• Bezli epiteliy
  • Endokrin bezlar
  • Mavzu: Bir qavatli epiteliy to’qima
  • Alisher navoiy nomidagi samaqand davlat universiteti




    Download 352.07 Kb.
    bet2/8
    Sana24.03.2017
    Hajmi352.07 Kb.
    1   2   3   4   5   6   7   8

    6. Kanday fiksatorlarni bilasiz?



    Epiteliy to’qimasi

    Epiteliy to’qimasi o’ziga xos morfologik tuzilishga ega bo’lib, hujayralari zich, ya’ni qatlam-qatlam bo’lib joylashgan. Bu to’qima orqali organizm bilan tashqi muhit o’rtasida moddalar almashinuvi sodir bo’ladi. Ma’lumki, epiteliy (epithelium) termini birinchi marta 1701 yili Ryuish tomonidan qo’llangan. Epi-ustidan qoplovchi, tele- so’rg`ich degan ma’noni ifodalaydi. Epiteliy to’qimasi odam va hayvonlar organizmida keng tarqalgan bo’lib, epiteliosit hujayralaridan tarkib topgan. Bu to’qima (qisqacha epiteliy) odam va hayvonlar tanasining tashqi va ichki tomonida (ichki a’zolarda ham) joylashgan. U tanani ham tashqi, ham ichki muhitdan ajratib turadi. U mana shu ajratib turish vazifasi tufayli chegaralovchi (chegaralab turuvchi) to’qima deb ham yuritiladi. Tashqi va ichki muhitdan organizmni chegaralab turar ekan, u muhit bilan bevosita bog`liq turadi. Epiteliy to’qimasining hujayralari, odatda, qatlam-qatlam bo’lib organlarni o’rab turadi. Uning qatlam hosil qilish xususiyati hatto ulardan tayyorlangan kul’turalarda ham ko’rinadi: Epiteliy hujayralar bir-biri bilan tutashib, o’z vazifasiga ko’ra tashqi muhitdan chegaralanib oladi. Bundan tashqari, epiyteliy to’qimasining asosiy massasini hujayralar massasi tashkil qiladi. U organizmning tashqi muhit bilan bog`liq bo’lgan ichki organlari yuzasini qoplab turadi. Masalan, bu epiteliy ovqat hazm qilish sistemasining ichki yuzasini, ya’ni og`iz bo’shlig`i, qizilungach, me’da, ingichka hamda yo’g`on ichaklarning yuzalarini, nafas yo’llari, ayirish va tanosil organlari devorini qoplab turadi va ularning yon muhitlari bilan bog`liq bo’ladi.

    Tashqi muhit bilan bog`liq bo’lmagan organlar yuzasini qoplovchi epiteliy seroz parda epiteliysi deyiladi. Bunga o’pkani o’rab turuvchi plevra pardasining ustini qoplab turgan epiteliy-perikard va qorin pardasi piteliysi kiradi.

    Epiteliy to’qimasi qoplab turadigan bezlarga qalqonsimon va ayrisimon bezlar hamda gepofiz, ya’ni odenogipofiz epiteliysi kiradi. Bundan tashqari, sodda hayvonlarda uchraydigan endostil, suvda va quriqlikda yashovchi hayvonlar hamda baliqlarda uchraydigan bronxial tanachalar ham epiteliy to’qimasiga o’xshab tuzilgan. Epiteliy to’qimasi ikkita yirik qismga: qoplovchi va bez epiteliysiga bo’lib o’rganiladi. Ovqat hazm qilish sistemasini qoplab turuvchi epiteliy bevosita moddalar almashinuvi (trofik) jarayonida ishtirok etadi, yani parchalangan ovqat moddalari qon va limfa tomirlariga so’rilishini ta’minlaydi.

    Ayirish organlari epiteliysi organizmda moddalar almashinuvi jarayonida hosil bo’lgan yiqindi moddalarni, ya’ni mochevina, siydik kislota va chiqindi tuzlarni ajratib, tashqariga chiqaradi. Bulardan tashqari, epiteliy to’qimasi organizmni ximoya qilish vazifasini ham bajaradi. Teri epiteliy o’ziga xos morfologik tuzilganligi tufayli organimzni har xil tashqi ta’sirdan, ya’ni mexanik, ximiyaviy ta’sirdan va unga har xil infeksiya kirishidan saqlaydi.

    Teri - odam va hayvonlar tanasining tashqi qoplami. Organizmni tashqi taʼsirotlardan himoya qiladi, sezish, moddalar almashinuvi, organizmdan keraksiz moddalarni chiqarish, termoregulyatsiya va boshqalarda qatnashadi.
    Epiteliy to’qimasining hujayralari hamma joyda hamma vaqt bir-biriga nisbatan yonma-yon, zich joylashgan bo’ladi. Uning epidermis hujayralari qavat-qavat bo’lib joylashib, himoya vazifasini o’taydi. Yuqorida aytigandek, bu hujayralarda oraliq modda bo’lmaydi. Ular bir-biri bilan desmasomalar va tutashtiruvchi plastinkalar yordamida birikkan bo’ladi. Epiteliy to’qimasining hujayralari hamma vaqt bazal membrana ustida joylashadi. Bazal membrana muayyan strukturaga ega bo’lmagan, g`ovaksimon, ya’ni amorf modda va fibrinlar strukturasiga ega tuzilma bo’lib, epiteoliy to’qimasi hayotida muhim vazifani bajaradi. Masalan, birinchidan, epiteliy to’qimasi hujayralarning trofikasini ta’minlaydi, ya’ni oziq moddalar bazal membrana orqali diffuziya yo’li bilan kapillyar qon tomirlaridan (filtrlanib)epiteliy hujayralariga o’tadi (epiteliy to’qimasining o’zida esa qon tomirlari bo’lmaydi). Ko’p qavatli epiteliyning yuqori qavatida joylashgan hujayralar ham shu yo’l bilan o’z trofikasini ta’minlaydi, shuningdek bazal membrana o’z ostida joylashgan biriktiruvchi to’qimaning epiteliy to’qimasi yuzasiga o’sib siqib ketmasligini ta’minlaydi. Bordi-yu, epiteliy jarohatlansa (kesilib ketsa, operasiya vaqtida tig` tegsa), shu joydan biriktiruvchi to’qima o’sib, epiteliy yuzasiga chiqishi mumkin.

    Epiteliy hujayralari doim qutbli, ya’ni bazal va apikal qismlarga ega bo’ladi. Hujayralarning pastki, ya’ni bazal membranaga qaragan qismi tashi va ichki morfologik tuzilish va bajaradigan vazifasiga ko’ra apikal qismidan farq qiladi. Epiteliy hujayralari, odatda, faqat tashqi tuzilishi bilan emas, balki ichki, ya’ni sitoplazmasidagi organoidlarning joylashishi va shakli bilan ham farq qiladi. Masalan, silindrsimon bazal epiteliy hujayralaridan shakli ovalsimon yoki yumaloq yadrolar hujayraning bazal qismiga surilgan (joylashgan) bo’ladi. Yadroning yuqorigi qismida, odatda, hujayraning to’rsimon apparati (Golji kompleksi) joylashadi. Mitoxondriy esa ko’proq hujayraning yadrosi atrofida hamda bazal qismida uchraydi. Agar epiteliy ko’p qavatli bo’lsa, unda har bir qavatni tashkil qiluvchi hujayralar tuzilishi jihatidan bir-biridan farq qiladi, ya’ni tashqi muhitga yaqin joylashgan epiteliy hujayralar bazal hujayralardan ancha farq qilib, buni terida tirnoqlar, tukchalar, kiprikchalar hosil qilishga moslashishi bilan tushintirish mumkin.

    Epiteliy hujayralariga xos ya’na bir xususiyat shundan iboratki, ular yuqori darajada ixtisoslashganligiga qaramay, tarkibida bo’linish qobiliyatiga ega bo’lgan hujayralar ko’p uchraydi. To’qima tarkibida doim ana shunday hujayralar bo’lishi, odatda, unda regenerasiya, ya’ni tiklanish jarayoni jadal borishini ta’minlaydi. Epiteliy to’qimasining bu xususiyati organizmning tashqi muhit bilan bevosita bog`liq qismlari tashqaridan ko’plab mexanik, ximiyaviy va boshqa ta’sirga uchrashida juda muhim vazifani o’taydi.
    Epiteliy to’qimasi hujayralarining maxsus strukturalari
    Organizmning tarixiy rivojlanishi davrida turli fiziologik vazifalarni bajarishga moslashish natijasida hujayralar shaklini va ichki tuzilishini morfologik jihatdan unga muofiq ravishda o’zgartiradi, deb yuqorida aytib o’tilgan edi. Bunday o’zgarishlarni organizmning har xil qismlarida uchraydigan epiteliy hujayralarida yaxshi ko’rish mumkin. Bu hujayralarning ko’pchiligada turlicha maxsus strukturalar hosil bo’lgan. Bular hujayra sitoplazmasining differesiyalanishi (tabaqalanishi) natijasida paydo bo’lib, o’ziga xos fiziologik vazifalarni bajarishga moslashgan. Epiteliy to’qimasi hujayralarida uchraydigan bunday maxsus strukturalarga: mikrovorsinkalar, kiprikchalar, xivchinlar, patsimon o’simtalar va tanofirillalar kiradi.

