• Foydalanilgan asosiy adabiyotlar
  • Qo`shimcha adabiyotlar
  • Alisher navoiy nomidagi samaqand davlat universiteti




    Download 352.07 Kb.
    bet8/8
    Sana24.03.2017
    Hajmi352.07 Kb.
    1   2   3   4   5   6   7   8

    Neyronlararo sinapslar


    Neyronlararo sinapslar nerv hujayrasi qismlarining bir-biri bilai birikadigan joyi bo’lib, ular asosan uch xil bo’ladi.

    1)Aksosomatik sinaps — birinchi neyronning akson o’simtasi ikkinchi somatik neyron tanasi bilan tutashgan joy.

    2) Aksodendritik sinaps—bu, birinchi neyron aksoni bilan ikkinchi neyron dendriti o’skmtasi tutashgan joy.

    3)Aksoaksonal sinaps. Ikkita akson o’simtasi o’rtasida sodir bo’lib, ma’lum bo’lishicha, bunday sinapslardan qo’zg’atuvchi ta’sir o’tmaydi, ya’ni aksosomatik va aksodendritik sinapslardan o’tgan ta’sirni u tormozlab qo’yadi, deb taxmin qilinadi. Sinapslarning shakli har xil bo’lishiga qaramay, ularning morfologik tuzilishi bir-biriga deyarli o’xshaydi. Aksonning harakatlanadigan uchi qisman kengayadi, ichida esa ko’p miqdorda, har xil kattalikda, ya’ni 400—900 A ga teng pufakchalar paydo bo’ladi. Bularga sinaptik pufakchalar deyiladch. Bu yerda mayda mitoxondriylar ham ko’p uchraydi.

    Usimtalar o’rtasidagi sinapsda 200 A ga teng keladigan bo’shliq bo’lib, unga sinapslararo yoriq deyiladi. Unda spesifik moddalar bo’lib, ularga mediatorlar deyiladi. Ularning vazifasi ta’sirning bir neyrondan ikkinchi keyronga o’tishini ta’minlashdir. Mediatorlar, odatda, nerv uchlaridan ajralib, sinaps bo’shlig’iga o’tadi. Neyronlar tipiga qarab mediatorlar har xil bo’ladi. Xuddi shuningdek, ishlab chiqaradigan mediatorlariga qarab, neyronlar ham har xil bo’ladi:

    1.Xolinergik sinaps (asetilxolin ishlab chiqaradi).

    2.Adrenergik sinaps (dofamin, noradrenalin, ya’ni katexolaminlar ishlab chiqaradi).

    3.Seratonin — ergis sinaps (serotonin ishlab chiqaradi).

    4. Peptiergik sinaps (peptid va aminokislotalar ishlab chiqaradi).

    Keyingi vaqtlarda bulardan tashqari, boshqa mediatorlarham borligi aniqlandi, masalan, gistamin, glisin shular jumlasidandir. Har bir sinapslarda presinaptik va postsinaptik qutblar bo’lib, presinaptik qutbdagi membranalarda yuqorida ko’rsatilgan mediatorlar ishlanib chiqadi. Postsi-naptik membrana esa o’ziga xos oqsil modda ishlab chiqaradi,

    5.Elektrotonik sinaps — bunda nerz hujayralari bir-biri bilan zich birikib, o’rtasida sinaptik yoriq deyarli qolmaydi.

