, tarmoqlangan nerv uchlari joylashgan. Odatda, nerv tolasi kapsulaga kirish oldidan miyelin qavatini yo’qotadi va ichiga faqat o’q silindrning o’zi kiradi. Plastinkasimon kapsula fib-roblast hujayralari va spiral holda joylashgan kollagen tolachalardan hosil bo’lgan. Qapsula bilan kolbaning chegarasida, ya’ni dendritning uchi bilan kapsula ichki chegarasida kontakt bo’lishini ta’minlab turuvchi gliyalardan hosil bo’lgan hujayralar bor. Plastiikasimon tanachaga tekkan har qanday ta’sir tezda nerv uchlariga yetkazib beriladi.

    Meysner tanachasi. Bu ham biriktiruvchi to’qimadan iborag kapsulaga o’ralgan sezuvchi nerv uchlariga kiradi. Bunga sezuvchi tanacha yoki Meysner tanachasi deyiladi. Tanachada o’ziga nisbatan perpendikulyar holda oligodendrogliya hujayralari joylashgan. Kapsulasi nisbatan yupqa kollagen tolachalardan tashkil topgan. Boshqa tanachalarga o’xshab nerv tolasi tanachaga kirish oldida miyelin qavatini yo’qotadi va kapsula ichida o’q silindr tarmoqlanib, gliya hujayralari yuzasidan joy oladi. Bunday sezuvchi tanachalar teoi so’rg’ichlari tarkibida uchraidi.

    Genital tanachalar jinsiy organlarda, organizmning boshqa joylarida, biriktiruvchi to’qima tarkibida ham uchraydi. Boshqa tanachalardan asosiy farqi shundaki, bunda kapsula tanachasiga odatdagidek bitta nerv tolasi kirmay, balki bir nechta nerv tolasi (2—3 tagacha) kiradi va ko’p miqdorda oxirgi tarmoqlarni hosil qiladi.

    Krauze kolbasi ko’p tarmoqlangan bo’lib, bu ham tashqi biriktiruvchi to’qimadan iborat kapsula va uning ichida joylashgan oxirgi sezuvchi tarmoqlarni o’rab turuvchi neyroglial kolbadan tashkil topgan. Adabiyotlarda yozilishicha, bu tanacha issiq-sovuqni sezishda ishtirok etadi.

    6) Skelet muskullaridagi reseptorlar morfologik tuzilishiga ko’ra boshqa nerv uchlariga qaraganda o’ziga xos tuzilishga ega. Ular nerv-muskul duklari deb ham yuritiladi. Ular tashqi tomondan biriktiruvchi to’qimadan iborat kapsula bilan o’ralgan bo’lib, ichida bir nechta yo’g’on va ingichka muskul tolalari bor. Bu o’rinda skelet muskullari o’zining ko’ndalang yo’lli tuzilishini yo’qotgan. Tolachalar orasida o’ziga xos to’qima suyuqligi bo’ladi. Markazda joylashgan har bir muskul tolasi juda ko’p sezuvchi nerv uchlari bilan spiral shaklda chirmashib ketgan. Muskul tolachalarining ayrimlaridagi yadrolar tolaning o’rtasida to’p-to’p bo’lib turadi.

    Shu xususiyatlarga asoslanib, ular yadrolar xaltachasi deyiladi. Boshqa muskul tolachalarida esa yadrolar tolacha bo’ylab uzunasiga zanjirga o’xshab joylashgan. Dukning kengaygan ko’p yadroli markazini ekzatorial zona deyiladi. Bu yerda yadrolar to’p-to’p bo’lib joylashgan va tolalar uchi dukning qarama-qarshi qutblarida yakunlanadi. Tuzilishi jihatidan ular harakat nervi uchlariga, motor pnlakchalariga o’xshaydi.


    1   2   3   4   5   6   7   8


    Download 352.07 Kb.

    Bosh sahifa
    Aloqalar

        Bosh sahifa


    Alisher navoiy nomidagi samaqand davlat universiteti

    Download 352.07 Kb.