    Mikrovorsinkalar - mayda sitoplazmatik o’simta bo’lib, hujayraning apikal qismi yuzasida joylashgan, shakli silindrsimon, uchi yumaloq, ya’ni gumbazsimon bo’ladi. Har bir hujayrada bunday mikrovorsinkalarning soni 1000 taga yaqin bo’ladi. Ularning uzunligi taxminan 1,1 mk, diametri 0,1 mkg ga teng. Har xil hujayralarda turlicha uzunlikda va turlicha sonda bo’ladi. Ularni faqat elektron mikroskopda kuzatish mumkin. Ichak epiteliysi mikrovorsinkalari yig`indisi so’ruvchi jiyak yoki kutikulani hosil qiladi. Mikrovosinkalar asosan jadal ravishda so’rishi kerak bo’lgan organlarning epiteliy yuzalarini (ichak, buyrak kanallari yuzalarini) qoplab turadi. Me’dada parchalangan ovqat moddalari ichaklarga tushganida mikrovorsinkalar tekislanib yoziladi, natijada ularning so’rish yuzasi 30 baravragacha kattalashadi. Ovqat moddalari qon tomirlaga so’rilagandan keyin vorsinkalar o’z holatiga qaytadi va avvalgi hajmini egallaydi. Ichak epiteliysining 1 mm2 ta mikrovorsinka bo’ladi. Har qaysi mikrovorsinka ichida submikroskopik kanalchalar bor. Bu kanalchalar faqat mikrovorsinkalarning oziq moddalarni so’rish yuzasini kengayishini ta’minlamay, balki ularning o’ziga xos “g`ovakligini” ham ta’minlaydi.

    Bundan tashqari, mikrovorsinkalar bag`rida ovqatning yetarli darajada parchalab so’rilishini ta’minlaydigan ayrim fermentlar bo’lib, ular murakkab birikmalarni parchalab oddiy yirikmalarga aylantiradi. Natijada yetarli darajada parchalangan ovqat hujayra membranalardan bemalol o’tib, qon tomirlarga tushadi. Mikrovorsinkalarning yana bir xususiyati parchalanmaydigan va organizm uchun kerak bo’lmagan ayrim mikroorganizmlarni qonga o’tkazmaydi, ya’ni u to’siq (baryer) vazifasini ham o’taydi. Bunday epiteliy bir qavatli, bir qatorli silindrsimon mikrovorsinkali epiyetily deyiladi.



    Kiprikchalar tashqi ko’rinishidan mayla tukchalarga o’xshagan bo’lib, tebranuvchi epiteliy hujayralarning apikal qismi yuzasini qoplab turadi. Ularning soni 250-300 taga yetadi. Kiprikchalar xuddi protoplzamatik o’simtalarga o’xshab, tashqi tomondan hujayra apikal qismidagi membrana bilan qoplangan bo’ladi. Kiprikchalarga o’ziga xos morfologik tuzilishga ega. Ularning ko’ndalang kesimi mikrokopda ko’rilganda markazida bir juft, periferik qismida esa 9 juft mikronaychalar borligi aniqlangan. Elektron mikroskop yordamida o’rganilganda ular hujayra sitoplazmasining apikal qismida joylashgan bazal tanachalar bilan bevosita tutashganligi ma’lum bo’ldi. Kiprikchalarning uzunligi bo’ylab mikronaychalar o’tgan bo’lib, ular ko’ndalang kesimining o’lchami 200-250 A ni tashkil qiladi. Mikronaychalarning ikkitasi, odatda, kiprikchaning o’rtasida, qolgan 9 jufti chekka qismida joylashgan bo’ladi.

    Ayrim umurtqasiz va tuban hayvonlarda bazal tanachalar tolachalar hosil qilib, ular yig`indisi epiteliy hujayra sitoplazmasining ichki qismida qilpillovchi kiprikchalar ildizini hosil qiladi. Odatda, kiprikchalar uzluksiz tez harakatlanib turadi. Kiprikchalarning ana shu harakati-tebranish xususiyati tufayli ular bir qavatli, ko’p qatorli kiprikli prizmasimon yoki qilpillovchi epiteliy deyiladi. Kiprikchalarning asosiy vazifasi: nafas yo’llaridagi havoni tozalab, ilitib berishdan, havo bilan kirgan yot zarrachalarni tutib qolishdan iborat. Ular uzlukiz harakatlanib turishi tufayli epiteliy yuzasiga chiqib turgan suyuq moddalar bir tomonga oqadi. Jinsiy yo’llarda esa jinsiy hujayralarning harakatini ta’minlaydi.



    Xivchinlar ayrim umurtqasiz hayvonlardan ignatanlilar, yelka oyoqlilar va bosh skeletsizlarning ovqat hazm qilish sistemasi epiteliysini tashkil yetuvchi hujayralarning apikal yuzasida bittadan o’simtasi bo’lib, bu epiteliy bir qavatli, bir qatorli xivchinli prizmasimon epiteliy deb yuritiladi. Yuqori tabaqalangan umurtqali hayvonlarning spermatozoidining harakat organi ham xivchinlarga kiradi. Xivchinldarning o’ziga xos vazifasiga qaramasdan, morfologik tuzilishi kiprikchaplarga o’xshaydi. Epiteliy kiprikchalari hamda xivchinlarning ko’ndalang kesimi elektron mikroskopda ancha yaxshi o’rganilgan. Natijada ular tarkibida adenozintrifosfatoza fermenti ko’p bo’lishi aniqlangan. Ma’lumki, bu ferment umurtqali hayvonlarning muskul tolalarida ko’p uchraydi va ularning qisqarishini ta’minlaydi. Albatta, spermtozoid hujayralarning harakati faqat adenozintrifosfatoza fermentiga bog`liq bo’lmaslan, balki boshqa kompleks ta’siriga ham bog`liq. Masalan, sperma suyuqligi tarkibidagi moddalar shunday ta’sir ko’rsatadi. Xivchinlar qaysi hayvonda, qayerida bo’lmasin, ular kiprikchalar bilan bir xil tuzilgan bo’ladi.

    Agar ichak epiteliysi elementlari qiyosiy o’rganiladigan bo’lsa, aytishimiz mumkinki, harakatlanmaydigan kovakichli hayvonlarning ovqal hazm qilish yo’li epiteliysining hujayralari ikki xil tuzilgan bo’ladi, ba’zilarining hujayralari baland bo’lib, xivchinlari bo’ladi, boshqalarining hujayralari pastroq bo’lib, ularning ham xivchini bo’ladi, ammo shu bilan birga ichi sekretor kiritmalar bilan to’la bo’ladi. Bo’yi baland hujayralar so’rishni va hujayra ichki hazmini amalga oshirsa, bo’yi pastroq hujayralar sekretor vazifasini o’taydi. Boshqa xil kovakichli chuvalchanglarning ichak epiteliysi kiprikli. Binobarin, turli xil chuvalchanglar sinfiga mansub hayvonlarning so’ruvchi epiteliysi bir-biridan shu tariqa bir oz farq qiladi.



    Patli epiteliy sudralib yuruvchilar va ayrim qushlar (suvda suzib yuruvchilar va ba’zi kunduzi hayot kechiradigan yirtqich qushlar bunga kirmaydi) ko’zi pirillash pardasining ichki tomonini qoplovchi epiteliyning apikal qismida joylashgan.
    Qushlar - umurtqali hayvonlar sinfi. Trias davrida yashagan sud-ralib yuruvchilarning psevdozuxlar turkumidan kelib chiqqanligi taxmin qilinadi. Q.ning qazilma qoldiqlari juda kam; dastlabki qazilma qoldiq - arxeopteriksnshk toshdagi izi va suyaklari yura davriga tegishli.
    U ko’zning shox (muguz) pardasini muttasil tozalab turadi. Bunga ir qavatli, ko’p qatorli prizmasimon patli epiteliy deyiladi.

    Tonofibrillalar epiteliy hujayrasi sitoplazmasining tabaqalanishi jarayonida hosil bo’ladigan o’ziga xos element. Har bir tonofibrillaning diametri 60-150 A na iyeng bo’lib, juda mayda keratindan tashkil topgan tonofilament, ya’ni protonofibrilla tolachalaridan iborat. Hozirgi zamon tekshirishlar shuni ko’rsatadiki, tonofibrillalar yonma-yon turgan hujayralar membranasiga tutashib turadi, lekin bir hujayradan ikkinchi bir hujayra sitoplazmasiga o’tmaydi. U epiteliy hujayrasi va to’qimani mustahkamlashda aktiv ishtirok etadi.

    Bezli epiteliy


    Xamma bezlarning asosiy kismi epiteliy to’qimadan tuzilgan. Bezlarning

    vazifasini bezlar tuzumining asosini tashkil kilgan epiteliy

    to’qimaning hujayralari bajaradi. Bezlar ikki gruppaga bo’linadi:



    1.Ekzokrin bezlar

    2.Endokrin bezlar

    Ekzokrin bezlar. Odam va hayvonlar organizmidagi bezlarning ko’p qismini tashqi sekresiya bezlari tashkil etadi. Ular o’z maxsulotini ovqat hazm qilish sistemasining ichki bo’shlig`iga va nafasi yo’llariga chiqaradi. Demak, bunday bezlar sekret ishlab chiqarish xususiyatiga ega bo’lgan hujayralardan tashqari, chiqaruv kanallari sistiyemasiga ham ega.
    Ishlab chiqarish, moddiy ishlab chiqarish - jamiyatning yashashi va taraqqiy etishi uchun zarur boʻlgan moddiy boyliklar (turli iqti-sodiy mahsulotlar)ni yaratish jarayo-ni; ishlab chiqarish omillarini isteʼ-mol va investitsiyalar uchun moʻljallangan tovarlar va xizmatlarga aylantirish. I.ch.
    Bezlarning maxsuloti har xil bo’lib, tarkibi jihatidan bir-biridan farq qiladi. Bez qaysi organda joylashgan bo’lsa, shu organning bajaradigan fiziologik vazifasi ta’minlanishida aktiv ishtirok etadi. Ma’lum bo’lishicha, tashqi sekresiya bezlari juda xilma-xil bo’lib, ular tuzilishi, sekresiya qilish usullari (sekresich tiplari), sekretining tarkibi va tashqariga chiqarish yo’llari bilan bir-biridan farq qiladi. Tashqi sekresiya bezlarini o’rganishda har xil klasiffikasiyalardan foydalaniladi (1-sxema).