    . Neyrosekretvr hujayralar

    Ma’lumki, neyrosekretor hujayralar umurtqali hayvonlardan tashqari, umurtqasizlarda ham uchraydi. Neyrosekretor hujayralar deyilishiga sabab o’zida mukoproteid yoki glikolipoproteid xossasiga ega bo’lgan sekret donachalarini tutgan neyronlardan iborat bo’lishidir. Endilikda ana shunday sekret ishlab chiqaruvchi neyronlar neyrosekretor hujayralar deb yuritiladigan bo’ldi. Ular fiziologik jihatdan neyronlar belgilariga ega bo’lishi bilan birga bez hujayralari xususiyatlarini ham o’zida saqlagan bo’ladi. Binobarin, hosil bo’lgan sekretlar hujayra aksonlari bo’ylab oqib kelib, oxirgi shoxlangan yerda hujayradan chiqadi. Bu o’rina shuni aytib o’tish kerakki, hujayra mahsulotlari (sekretlar) sinaps yorig’iga emas, balki bevosnta qonga yoki miya so’yukligiga o’tadi. Sitoplazma qismida sekret pufakchalari va donachalari bo’ladi.Umurtqali hayvonlarda bunday nerv hujayralari bosh miyaking gipotalamogipofizar qismida uchraydi. Hujayralarning sekreti umurtqasiz hayvonlarda metamorfoz va xromotofor vazifalarini bajaradi, ya’ni hujayralarnkng tashqi rangini belgilaydi.

    Gipotalamus sohasidagn neyrosekretor hujayralar mahsu-lotining ximiyaviy tarkibiga ko’ra ikki guruhga bo’likadk.

    1) Peptidergik hujayralar;

    2)Monaminergik hujayralar.

    Nomidan ko’rinib turibdiki, birinchisi peptid gormonlar ishlab chiqarsa, ikkinchisi monamin gormonlar — noradrenalin, serotonin, dofamin ishlab chiqaradi. Peptidergik gormonlar ishlab chiqaradigan neyrosekretor hujayralarni ham o’z navbatida ikkiga bo’lish mumkin:

    a) visserotrop gormonlar ishlab chiqaradigan hujayralar va b) adenogipofizotrop gormonlar ishlab chiqaradigan hujayralar. Bulardan visserotrop gormonlar visseral organlarga ta’sir qiladi. Bunday gormonlarga: vazopressinlar va ularning gomologlari kiradi. Adenogipofizotrop gormonlar esa adenogipofizning bezsimon hujayralari faoliyatini boshqarib turadi. Bular orasida adenogipofiz hujayralarining bez funksiyalarini kuchaytirib turadigan liberin yoki aksincha susaytiradigan statinlar ham bor.

    Monaminergik gormonlar ishlab chiqaradigan neyrosekretor hujayralar o’z neyrogormonlarini asosan gipofiz orqa bo’lagining portal tomir sistemasiga chiqaradi.

    Shunday qilib, sut emizuvchi hayvonlarning gipotalamik neyrosekretor sistemasi sitologik jihatdan ham, gistologik jihatdan ham nihoyatda murakkab differensiyalangan sistemadir. Ular nerv sistemasi bilan ham, endokrin sistemasi bilan ham yaqindan bog’liq faoliyat ko’rsatadi.

    Neyrogliya ikkiga bo’linadi: makrogliya — gliositlar va mikrogliya — glial makrofaglar (65-rasm). O’z navbatida makrogliyalar bir necha xilga bo’linadi: ependimogliya, astrositgliya, multipotensialgliya va oligodendrogliyalar.

    Makrogliyalar (gliositlar)

    1.Astrositgliya (astrositlar) nerv to’qimasida ko’p bo’ladi va o’ziga xos tayanch vazifasini bajaradi. O’zi mayda bo’lishiga qaramay, talaygina o’simta chiqaradi. Ular asosan ikki xil: protoplazmatik (plazmatik) va tolali (fibroz) astrositlar bo’ladi.

    Protoplazmatik (plazmatik) astrositlar asosan markaziy nerv sistemasining kulrang moddasi tarkibida bo’ladi. Hujayra tanasi yumaloq yoki oval bo’lib, sitoplazmasida xromatin moddasi siyrak bo’lgan yadro joylashgan. Astrosit tanasidan har tomonga ko’plab yo’g’on, bo’yiga kalta o’simtalar chiqadi. Sitoplazmasi boshqa hujayralarnikiga nisbatan tiniq, fibrkllalari kam. Elektron mikroskop yordamida tekshirishlar si-toplazmasida protofibrillalar tutamlari borligini ko’rsatdi. Unda donador endoplazmatik to’r kam rivojlangan, lekin mitoxondriy nisbatan kam. Hujayra kiritmalaridan glikogen topilgan. Protoplazmatik astrositlar asosan chegaralab turish va trofik vazifalarni bajaradi.