    1-sxema


    Endokrin bezlarning morfologik klassifikasiyasi.

    Tashqi sekresiya bezlari bir hujayrali, ko’p hujayrali va kam hujayrali bezlarga bo’linadi.



    Bir hujayrali ekzokrin bezlar. Bu bezlar asosan bitta bez hujayrasidan tashkil topgan. Umuman olganda, umurtqali va umurtqasiz hayvonlar organizmining turli joyida uchrab, har xil shaklda bo’ladi. Bularga bir hujayrali qadahsimon bez ham deyiladi.

    Umurtqali hayvonlar bilan odamda bir hujayrali bez ko’p tarqalgan. Bu bez organizmning nafas yo’llarida ko’p qatorli epiteliy tarkibida uchrab, o’z sekretini shu epiteliy yuzasiga chiqaradi. Havoni changdan tozalash va namlab berish vazifasini ham bajaradi. Bu bez yo’g`on ichakda, ayniqsa, uning oxirgi qismida juda ko’p uchraydi, bu yerda esa himoya vazifasini bajaradi.

    Yer - Quyosh sistemasidagi Quyoshdan uzoqligi jihatdan uchinchi (Merkuriy, Venera sayyoralaridan keyin) sayyora. U oʻz oʻqi atrofida va aylanaga juda yaqin boʻlgan elliptik orbita boʻyicha Quyosh atrofida aylanib turadi.
    Chiqindi moddalarni bir-biri bilan ypishtirib, ichak devorini ortiqcha mexanik ishqalanishdan saqlab, yara-chaqa bo’lishiga to’sqinlik qiladi va ichak peristaltikasi yordamida so’rilishni osonlashtiradi. Nihoyat, tuban umurtqalilar, nemertin, mollyuskalar va ko’pgina boshqa jonivorlarning bez maxsulotlari to’siqlik vazifasini o’taydi. Turli umurtqasiz hayvonlarda bir hujayrali bezning boshqa shakllari ham uchraydi.

    Ichak epiteliysi tarkibida uchraydigan bir hujayrali bez mikroskopda yaxshi ko’rinadi. Sekret asosan hujayraning apikal qsimiga surilgan bo’lib, o’lchami har xil bo’lgan pufakchaoar shaklida sitoplazmani to’ldirib turadi. Yadro va organoidlari sitoplazma devoriga yaqin yoki bazal qismiga surilgan bo’ladi. Organoidlardan ko’zga yaxshi ko’rinadigani bu-yadroning apikal qismida joylashgan Golji apparatidir. Bu hujayra asosan shilliq, sekret ishlab chiqaradi. Hujayraning apikal qismi kengaygan bo’lib, bazal qismi tomon ingichkalashib boradi. Sekret apikal qismidagi teshikchadan tashqariga chiqib, hujayra yana qadahsimon shaklga kiradi.

    Ko’p hujayrali ekzokrin bezlar. Bu xildagi bezlar har xil yiriklikda va mustaqil tuzilishga ega bo’ladi. Tarkibida bez hujayralaridan tashqari, boshqa to’qima hujayralari ham uchraydi. Lekin sekret ishlab chiqarishda faqat glandulositlar ishtirok etsa, boshqa to’qimalari bezning torfik va metabolit jarayonlarida ishtirok etadi. Ekzokrin bezlar turlicha murakkablikka va xilma-xil strukturaga ega. Shuning uchun ularni o’rganishda morfologik tuzilishiga asoslanib yaratilgan klasiffikasiyadan foydalaniladi.

    Organizmda uchraydigan ko’p hujayrali tashqi sekresiya bezlari chiqaruv kanalchalarining tarmoqlanishiga qarab, oddiay va murakkab bezlarga bo’linadi. Oddiy bezlar, o’z navbatida, tarmoqlanmagan va tarmoqlangan chiqaruv kanalchali guruhlarga bo’linib, har bir guruhdagi bezlar o’z shakliga ega va organizmning har xil joylarida tarqalgan. Tarmoqlanmagan oddiy bezlar naysimon, alveolyar (sharsimon) hamda kalavasimon shaklda bo’ladi, ya’ni ular uzun naysimon shaklda bo’lib, nay devorining asosiy qismida sekretor hujayralari joylashadi, ishlab chiqargan sekret esa shu nay bo’shlig`iga o’tib, tashqariga chiqariladi.

    Tarmoqlangan oddiy bezlarning sekretor qismlari ham xuddi yuqoridagidek (naysimon, alveolyar) shaklda bo’ladi, lekin naychalari bitta bo’lmay, bir nechata tarmoqlardan tashkil topgan bo’ladi.

    Tarmoqlanmagan oddiay naysimon bezlarga ter bezlari, yo’g`on ichak kriptalari devoridagi bezlar, me’daning pilorik qismidagi va ayrim fundal bezlar kiradi. Tarmoqlanmagan alveolyar bezlarga esa teridagi ayrim yog` bezlari kiradi. Kalavasimon bezlar ham me’da devorida uchraydi.

    Ko’p hujayrali murakkab bezlar yuqorida aytib o’tilgandek, ancha yirikligi va nhoyatda murakkab tuzilganligi bilan farq qiladi. Murakkab bezlar tarkibida faqat sekretor bez hujayralari bo’lmay, balki boshqa to’qimalar ham ishtirok etadi. Qolgan to’qimalar boshqa, ya’ni o’ziga xos vazifani bajaradi. Masalan, biriktiruvchi to’qima bezning ichichga o’sib kirib, uni bo’lakchalarga bo’ladi va o’zi bilan tomirlarni olib kirib,bez trofikasini ta’minlaydi. Ayrim bezlarning chiqaruv kananalchalari atrofida silliq muskul bog`lamchalari uchraydi, ular qisqarishi bilan kanalchalarni sekretorlardan bo’shatib turadi. Kanalchalarning ichki yuzasini kubsimon yoki silindrsimon epiteliy to’qima qoplagan bo’ladi. Naysimon murakkab bezlarga-ko’z yoshi va til osti so’lak bezlari, murakkab alveolyar bezlarga esa tkrining ayrim yog` bezlari, me’da osti bezi va quloq oldi so’lakbezlari kiradi. Aralish, ya’ni naysimon-alveolyar bezlarga qushlarning qizilo’ngachi devoridagi bezlar va jag` osti so’lak bezlari kiradi. Aralash bezlar tarkibida ikki xil sekretor hujayralar uchraydi. Biri oqsillarga boy sekret ishlab chiqarsa, ikkinchisi shilliq modda ishlab chiqaradi. Ko’p hujayrali bezlarni sekretor bo’limlarining shakli, tarmoqlanishi, sekret chiqariladigan yo’llarining turi, sekretning tarkibi, sekresiya tiplari va boshqa xususiyatlariga qarab klassifikasiyalash mumkin (1-rasm).

    1-rasm
    Ekzokrin bezlar Endokrin bezlar



    Мurakkab bezlar


    1- sxema. Ekzokrin va endokren bezlarning tuzilish sxemasi.

    a) oddiy naysimon tarmoqlanmagan bez, b) oddiy alveolyar tarmoqlanmagan bez, v)oddiy alveolyar tarmoqlangan bez, d) murakkab alveolyar bez, e) murakkab naysimon-alveolyar bez, 1-chikarish yullari, 2-uchki bulimlari, 3- qon tomirlari kapelyarlari,4-follikulalar endokrin hujayralari, 5-alohidalangan endokrin hujayralari.
    Kam hujayrali ekzokrin bezlar

    Bunday bezlar asosan birlamchi og`izli jonivorlar organizmida tarqalgan. Masalan, qo’sh qanotli hashoratlarining so’lak bezlarida ana shunday kam hujayrali ekzokrin bezlar uchraydi. Bk bezlar asosiy sekretor hujayralar va sekret chiqaruv naychasida joylashgan hujayralardan tuzilgan bo’lib, sekret hujayralari murakkab tabaqalanishga ega. Hujayralar sitoplazmasida endoplazmatik turdan iborat sisterna ko’rinishida oqsil sintez qiluvchi apparat juda yaxshi rivojlangan. Unda talaygina mitoxondriylar bo’lib, ularning bir qismi plazmatik membrananing bazal burmalarida joylashgan. Golji apparati esa uitoplazmaning hamma yerida alohida-alohida klmpleks bo’lib joylashgan bo’ladi.

    Umurtqasiz hayvonlar orasida kam hujayrali bezlarga ega bo’lgan jonivorlarga misol qilib, pripulidlarni ko’rsatish mumkin. Ular tanasida bezlar ana shunday kam hujayralidir. Bu hujayralar sasosan aralash mukoproteid ishlab chiqaruvchi ikki xil hujayralarga bo’linadi: sitoplazmasi zich, o’ta bazofil qoramtir hujayralar va sitoplazmasida vakuolalar bo’lgan oqish hujayralar. Ularni sitximyaviy va avtoradiografiya usullari yordamida analiz qmlmsh shuni ko’rsatadiki, birinsi xil hujayralar oqsil sintez qilar eakn, ikkinchi xil hujayralar esa juda kam miqdorda oqsil sintez qilib, ko’proq nordon mukopolisaxaridlar sintez qilar ekan. Bunday murakkab tarkiblisekretlar sintez qilinadigan hujayralar faqat kam hujayrali priapulidlar tanasidagi bezlardagina uchramay, balki sutemizuvchilarning jag` osti bezlarining ayrim qismlarida ham uchraydi. Kam hujayrali bezlarni qiyosiy o’rganishda buni bilishning ahamiyati katta.

    Ekzokrin bezlarning rivojlanishi va regenerasiyasi. Ma’lumki, ekzokrin bezlarning hammasi o’ziga xos rivojlanish xususiyatiga ega. Mazkur gistologiya kursida ularning hammasi bilan tanishib chiqishning imkoniyati yo’q. Shunga ko’ra, quyida faqat so’lak bezlar xususida qisqacha to’xtalamiz.

    Og`iz bo’shlig`i devorining epiteliysidan hujayralar tasmasi o’sib chiqa boshlaydi. Bu dastlab qutblanmagan va maxsus tabaqalanmagan bo’ladi. Keyinchalik ana shu tsmalarda hujayralar guruhlarga bo’linib, naysimon tuzilmalar hosil bo’ladi. Bundas naysimon tuzilmalar orasida bo’shliq paydo bo’lishi bilan epiteliy tartibga tushib, bir qavat hosil qila boshlaydi va shu bilan u qutblanadi. Shundan boshlab, embrion rivojlana borgan sari bezlar shakllanib, ishlay boshlaydi, ya’ni sekret sintez qilinib ajralib chiqadigan bo’ladi. Ammo ularning tarkibi hali yetuk hayvonlarnikiga o’xshamaydi. Chunonchi, kalamushning quloq oldi so’lak bezidagiasinar hujaralar oqsilli sekret ajratadi, kalamush embrionining shunday hujayralari esa shilliq sekret ajratadi va hokazo.

    Bezlarning sekret ishlab chiqarish faoliyatiga ko’ra, ularda doimo fiziologik regenerasiya jarayoni kechadi. Buni tekshirib ko’rish uchun ichak bir hujayrali bezining yadrolari timidin bilan nishonlab qo’yiladi. Oradan bir kun utgach, shunday nishonlangan qadahsimon hujayralarning 10%, yana bir necha soatdan keyin ularning 50-60% ajralib chiqa boshlaydi. Demak, ichak kriptalarida qadahsimon hujayralarning oldingi avlodi-stvol hujayralar bo’lib, tabaqalanishning dastlabki belgilari paydo bo’lishi bilan (shilliq to’polanishi bilan), ular mitoz yo’li bilan bo’lina olmaydi. Nishonlangan qadahsimon hujayralar 2-3 kundan keyin shunday tezlik bilan kamaya boshlaydiki, xuddi shunday tezlik bilanso’ruvchi epiteliy hujayralari soni kamayib boradi. Bundan o’ylash mumkinki, qajahsimon hujayralar kriptalardan vorsinkalar tomon sijiydi va epiteliy qatlamidagi boshqa hujayralar kabi ular ham ichak bo’shlig`iga yemirilib tushadi, demak, fiziologik regenerasiya ro’y beradi.

    Reperativ regenerasiya misol qilib, biror organning, aniqroq qilib aytganda, jigarning biror bo’lagi kesib olib tashlansa, qolgan qismidagi hujayralar kattalashib va ko’payib, yo’qolganining o’rnini to’ldiradi, ammo bunda organning ilgarigi shakli o’z holiga qqaytmaydi, jigarning tig` tekkan joyidagi hujayralar esa aytarli ko’payib, kattalashib bormaydi, ular faqat jarohat yuzasi bitib ketishi uchun xizmat qiladi, xolos. Albatta, bu o’rinda shuni aytib o’tish kerakki, barcha organlar ham jigarga o’xshab tez tiklanish xususiyatiga ega emas.


    Endokrin bezlar

    Umurtqali va ayrim umurtqasiz hayvonlar organizmida o’ziga xos morfologik tuzilishga ega va bajaradigan fiziologik vazifasiga ko’ra, har xil bo’lgan bir necha bezlar uchraydi, uldar endokrin, ya’ni ichki sekresiyabezlari deyiladi. Ular birgalikda endokrin va gumoral sisteman tashkil qilishda ishtirok etadi.

    Endokrin bezlarning ekzokrin bezlardan asosiy morfologik farqi shundaki, Yuqorida qayd qilib o’tilandek, sekretini, ya’ni gormonini ekxokrin bezlar kabi chiqaruv kanachalariga emas, balki bevosita qon, limfa tomirlariga va orqa miya su Yo’qligiga chiqaradi.

    Ekdokrin bezlar evoliyusion rivojlanish davrining so’nggi bosqichlarida paydo bo’lgan organlarga kiradi va ko’p hujayrali organizmlarning ko’pchiligida uchramaydi. Faqat bo’g`im oyoqlilar va umurtqalilarda ular Yo’ksak darajada rivojlangan bo’ladi. Umurtqali hayvonlarda quyidagi ichki sekresiya bezlari farq qilinadi: gipofiz, epifiz, ayrisimon bez, qalqonsimon bez, qalqonsimon bez oldi bezi, me’da osti bezining endokrin qismi, ya’ni Langergans orolchalari, buyrak usti bezlari, jinsiy bezlarning endokrin qismlari va yo’ldosh shular jumlasidandir.

    Endokrin bezlar uncha yirik bo’lmasa ham, lekin ular o’ziga mustaqil bo’lib, organizm uchun juda zarur gormonlar ishlab chiaradi. Bez gormonlari organizmda moddalar almashinuvi, rivodlanish va o’sish, jinsiy balog`atga yetish kabi muhim jarayonlarda ishtirok etadi va ularni jadallashtiradi. Morfologik tuzilishiga ko’ra, ular xujji boshqa organlarga o’xshab, tashqi tomondan biriktiruvchi to’qimadan tuzilgan kopsula bilan o’ralgan. So’ng bu to’qima bez ichiga o’sib, o’zi bilan qon tomir va nerv sistiyemasini olib kiradi. Shuni ham aytish kerakki, endokrin bezlar boshqa organlarga nisbatan qon tomirlarga boy, shu tufayli ham ular qonni o’zidan ko’p o’tkazadi. Ularda har bir granulosit hujayralar atrofida kapilyar to’qimalar o’tgan bo’lib, ular o’z gormonini bevosita shu kapillyar tomirlarga chiqaradi.

    Ekdokrin bezlar organizmning ko’p qismida joylashgan. Ular embrional rivojlanish davrida embrionning uchala varag`ida (ektoderma, entoderma va mezldermadan) hosil bo’lgan.

    1. Ektodermadan hosil bo’ladigan bezlar. Bular o’z navbatida: a) nerv sistemasi bilan birga bitta pushtadan kelib chiqadigan bezlarga (bularga boshoyoq lilarning optik bezlari, umurtqalilarning buyrak usti bezining mag`iz, ya’ni adrenal qismi kiradi) va b) ektodermaning boshqa qismlaridan hosil bo’ladigan bezlarga (umurtqalilarda adenogipofiz bezlari) farq qilinadi.

    2. Entodermadan hosil bo’ladigan bezlar. Bularga qalqonsimon bez, qalqonsimon bez oldi bezi, me’da osti bezining endokrin qismi kiradi.

    3. Meodermadan hosil bo’ladigan bezlar. Bularga buyrak usti bezining po’stloq qismi bilan jinsiy bezlar kiradi.
    Sekresiya tiplari. Ma’lumki, yuqorida tashqi va ichki sekretor bezlar har xil sekret va gormon ishlab chiqarish xususiyatiga ega ekanligi haqida gapirildi. Bez hujayralari ichidagi muskulot qanday yo’l bilan hujayra tashqarisiga chiqarib beriladi? Bu hodisani hozirgi vaqtda uchga bo’lib o’rganishrasm bo’lgan, merokrin, apokrin va golokrin sekresiya tiplari shular jumlasidandir.

    Merokrin tipda sekresiya qiladigan bezlarning sekretor hujayralarida morfologik o’rganishlar bo’lmaydi, ya’ni belarning bir butunligi o’zgarmaydi. Hujayra ichida tomchi yoki dona shaklida yig`ilgan sekretlar hujayra tashqarisiga oddiy yo’l bilan chiqariladi. Bunga misol qilib, bir hujayrali qadahsimon bezlarni olish mumkin. Ularning apikal qismida kichkina teshikcha bo’lib, be teshikcha orqali sekret tashqariga chiqariladi.

    Apokrin tipdagi sekresiyada hujayra qisman morfologik buzilishga uchraydi. Bunga hujayra ichida sekret apikal qismiga yig`ilib, uning Yo’zasida yirik-mayda pufakchalar hosil qiladi. Ularning ichi sekretga to’la bo’lib, pufakchalar hujayradan uzoqlashgan sari pastki qismida membranalar bir-biriga yaqinlashib tutashadi va o’zaro bitishadi. Natijada pufakcha hujayradan ajralib yoriladi va muskuloti tashqariga chiqadi. Hujayralardan hosil bo’ladigan bundaymorfologik o’zgarishlar ular uchun normal fiziologik hodisa hisodlanadi. Apokrin tipida sekresiya qiladigan bezlarga sut bezlari, ter bezdari, qalqonsimon bezlar kiradi.