    Tolali (fibroz) astrositlar asosan markaziy nerv sistemasining oq moddasi tarkibida uchraydi. O’zidan uzun va kalta o’simtalar chiqarib, to’rsimon tuzilishga o’xshab turadi. Uzun o’simtalarning uchi bir oz kengayib kapillyar tomirlarga, kalta o’simtalari esa bosh miyaning yumshoq pardasiga borib tutashadi, shu yerda u hujayra membranasi bilan chegaralab turish vazifasini o’taydi. Sitoplazmasi tarkibida ko’plab argirofil tolachalar bor. Elektron mikroskopda tekshirib, unda protofibrilla tutamlari bilan mikronaychalar borligi aniqlandi. Endoplazmatik to’r deyarli uchramaydi, mitoxondriy ham kam uchraydi. Umuman unda hujayra organoydlari kam rivojlangan bo’ladi.

    2.Ependimogliya (zpendimositlar) kubsimon, bir qator joylashgan hujayralardir. Asosan orqa miya kanali va bosh miya kanalchalarining ichki yuzasini xuddi epiteliy to’qimasiga o’xshab qoplab turadi. Hujayraning apikal qismida mayda kiprikchalar bo’lib, ular muttasil tebranib turadi va shu bilan orqa hamda bosh miya bo’shlig’idagi suyuqliklarni siljitib turadi. Uning bazal qismidan ham bir nechta uzun o’simta chiqib, miyaning oq va kulrang qismlaridagi nerv hujayralarining o’simtalari bilan tutashadi. Ba’zi hujayralar tarkibida sekretor pufakchalar topilgan, ular seqretiyi orqa miya suyuqligiga chiqarib beradi. Hujayraning sitoplazmasi mar-kazida joylashgan yadro atrofida yirik mitoxondriylar, yosh tomchilari va pigment donachalari uchraydi.

    3.Oligodendrogliya (olegodendrositlar) boshqa gliya hujayralariga nisbatan ko’p uchraydi. Markaziy nerv va peri-ferik nerv sistemasida nerv hujayralari bilan o’simtalarining ustini qoplab turadi. Bundan tashqari, ular nerz uchlarida ham bo’lib, impulslarni qabul qilish va uzatishda aktiv ishtirok etadi.

    Oligodendrogliyalarni elektron mikroskopda o’rganish shuni ko’rsatdiki, ularning tuzilishi nerv hujayralari tuzilishiga o’xshasa-da, lekin tarkibida neyrofilamentlar yo’q ekan. Hujayra tanasi yumaloq, undan bir nechta kalta o’simtalar chiqadi. Olegodendrositlar nerv va hujayra tolalari ustiki xuddi Shvann hujayralariga (lemmositlarga) o’xshab o’rab turishda ishtirok etadi. Nerv hujayralarining regenerasiyasi va degenerasiyasi jarayonida ishtirok etadi. Ma’lum bo’lishicha, bu gliya hujayralari qon tomirlar bnlan bevosita aloqada bo’lib oziq moddalarni qayta ishlab nerv hujayralarkga uzatadi.

    4.Multipotensial gliya mayda hujayra bo’lib, o’zndan talaygina o’simtalar chiqaradi. Uning boshqa gliya hujayralaridan farqi shundaki, bu hujayra yuksak darajada tabaqalanish va o’ta ko’payish xususiyatiga ega. Ayrim vaqtlarda u astrosit va olegodendrosit hujayralariga aylanadi. Bunday hollarda ularning sitoplazmasi qismida shu hujayralarga xos mikronaychalar, glikogen, neytrofilamentlar, mikrostruktura elementlari paydo bo’ladi. Ba’zan esa multipotensial gliya makrofaglarga ham aylana oladi. Gistoximiyaviy usul bilan tekshirishlar ularda nordon fosfat aktiv bo’lishini, lizosomalar ko’p ekanligini ko’rsatadi.