    Ye.A. Shubnikova (1981) apokrin tipdagi sekresiyani makroapokrin va mikroapokrin tipga, yana ikkiga ajratadi. Makroapokrin tipdagi sekresiya, odatda, yorug` maydonli mikroskopda ko’rinadi. Hujayraning bo’sh turgan Yuqori qismida o’simtalar hosil bo’lib, keyinchalik ular uzilib tushadi. Natijada hujayraning bo’yi pasayib qoladi. Mikroapokrin sekresiya tipi esa elektron mikroskopda ko’xatiladi. Bunda mikrovorsinadarning kengaygan uchi hujayradan uzilib tushadi.



    Golokrin tipda sekresiya qiladigan bezlarning hujayralari tamoman nobud bo’lib, sekretga aylanib ketadi. ularning o’rnini bo’linish yo’li bilag hosil bo’ladigan yosh hujayralar to’ldirib boradi. Bunga teridagi yog` bezlari misol bo’ladi.(2-rasm).

    2-rasm



    2-sxema.Sekresuyaning turli tiplari.

    a) merokrin, b) apokrin, v) golokrin.

    1-bazal hujayralar, 2- yog tuplanayotgan hujayralar, 3-buzilayotgan hujayralar.

    2-Mashg’ulot

    Mavzu: Bir qavatli epiteliy to’qima



    Mashgulotning maqsadi: Bir qavatli epiteliy to’qimasining gistologik tuzilishini urganish

    Reja: 1. Bir qavatli bir qatorli yassi epiteliyning tuzilishi.

    2. Bir qatorli kubsimon epiteliyning tuzilishi.

    3. Bir qavatli silindrsimon epiteliyning tuzilishi.

    4. Bir qavatli ko’p qatorli kiprikchali epiteliyning tuzilishi



    Kerakli jihozlar: mikroskoplar, yoritgich chiroqlar, tayyor gistologik preparatlar jamlanmasi, amaliyot darsi uchun uslubiy qullanmalar, amaliyot darsi uchun daftarlar, oddiy qalamlar va ruchkalar.
    Epiteliyning bu turi ham o’z navbatida bir necha xillarga bo’linadi va har qaysisi o’ziga xos fiziolgik vazifani bajaradi va o’ziga xos morfologik tuzilishga ega bo’ladi; odam va hayvonlarning turli organlarida uchraydi va shu organlar yuzasinin qoplab turadi. Bir qavatli epiteliy hujayralarning barchasiga xos xususiyatlardan biri ularning bazal membrana ustida joylashib, u bilan bevosita tutashgan bo’lishi va o’z trofikasini ta’minlashidir. Yuqorigi erkin yuzalari esa bajaradigan vazifasiga qarab turlicha differensiallangan, ya’ni o’ziga xos morfologik tuzilishga ega bo’ladi. Bu epiteliy hujayralarining shakliga ko’ra yassi, kubsimon,silindrsimon (prizmasimon) bo’ladi. Ularning yadrosi bir xil tekislikda, ya’ni bir qatorda joylashadi. Shunga asoslanib, uni bir qatorli epiteliy deyiladi. Agar bir qavatli epiteliy har xil shaklda bo’lib, yadrolari har xil tekislikda, ya’ni har xil qatorda joylashsa, uni ko’p qatorli epiteliy deyiladi.

    Bir qavatli bir qatorli yassi epiteliy (mezoteliy). Bu epiteliy sut emizuvchi hayvonlar va odam o’pka pufakchalari, seroz bo’shliqlari devorining plevra pardasi hamda yurak xaltasi yuzasini, chari va qorin pardasining visseral hamda pariyetal varaqlarini qoplab turadi. Mezoteliy nomi organizminig emrional rivojlanishi davrida embrioning mezoderma varaqalaridan hosil bo’lganligiga qarab berilgan. Sut emizuvchi hayvonlar va odamda uchraydigan bir qatorli yassi epiteliy (mezoteliy)ning boshqa epiteliylardan faqi uning aksariyat tashqi muhit bilanbog`liq bo’lmagan organlar yuzasini qoplab turishidir. Tuban hayvonlarda esa (masalan, lansitnikda) embrion rivojlanishining boshlang`ich davrlarida hosil bo’ladigan ikkilamchi bo’shliq devorini qoplab turuvchi bir qatorli epiteliy tashqi muhit bilan bog`liq bo’ladi.

    Xordali tuban hayvonlar mezoteliysining hujayralari morfologik tuzilishiga ko’ra boshqa lardant farq qiladi hujayraning apikal qismida kiprikchalari bo’lib, aniq qo’tiblangan tabaqalanish xususiyatiga ega boshqa hujayralar bilan mustahkam bog`lanib turadi Organizmning tarixiy rivojlanishi davrida tabiatning ekologik ta’sirida sutemizuvchi hayvonlar va odamda mezoteliy tashqi muhit bilan bog`lanmay qo’yadi va o’z vazifasini o’zgartiradi. Mezoteliy bilan tashqi muhit o’rtasida bevosita moddalr almashinuvi jarayoni kechmaydi. Lekin ikkilamchi bo’shliqdagi to’qima suqligi bilan mezlteliy ostidagi biriktiruvchi to’qima tarkibidagi qon tomirlar o’rtasidagi moddalar almashinuvi jarayoni mezlteliy orqali sodir bo’ladi. Demak, mezoteliy organizmda moddalr almashinuvi jarayonida bevosita ishtirok etadi, deyish mumkin. Bundan tashqari, mezoteliy organizm trofikasida ishtirok etish bilan birga organlarning tashqi va ichki zasini qoplab, silliq zalarini hosil qilib turarkan, ularning aktiv harakatini ham ta’minlaydi. Binobarin, harakatlanib turgan organlarningishqalanishida bo’ladigan jarohatlanishdan saqlab turadi; ko’krak qafasi bilan qorin bo’shlig`idagi organlar orasida pay hosil bo’lishiga yo’l qo’ymaydi. O’zi shikastlanganida yirtilishi va kesilishi mumkin. Bunday hollarda kesilgan yoki yirtilgan joylarida biriktiruvchi to’qima o’sib chiqadi.

    Mezoteliyni tashkil etuvchi hujayralar sutemizuvchi hayvonlarda va odamda odatda yassi tuzilgan bo’lib, gistologik preparatlarda qori toaondan yaxshi ko’rinadi. Hujayralarning bo’yi juda past, qoridan ko’rinishi maloq yoki ovalsimon bo’lishiga qaramay, poligonal shaklda, ya’ni chetlarinoteks, uzun-qisqa o’simtalar hosil qilgan bo’ladi. Ayrim ichki organlar, ya’ni jigar, taloq, tuxumdon ustini qoplab turuvchi mezoteliy hujayralari kubsimon shaklda bo’lishi mumkin.

    Mezoteliy hujayralari kumush tuzini singdirish xususiyatiga ega.

    Kumush (lot. Argentum - oq kukun), Ag - Mendeleyev davriy sistemasining I guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib raqami 47, atom massasi 107,87. Kumush 2 tabiiy barqaror izotop - IO7Ag (51,35%) va IO9Ag (48,65%) dan iborat.
    Shu sababli mazkur bo’yoq bilvan yaxshi bo’yaladi. Binobarin, kumush tuzi bilan bo’yalgan mezoteliy hujayralarining o’zi va uning chetoarigistologik preparatda yaxshi ko’rinadi va yon atrofdagi hujayralardan aniq ajralib turadi.

    Ko’ndalang kesilgan preparatlarda mezoteliy hujayralari ostida ir yo’nalishda joylashgan bazal membrana yaxshi ko’rinib turadi. Hujayra odatda, bitta, lekin ayrim vaqtlarda 2-3 ta yadroli bo’lishi mumkin. Hujayraning yadro joylaщgan joyi balandroq bo’ladi. Mezoteliy hujayralari elektron mikroskopda ko’rilganida hujayraning apikal qismida protoplazmatik o’simtalar, ya’ni vorsinalar ko’zga tashlanadi. Vorsinalarning soni ichak epitilysi vorsinlarining snoiga nisbatan kam, bo’yi ham kalta bo’ladi. Bu yerdagi vorsinalarning uzunligi taxminan 1,5-3 mk bo’lsa, diametri 350-670 mk ni tashkil etadi. Ularning asosiy vazifasi to’qimalarning so’rish yuzasini kattalashtirishdan iborat. Mezoteliy hujayralari ham yon tomonlarida bir-birini mustahkam tutashtirib turuvchi demosomalarga ega. Bazal o’ismida qalinligi 500 A ga teng bazal membrana yotadi. Sitoplazmaqismida deyarli hamma hujayra organoidlari uchraydi. Mitoxondriy, endoplazmatik to’r, ergostoplazma, Golji kompleksi va pinositoz vakuolli organoidlar yaxshi ko’rinadi.

    Mezoteliy hujayralari har xil ta’sir tufayli yoki shamollagnada ko’payish xususiyatiga ega, natijada hujayralar bir-biriga nibatan tortilib, ularning oralarida har xil teshikchalar paydo bo’la boshlaydi, bularga stomatozlar deyiladi. Mazkur teshiuchalar orqali fagositlar biriktiruvchi to’qimadan mezoteliy yuzasiga o’tib, organizmni himoya qiladi. Shu yo’l bilan organizm bo’shliqlari bilan to’qimalar o’rtasida himoya tusig`i paydo bo’ladi.



    Preparat: Bir qavatli yassi epiteliy (3-rasm )

    Ushbu preparat organdan yaxlit olinib tayyorlangan, kesma emas. Buning

    uchun mikroskobning kichik obyektivi orkali karalganda hujayra chegaralari anik kurinmaydi. Preparatning yupkarok va och sarik rangga bo`yalgan joyini topib, uni katta obyektiv ostida kurish kerak.Bunda koramtir yokijigar rangga bo`yalgan ko`p yassi epiteliy hujayralari kurinadi. Xar bir hujayra bitta yoki ikkitadan yumalok, och binafsha rangli yadro buladi. Kora rangli hujayra pardasi anik kurinadi.

    Bir qavatli yassi epiteliy to’qimani mezoteliy ham deyiladi. Mezoteliy embrionning mezoderma varakasidan shakllanadi.





    3-rasm. Bir qavatli yassi epiteliy to’qima (A.V.Almazovdan)

    1-epiteliy hujayralari; a-sitoplazma; b-yadro.

    Bir qatorli kubsimon epiteliy. Bu epiteliy sutemizuvchi hayvonlar va odam buyrak kanalchalarining devori, jigar hamda tashqi sekresiya bezlarining o’rta diametridagi chiqaruv kanalchalari (me’da osti bezi, so’lak va sut bezlari)ning ichki yuzalarini qoplab turadi. Ular ichki sekresiya bezlaridan qalqonsimon bezning vazifasi normal holatda bo’lganda, ulardan tashqari tuxumdonda, o’pka bronxlarining oxiri ma yda tarmoqlari-bronxiolalarning devorida, ya’ni 1-3-tartibli respirator bronxiolalar devorida uchraydi.

    Kubsimon epiteliy deyilishiga sabab hujayraning eni bo’yiga teng bo’lib, kub shaklini eslatadi. Yadrosi, odatda, bitta bo’lib, u hujayra markazida joylashadi. Bundan tashqari, bir qatorli kubsimon epiteliy sut bezlari, buyrak kanalchalari, siydik ajratish yo’llarining ichki yuzasini qrplab turdi. Bu hujayralarining apikal qismida mayda vorsinalarbo’lib, ularga bir qavatli bir qatorli vorsinali kubsimon epiteliy deyiladi.

    Buyrak kanalchalaridagi bu epiteliy haqiqiy siydik hosil bo’lishida ishtirok etadi. Masalan, u birlamchi siydik tarkibidagi organizm uchun kerak moddalarning (suv, har xil tuzlar va qand moddasining) qaytadan yana qrnga so’rilishini ta’minlaydi. Bundan tashqari, organizmda diametri kichik bronxlarning ichki yuzasini qoplab turuvchi epiteliy bo’lib, uni bir qavatli ir qatorli kiprikli kubsimon epiteliy deyiladi. Bu xldagi epiteliy, shuningdek, suvda va quruqlikda yashovchi hayvonlarning embrional rivojdanishi davrida ularning qoplovchi epiteliy to’qimasini ham tashkel etadi. Kiprikli kubsimon epiteliy hujayralariningg erkin yuzalari, odatad, hilpilovchi kiprikchaoar bilan qoplanib turadi. Ularning asosiy vazifasi nafas yo’llaridan o’pkaga o’tadigan havoni changdan tozalash, sovuq havoni ilitib berish, shuningdek, quruq havoni namlab berishdan iborat. Mikroskopik tuzilishiga ko’ra, ular traxeya va yirik bronxlar devorini qoplab turuvchi ko’p qatorli silindrsimon hujayra kiprikchalari tuzilishiga o’xshab ketadi, ulardan faqli o’laroq bular kubsimon bo’ladi.

    Kiprikli epiteliy tuban hayvonlardan yassi chuvalchanglar bilan mollyuskalarda ham uchraydi. Ularning ayiruv organlari bo’lgan protonefridlar shoxchalangan mayda kanalchalandan iborat bo’lib, shoxchalarning uchi hilpillovchi epiteliy hujayralari bilan qoplanib turadi. Hujayra tukchalari kanalcha ichiga qaragan bo’ladi. To’qimalardan kanalchalarga so’rilgan chiqindi moddlar kiprikchalar harakati bilan tashqo’ariga chiqariladi. Halqali chuvalchaglarda ikkilamchi ichki bo’shliq paydo bo’lishi bilan ajratish organlarining metanefritlariga aylanadi. Ularning ichi keng, ya’ni savatchasimon bo’lib, ichki bo’shliqqa ochiladi. Kanalchalarning uchlari, ya’ni kengaygan qismioarining yuzasi tukchalar bilan qoplangan. Bular ham chiqindi moddlarning tashqariga chiqarilishini ta’minlaydi.



    Preparat: Bir qavatli kubsimon epiteliy (4-rasm)

    Preparat buyrak kanalchalarning kundalang kesimidan tayyorlangan. Preparatga mikroskopning kichik obyektivi orkali karaganda aylana Shaklidagi buyrak kanalchalarining kundalang kesimlari anik kurinadi. Kanalchalarning orasida buyrakning asosiy kismini tashkil kilgan chin biriktiruvchi to’qima tolalarining boylamlari, siyrak xolda joylashgan hujayralari va ular orasidagi kundalang kesma xolidagi kon tomirlari yaxshi kurinadi. Siydik yiguv kanalchalarining devori binafsha rangga bo`yalgan yirik yadroli och pushti rangli sitoplazmaga yega bulgan kubsimon hujayralardan tuzilgan. Katta obyektiv ostida karalganda hujayra

    chegaralari anik ko’rinadi.



    4-rasm. Bir qavatli kubsimon epiteliy to’qima.(I.V. Almazovdan)

    1-bo’yrak kanalining bo’shlig’i, 2- epiteliy hujayralari,

    3-biriktiruvchi to’qima, 4- qon tomirlari.
    Bir qatorli prizmasimon (silindrsimon) epiteliy hujayralari bazal membranada joylashadi, 6-7-8 qirrali prezmaga o’xshab ketadi, ovalsimon yoki yumaloq shakldagi bitta yadroga ega. Hujayralarining bo’yi bir-biriga teng bo’lgani uchun ularning yadrosi ham bir xil tekslikda, bir qator bo’lib, hujayraning bazal qismida joylashadi. Prezmasimon (silindrsimon) hujayralarning bo’yi eniga nisbatan uzun. Bazal qismlari bevosita bazal membrana bilan tutashgan, apikal qismlari esa bo’shliqqa qaragan bo’lib, organizmda uchraydigan joyiga va bajaradigan vazifasiga ko’ra o’ziga xos morfologik tuzilishga ega bo’ladi.

    Sutemizuvchi hayvonlarda bir qatorli silindrsimon epiteliy me’da va ichaklarning ichki yuzalarini, o’t pufagi, ko’p hujayralai tashqi sekresiya bezlarining yirik chiqaruv kanalchalari devorini, me’da osti bezi, so’lak bezlari, jigar va buyrak kanalchalari, bachadon va uning naychasi devorini qoplab turadi. Morfologik tuzilishiga ko’ra silindrsimon epiteliy hujayralar: mikrovorsinali, kiprikli va xivchinli bo’ladi.

    Bir qatorli prizmasimon mikrovorsinali epiteliy hujayralari asosan ovqat hazm qilish yo’li devorida uchraydi, ya’ni asosan ingichka va yo’g`on ichaklar devorini qoplab turadi. Shuning uchun bu epiteliyni ichak epiteliysi yoki so’ruvchi epiteliy ham deyiladi. Bu hujayralar silindrsimon, ya’ni bo’yi eniga nisbatan ancha uzun, ko’p qirrali bo’lib, bazal membranada bir qator bo’lib joylashgan. Bunday epiteliy hujayralarining shakli bir xil bo’lgani uchun ularning yadrosi ham bir tekisda, bir qatorda joylashgan bo’ladi. Ingichka va yo’g`on ichakning mikrovorsinala epiteliy hujayralari orsida prizmasimon shakli bilan ajralib turadigan bir hujayrali qadahsimon bez hujayralari ham ko’p miqdorda uchraydi. Odatda, bu hujayralarning apikal qismi qisman kengaygan bo’lib, bazal qismiga tomon ingichkalashib boradi va organ tashqarisidan xuddi hujayrani tutib turuvchi oyoqchaga o’xshab ko’rinadi. Uning bu shakli qadahni eslatgani uchun uni bir hujayrali qadahsimon bez deb yuritish rasm bo’lgan.Mazkur hujayraning asosiy vazifasi ichak bo’shlig`iga o’z mahsulotini, ya’ni sekretini chiqarib berishdan iborat. Bu bilan u ichaklar devorini mexanik va ximiyaviy ta’sirdan saqlaydi, ichak bo’shlig`idagi ovqat mahsulotlarining so’rilishini va surilishini ta’minlaydi. Shunday qilib, bez sekreti ovqat hazm qilish jarayonini tax’minlashda aktiv ishtirok etadi. Ingichka va yo’g`on ichakning epiteliy hujayralari bajaradigan vazifasiga qarab o’ziga xos morfologik tuzilishga ega. Ular so’rish vazifasiga moslashib, apikal qismida so’rib berish jiyakini, ya’ni kutikulasini hosil qiladi. Bugday jaryonlarga bir qatorli jiyakli epiteliy ham deyiladi. Ichaklarda so’rilish jarayni jadal sur’atlar bilan boradigan qismlaridagi jiyakli epiteliy hujayralari organizmda muhim vazifalarni bajaradi, ular ovqat suriladigan yuzani yetarli darajada, masalan, 25-35 baravar kattalashtiradi va aktiv so’rilishni ta’minlaydi.

    Jiyakli epiteliy ingichka ichak epiteliysida boshqa joydagiga nisbatan yuqori darajada tabaqalanadi. Jiyakli hujayralar elektron mikroskopda tekshirilganda hujayraning apikal qismida mayda, ko’p miqdorda barmoqsimon protoplazmatik o’simtalardan iborat ekanligi aniqlangan. Ular vorsinalar bilan qoplangan bo’lib, mikrovorsinali hujayralar deyiladi. Mikrovorsinalarning soni har xil, asosan hujayralar bo’linishidan keyingi davrga bog`liq. Masalan, dengiz cho’chqasi ichak epiteliysining yangi bo’lingan hujayralarida, o’rta hisobda, 280 ga yaqin bo’ladi. O’lchami 1 mm2 keladigan ichak yuzasida 200 ming dona mikrovorsina uchrashi mumkin.