    Bu o’rinda shuni aytib o’tish kerakki, multipotensial hujayra katta organizmda kam tabaqalanadigan neyrogliya hujayralari qatoriga kiradi. Ular nerv to’qimada regenerasiya hamda himoya vazifalarini bajarishda ishtirok etadi.

    Mikrogliyalar (glial makrofaglar). Organizmning embrional rivojlanishi davrida mezenxima hujayralaridan hosil bo’ladi. Ular nerv to’qimasi tarkibida ko’p tarqalgan bo’lib, qon tomirlar atrofida fagositoz vazifasini bajaradi. Ko’pgina o’simtalari yordamida ko’chib yurish xususiyatiga ega, yadrosi yumaloq, xromatin moddasi ko’p. Ko’chib yurganida hujayra shakli o’zgaradi.



    Nerv to’qimalarining rivojlanishi va regenerasiyasi

    Nerv to’qimalarining rivojlanishi. Nerv to’qimalarn organizmning embrional rivojlanishi davrida ektodermadan hosil bo’ladi, ya’ni dastlabki davrda ektodermaning dorzal qismida kam tabaqalangan, ko’payish xususiyatiga ega hujayralardan nerv plastinkalari hosil bo’ladi. Nerv plastinkalarining chetlari asta-sekin yo’g’onlashib borib nerv naychasiga aylanadi. Silindr shaklidagi hujayralar ko’payishi natijasida nerv naychasi qalinlashib uch qavatga bo’linadi: ichki — ependima qavati, o’rta — mantiya qavati (yoki yopqich qavat), tashqi — chekka vual qavati. Bu qavat asosan oldingi qavat hujayralarining o’simtalaridan tarkib topadi. Ikkinchi va uchinchi qavatlar bnrinchi qavatni tashkil etuvchi hujayralar-ning ko’payishi va boshqa joyga ko’chishi natijasida hosil bo’ladi. Bu qavatlar hujayralaridan neyroblast, spoigioblast hujayralarn va neyroblast o’simtalari paydo bo’ladi.

    Neyronlar hosnl bo’lishida dastlab nerv sistemasining o’zagi deb atalmish neyroblastlar hosil bo’ladi. Neyroblastlarning o’simtalari esa bir tomonga yo’nalib (o’sib) markaziy nerv sistemasi bilan periferik nerv sistemasi o’rtasida ympuls o’tkazuvchi «yo’l» ga aylanadi. Neyrogliya hujayralari paydo bo’lishida esa oldin spongioblastlardan ependima hu-jayralari, so’ng oligodendrositlar hosil bo’ladi. Oligodendrositlar bo’lsa, nerv naychasi tashqarisiga chiquvchi aksonlar to’tamiga qo’shiladi. Keyin yalang’och qolgan aksonlar asta-sekin nerv tolalariga aylanadi.

    Preparat: Neyronlar (27-rasm).

    Preparat orka miyaning kundalang kismidan tayyorlangan. Preparat mikroskopning obyektivi orkali karalganda orka miyaning kulrang modda kismida yulduzsimon, ko`p usimtali hujayralarni kurish mumkin. Katta obyektivga utkazib karalganda uning sitoplazmasida tinik rangdagi katta yadro, hamda chigallashib joylashgan neyrofibrillar yaxshi kurinadi. Bulardan tashkari neyronlarning sitoplazmasida Nisol moddasi tuplanidi. Bu modda mikroskop orkali karalganda xar-xil xajmdagi kora dogchalar xolida kurinadi. Neyronlarda ikki xil usimta, tarmoklanmagan uzun bitta va kalta-kalta tarmoklangan ko`p usimtalar bir-biridan fark kilib turiladi. Tarmoklanmagan yakka xoldagi usimta neyrit, tarmoklangan

    ko`pchilik usimtalarning hammasi dendritlar deyiladi.