    Ming, minglar - oʻzbek xalqi tarkibiga kirgan qabilalardan biri. Hozirgi Samarqand viloyati, qisman Fargʻona vodiysi hamda Buxoro vohasida, tarqoq holda Surxondaryo viloyatining Boysun, Sherobod, Denov tumanlarida, Xorazmda va Tojikistonning Hisor tumanida yashaganlar.

    Yuqori darajada tabaqalangan, o’z vazifasini to’la bajarish xususiyatiga ega bo’lgan ichak hujayralarida mikrovorsinalar miqdori juda ko’p-mingtaga yaqin bo’lishi mumkin. Hujayralarning o’rta qismida esa undan has ko’p bo’lishi mumkin. Aksincha hujayralarning uchida kam bo’ladi, bu yerda hujayralar asta-sekin eskirib, o’z vazifasini o’tab bo’ganidan so’ng ajralib, ichak bo’shlig`iga to’kilib tusha boshlaydi. Ular o’rnini yetilib kelayotgan yosh hujayralar egallaydi.

    Ichak shilliq qavatida bo’linish xususiyatiga ega bo’lgan kambiy hujayralari joylashgan. Bular bir nechta bo’lib, ichak shilliq qavatiga o’sib kirgan bo’ladi. Epiteliyning bu qismiga kriptalar deyiladi. Ular muttasil ko’payib turish xususiyatiga ega. Bunda ham bo’linish natijasida hosil bo’lgan yosh hujayralar to’kilib turadigan hujayralar o’rnini to’ldirib boradi.

    Keyingi yillarda elekton mikroskop va gistoximiyaviy tekshirish usullari yordamida jiyakli hujayra va ayniqsa jiyak tarkibida har xil fermentlar , ya’ni lipaza va fosfataza, mukopolisaxaridlar topilgan. Ular ta’sirida ichaklarda qisman parchalangan oziq moddalar, u yerda, ya’ni hujayra membranasidan o’ta oladigan aminokislotalar, qand, yog` kislota va boshqa moddalar to’la parchalanib qonga so’riladi.

    Tekshirishlar shuni ko’rsatadiki, kriptalardagi bo’linishdan so’ng hosid bo’lgan hujayralar tabaqalanish jarayonida tarkibidagi fermentlarning aktivligi ham ko’chayib borar ekan. Shunday qilib, tabaqalanayotgan bu hujayralarda invertaza aktivligi 31 marta, ishqoriy fosfartaza 60 marta, esteraza 4 marta,leykosinaminopeptidaza 4 marta ortiq aktivlashaib boradi. (H.L. Webster, F.F. Harrison, 1969). Bu fermentlar asosan mikrovorsinalarni qoplab turuvchi hujayralar plazmolemmasida topilgan. Ularning aktivlashishi ichaklar devorida ovqat parchalanishining murakkab jarayoni kechishidan darak beradi. Mikrovorsinalar ichida ingichka naychalar bo’lib, ularning diametri 100-200 A ga teng, ular orqali so’rilgan oziq moddalar hujayralarga, so’ng qon tomirlarga o’tadi. Shuni aytib o’tish kerakki, mikrovorsinalar bir-biriga nisbatan nhoyatda zich joylashadi. Ular orasiga hyech qanday mikroorganizm kira olmaydi. Faqat har xil kasalliklar natijasida ichakning vazifalaribuzilganda mikrovorsinalar orasi ochilib qolishi mumkin. Natijada ular orasiga mikroorganizmlar kirib, tayyor oziq bilan oziqlanishi, so’ng ko’payib qonga so’rilishi mumkin.
    Preparat: Bir qavatli silindrsimon epiteliy (5-rasm)

    Preparat mikroskopning kichik obyektivi orkali karalganda surgichli /vorsinkali / sidinrsimon hujayralarga yega bulgan bir qavatli silindrsimon epiteliy yaxshi kurinadi. Silindrsimon hujayralarning tubi bazal membranaga tegib turadi. Yadrolari hujayraning bazal kismidan joylashgan. Hujayralarning apikal kismida ingichka, nozik pushti rangli mikrovorsinka joylashgan. Mikrovorsinkalarning ko`p bulishi hujayralarning surish yuzasini benixoya kengaytiradi. Mikroskopning

    katta obyektivi orkali bir qavatli silindrsimon epiteliy to’qimani, uning gajaklari aks etdirib rasmini amaliy Mashg’ulot daftariga chizib olish tavsiya etiladi.



    5-rasm. Bir qavatli silindrsimon epiteliy (I.V. Almazovdan)

    1-epiteliy hujayralari, 2- biriktiruvchi to’qima, 3-kon tomirlari.
    Bir qatorli prizmasimon (silindrsimon) kiprikli epiteliy. Bunday hujayralar 6-7 qirrali prizma tuzilishida bo’lib, silindrsimon shaklga ega. Ovalsimon yadrosi hujayraning bazal qismiga bir oz surilgan bo’ladi. Boshqa prizmasimon hujayralardan asosiy farqi uning apikal qismida mayda kiprikchalar bo’lib, ular doim bir tomonga qarab hilpillab turishidir. Shu sababli ham ular hilpillovchi epiteliy ham deyiladi. Bunday hujayralar, odatda, sutemizuvchi hasvonlarda va odamda bchachdon naychasi ichi devori bilan bachadonning ichki yuzasini qoplab turadi. Bunday epiteliy hujayralarining atrofida ko’pgina bez hujayralari ham joylashgan bo’lib, ularning chiqaruv kanalchalari naycha bo’shlig`iga oiladi. Ishlab chiqarilgan sekret nay bo’shlig`iga chiqadi. Naychaning kiprikli epiteliy hujayrasining asosiy vazifasi o’z harakati, ya’ni doimo hilpillab turishi bilan nay bo’shlig`ida urug`langan tuxum hujayrani bez sekreti yordamida bachadon bo’shlig`i tomon surishdan iborat. Bachadonga kelib tushgan urg`langan tuxum hujayra bachadon bo’shlig`i devoriga o’rnashib olib, shu yerda o’ziga makon topadi va rivojlana barib embrionga yalanadi. Binobarin, homila shu tariqa dunyoga keladi.

    Preparat: Bir qavatli ko’p qatorli kiprikchali epiteliy (6-rasm).

    Bir qavatli ko`p katorli kiprikchali epiteliy nafas olish yulining ichki kismini koplab turadi. Preparatni mikroskopning kichik obyektivi ostida karalganda bir qavatli ko`p katorli kiprikchali hujayralardan iborat bulgan epiteliyni kurish mumkin.Silindrsimon hujayralarning bazal membranaga tutashgan kismi ingichka bulib, apikad tomoni keng buladi. Bu silindrsimщn hujayradarning orasidamayda bir tekis joylashgan kiprikchali buladi.Bu silindrsimon hujayralarning orasida yadrolari turli satxda joylashgan ikki xil:



    1.Kalta

    2.Uzun oralik xujayralarini ko’rish mumkin.

    Kiprikchali va oralik hujayralarning yadrolari bazal membranaga nisbatan turli balandlikda bulganligi uchun bu epiteliy bir qavatli ko`p katorli epiteliy deyiladi. Katta obyektiv orkali ko’rilganda hujayralarning chegaralari anik ko’rinadi. Shu obyektiv ostida bir qavatli ko`p katorli epiteliyning rasmini chizib olish tavsiya qilinadi.





    6-rasm. Bir qavatli ko`p katorli kiprikchali epiteliy to’qima.(I.V.

    Almazovdan).



    1. epiteliy hujayralari, 2-biriktiruvchi to’qima, 3-qon tomirlari.


    Sinov uchun savollar

    1.Epiteliy to`qimasi organizmning kaysi kismlarida uchraydi?

    2.Epiteliy to`qimasi hujayralari kaysilar?

    3.Epiteliy to`qimasi maxsus strukturalari kaysilar?

    4.Epiteliy to`qimasi klassifikasiyasini aytib bering.

    5.Epiteliy to`qimasi turlariga kura farklarini aytib bering.



    3-Mashg’ulot.

    Mavzu: Ko’p qavatli epiteliy to’qima.
    Mashgulotning maqsadi: Ko’p qavatli epiteliy to’qimasining tuzilishini urganish.

    Reja: 1. Ko’p qavatli muguzlanuvchi epiteliy.

    2. Ko’p qavatli muguzlanmaydigan epiteliy .

    3. O’zgaruvchi epiteliy.

    Kerakli jihozlar: mikroskoplar, yoritgich chiroqlar, tayyor gistologik preparatlar jamlanmasi, amaliyot darsi uchun uslubiy qullanmalar, amaliyot darsi uchun daftarlar, oddiy qalamlar va ruchkalar.
    Epiteliyning bu turi nomidan ham ko’rinib turidiki, bir necha qavat hujayralardan tashkil topgan. Har bir qavatini tashkil etuvchi hujayralar morfologik tuzilishi va bajaradigan vazifasiga qarab bir-biridan farq qiladi. Eng pastki qavatni tashkil etuvchi epiteliy hujayralari bazal membrana ustida joylashgan bo’lib, u bilan bevosita bog`liq bo’ladi. Shuni aytib o’tish kerakki, har bir qavatni tashktl etuvchi hujayralar bajaradigan vazifasiga ko’ra bir-biri bilan bog`liq. Agar ularni bir-biridan ajratib olib, eng qulay sharoit yaratilsa ham, ular nobud bo’ladi.