    27-rasm. Neyronlar (sxema).

    1-nerv hujayralar: a-o’simtasi, b-sitoplazmasi, v-yadrosi.
    Preparat: Miyelinli nerv tolasi (28-rasm).

    Nerv tolasi aloxida-aloxida tolalarga ajratib maxsus bo’yoq bilan bo’yab o’rganiladi.

    Miyelinli nerv tolasining o’k silindri uning markazida joylashgan bo’lib, zich va bir-biriga parallel xolda yotgan nozik ipchalar neyrofibrillardan tuzilgan. Oq silindri kaliya miyelinli parda bilan o’ralgan. Mikroskopning katta obyektivi orqali karalganda tolaning ma’lum masofalarida miyelinli pardaning uzilgan joylari – Ranvye bug’inlari ko’rinadi. Bundan tashkari miyelin pardasini kiya kesib o’tgan okish rangdagi Shmidt-Lanterman kiyiklarini ko’rish mumkin. Miyelenli pardaning tashkari yuzasi Shvan hujayralaridan tashkil topgan Shvan pardasi bilan o’rab olingan. Shvan hujayralarning yadrolari yaxshi ko’rinadi.


    28-rasm. Miyelinli nerv tolalar (I.V.Almazovdan).

    1-nerv tolaning o’qi, 2-miyelinli parda, 3-ranvye bo’g’ini
    Preparat: Reseptor nerv uchi (29-rasm).

    Preparat odam barmogining teri kimidagi kapsulali nerv uchidan tayyorlangan. Bu nerv uchlari sezuvchi Fater-Pachin nogmi bilan ataladi va ular chin biriktiruvchi to’qimaning tarkibida keng tarkalgan. Mikroskopning kichik obyektivi orkali karalganda nerv uchi plastinka shaklida bir necha qatlam bo’lib chin biriktiruvchi to’qimaning hujayralari tomonidan o’rab olinganligini korish mumkin. Biriktiruvchi to’qimaning hujayralari bir-biri bilan tutashib kapsulani hosil qiladi va nerv uchini o’rab oladi.



    29-rasm. Reseptor nerv uchi.

    1-nerv tolasi, 2-kapsulali nerv uchi.
    Sinov uchun savollar
    1.Nerv to`qimasi qanday tuzilgan va organizmda qanday vazifalarni bajaradi?

    2.Necha xil nerv uchlari farq qilinadi?

    3.Neyrogliyalar qanday tuzilgan va ular organizmda qanday vazifalarni bajaradi?

    4.Nerv to`qimasi regenerasiyasi amalga oshadimi?



    Foydalanilgan asosiy adabiyotlar


    1. Кодиров Э.К. Гистология. Тошкент «Ўқитувчи», 1994 йил.

    2. Елисэев В.Г. таҳрири остида. Гистология. Тошкент «Мeдицина», 1968 йил.

    3. Зуфаров К.А. Гистология. «Медицина», Тошкент, 1982.

    4. Алмазов И.В., Сутулов Л.С. Атлас по гистологии и эмбриологии. М., »Мeдицина», 1978.

    5. Алматов Л.А., Алланазарова Н.А. Умумий гистологиядан лаборатория ишлари. Самарқанд. СамДУ. 1995.

    Qo`shimcha adabiyotlar

    1. Заварин А.А. Основы часной цитологии и сравнителной гистологии многоклеточных животных. Л. «Наука», 1976.

    2. Иванов И.Ф. Ковалевский П.А. Цитология, гистология, эмбриология. Москва. »Колос», 1969.

    3. Антипчук Ю.Н. Гистология с основами эмбриологии. М. «Просвещение», 1983.

    4. Андрес А.Г. Пособие для практических занятий по гистологии и общей эмбриологии. М. «Просвещение». 1969.




    1   2   3   4   5   6   7   8


    Download 352.07 Kb.

    Bosh sahifa
    Aloqalar

        Bosh sahifa


    Alisher navoiy nomidagi samaqand davlat universiteti

    Download 352.07 Kb.