    Ko’z qavatli epiteliy umurtqali hayvonlar organizmining aksariyat qismini qoplab turadi. Yo’dosh orqali ko’payuvchi sutemizuvchilarda va odamda ular teri, og`izning kirish qismi va ichki yuzasi, qizilo’ngach, ko’zning muguzlangan pardasi, ayollar jinsiy organlarining ichki yuzalarini qoplab turadi. Mikroskopik tuzilishiga ko’ra ular uch turga bo’linadi: 1) muguzlanadigan; 2) muguzlanmaydigan; 3) o’tib turuvchi epiteliy.

    Ko’z qavatli muguzlanuvchi yassi epiteliy. Bu epiteliy rodam va hayvonlar terisining yuzasini qrplab turadi. Ma’lumki teri asosan ikkita qalin qavatdan tuzilgan. Birinchisi tashqi epiteliy hujayralardan tashkil topgan epidermis, ikkinchisi uning ostida joylashgan asosiy qavat-dermadir. Ularning o’rtasida bir-biridan ajratib turuvchi bazal membrana joylashgan. Epedirmisning o’zi bir necha qavatni tashkil etuvchi epiteliy hujayralardan iborat. Har bir qavat hujayralari morfologik tuzilishi va vazifasiga ko’ra bir-biridan farq qiladi. Epedirmis 4-5 qavat hujayralardan tashkig topgan. Terining tuk bo’lmagan qismiga kaft va tovon yuzalari kiradi, bu joylarda epedirmis 5 qavatdan iborat. Epedirmisning qolgan qismi 4 qavatdan iborat bo’lib, ularda beshinchi yaltiroq qavat bo’lmaydi:

    1. Birinchi pastki-bazal qavat ko’a qirrali silindrsimon, bir qator joylashgan hujayralardan tashkil topgan. Ular bazal membrana ustida joylashib, u bilan bevosita tutashib turadi. Har bir hujayraning bazal, ya’ni membranaga qaragan qismida ko’pgina barmoqsimon o’simtalar bo’lib, ular membranaga o’sib kiradi va u bilan jirs tutashib ketadi. Bunday tutashish ikkita yonma-yon joylashgan hujayralarning desmasomalar yordamida birikishidan farq qiladi, sabab-bu yerda hujayralarora birikish bo’lmay, hujayra bazal membrana bilangina birikadi. Shuning uchun bunday birikishga yarim brikish, ya’ni gemodesmasomalar yoki polidesmasomalar yordamida birikish deyiladi. Bazal hujayralarning yon tomonlaridan ham hujayralararo bo’shliqqa ko’pgina mikrovorsinalar o’sib chiqadi. Bu barmoqsimon o’simtalar va mikrovorsinalar terining pastki qavatidan oziq moddalarni so’rib, yuqori qavat hujayralariga uzatadi.

    Bazal hujayralar doim bo’linib turadi, shuning uchun ularni kombial, ya’ni bo’linish xususiyatiga ega hujayralar deyiladi. Bo’linish natijasida hosil bo’lgan yangi hujayralar muntazam ravishta yuqori qavatga o’tib, uni to’ldirib turadi.

    2. Bazal hujayralar qavatidan so’ng ikkinchi, ya’ni tikanli hujayralar qavati keladi. Bu o’z navbatida bir necha qavat hujayralardan tashkil topgan. Ko’pincha bu ikkala qavat birgalikda o’suvchi qavat ham deyiladi, chunki tikanla qavat hujaysralarining ham ko’pchiligi bo’linish xususiyatiga ega bo’lib, epedirmisning o’sishida ishtiroki bor. Bu qavatni tashkil etuvchi hujayralar noto’g`ri shaklda, o’zidan qanotsimon (tikansimon) o’simtalar chiqarib, atrofidagi hujayralar bilan tutashib turadi va to’qima mustahkamligini ta’minlaydi, bu o’simtalarga desmosomalar deyiladi. Elektron mikroskopda tekshirish shuni ko’rsatadiki, bu desmosomalar qadim ta’rif qilingandek, bir hujayradan ikkichi hujayraga kirib bormas ekan. Hujayra plazmolemmasining desmosoma fibrillalari tutashgan joylari qisman qalinlashadi va hujayralararo moddalar yordamida qattiq qotadi, shu bilan hujayralararo mexnik jipslashish sodir bo’ladi.

    Hujayra sitoplazmasi tomonidan har bir desmosomaga mayda fibrillalar kelib tutashadi, ular yig`indisiga esa tonoflamentlar deyiladi. Gistoximiyaviy usullarda tekshirish shuni ko’rsatadiki, plazmolemmaning qalinlashgan qismi va shu yerda hosil bo’lgan hujayralarning oraliq moddasi asosan oqsillarldan va mukopolisaxaridlardan tashkil topgan. Binobarin, bazal hujayralrning bazal membrana bilan birikishi ham xuddi shu yo’sinda sodir bo’ladi. Lekin bunda yonma-yon joylashgan ikkita hujayra tutashmay, balki hujayra pastki tmomonida bazal membrana bilan tutashadi. Shuning uchun bu yerda desmosomalar faqat bazal hujayralarning yon tomonidagina ko’rinadi. Bu yerda ham plazmolemmalar qalinlashadi va desmosomalar fibrillalari hujayralararo moddalar yordamida jipslashadi, tarkibi ham oqsil va mukopolisaxaredlardan iborat. Tikanli qavat hujayralarining boshqa hujayralardan asosiy farqi shundaki, ularning sitoplazmasida protonofibrillalar nisbatan ko’p bo’ladi. Ularda oddiy mikroskopda ham yaxshi ko’rinadigan tonofibrillalardir.

    3. Donador qavatni tashkil etuvchi hujayralar sitoplazmasida to’q bo’yaladigan ko’pgina yirik donachalar bo’ladi. Ular fidrillyar oqsil moddasidan tashkil topgan bo’lib, unga keratogialin donachalari deyiladi. Epidermisning yuqorigi yaltiroq qavatida bu modda eyeidin, muguzlanuvchi qavatida keratin moddasiga aylanadi. Keratogialin donachalarning tarkibi polisaxaridlar, lipidlar va qisman oqsillardan tashkil topgan. Bu hujayralar bir necha desmosomalar yordamida bir-biri bilan birikib, to’qroq bo’yaladigan yadroga ega. Sitoplazmasida donachalardan tashqari, ko’p miqdorda ipsimon mayda strukturalar uchraydi, ular protofibrillalar yig`indisidir.

    4. Yaltiroq qavat, yuqorida aytib o’tilgandek, terining tuksiщz joylarida, ya’ni qo’l kafti bilan oyoq kafti yuzalarida uchraydi. Terining boshqa qismlarida uchramaydi. Bu qavat hujayralari va ularning chegaralari oddiy mikroskopda ko’rinmaydi. Hujayra sitoplazmasiga nurni kuchli sindiruvchi eleidin moddasi shimilgan, shuning uchun oddiy mikroskopda u yaltiroq lintaga o’xshab ko’rinadi. Bu qavat hujayralarini ko’rish uchun o’ziga xos bo’yash usulidan foydalanish kerak.

    Yaltiroq qavat1- 2 qavat yassi hujayradan tashkil topgan. Yadro va sitoplazmasida asta-sekin regenerativ (kariopeksiya) o’zgarishlar berib, bu yerda muguzlanuvchi qavatni tashkil etuvchi muguz tanachalar hosil bo’la boshlaydi. Buning natijasida eleidin moddasidan keratin, ya’ni muguzlanuvchi qavat moddasi shakllanadi. Terining yaltiroq qavati bo’lmagan joylarda esa bu modda keratoialin va tonofibrillyar moddalardan tashkil topgan bo’ladi.

    5. Muguzlanuvchi qavat ichi muguz moddasi va xonadan iborat yassi hujayralardan tashkil topgan. Terining qismida joylashgan muguz tanachalar doim yonida joylashgan hujayralardan ajralib tushib, ularning o’rnini o’sish qavatida hosil bo’lgan hujayralar to’ldiradi, Bu jarayon organizm oxirigacha sodir bo’lib, bunga teri epilermisning fiziologik regeneratiyasi deyiladi.
    Preparat: Ko’p qavatli muguzlanuvchi epiteliy. (7-rasm)

    Ko`p qavatli muguzlanuvchi epiteliy to’qimaga teri epiteliy kiradi. Preparat mikroskopning kichik obyektivi ostida karalganda chin biriktiruvchi to’qimaning tashki tomonida bir necha qatlam bulib joylashgan epiteliy to’qimani ko`pincha epidermis deb ham atashadi. Kup qavatli muguzlanuvchi epiteliy to’qimani ko`pincha epidermis deb ham atashadi. Epidermis hujayralari o’z morgologik va funksional xususiyatlariga 5-6 qavatli xosil qilib joylashadi.

    Preparat katta obyektiv orkali karalganda epidermis chin biriktiruvchi to’qima-derma qavatidan bazal membrana bilan ajralib turganligini kurish mumkin. Derma epidermisga surgichlar xosil kilib botib kirganligi uchun bazal membrana bilan ajralib turganligini kurish mumkin. Derma epidermisga surgichlar xosil kilib botib kirganligi uchun bazal membrana ham surgichlar shaklini takrorlaydi va shu sababli bir tekisligicha yotmaydi.

    1   2   3   4   5   6   7   8


    Download 352.07 Kb.

    Bosh sahifa
    Aloqalar

        Bosh sahifa


    Alisher navoiy nomidagi samaqand davlat universiteti

    Download 352.07 Kb.