• TRANSPORT VOSITALARIDA QO’LLANILADIGAN EKSPLUATATSION MATЕRIALLAR” fanidan ma`ruza mashg’ulotlarini o’tkazish uchun MA`RUZALAR KURSI
  • Tuzuvchi
  • 1-MAVZU: KIRISH. NЕFT VA UNI QAYTA ISHLASH USULLARI O’quv rejasi: 1. Kirish. Fanning o`qitilish maqsad va vazifalari
  • 5. Nеft maxsulotlarini tozalash Kirish. Fanning maqsad va vazifasi.
  • Avtomobil dvigatеllarining ishlash sharoiti
  • Nеft maxsulotlarining kimyoviy tarkibi
  • 1. Parafin uglevodorodlar, kimyoviy formulasi
  • 2. Naften uglevodorodlar, kimeviy formulasi: CHH
  • Azotli
  • Andijon mashinasozlik instituti




    Download 0.54 Mb.
    bet1/14
    Sana29.03.2017
    Hajmi0.54 Mb.
      1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   14

    O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI
    OLIY VA O’RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI
    ANDIJON MASHINASOZLIK INSTITUTI




    O’LIY TA’LIMNING

    5521200 -“Transport vositalarini ishlatish va ta'mirlash”

    yo`nalishi talabalari uchun

    TRANSPORT VOSITALARIDA QO’LLANILADIGAN EKSPLUATATSION MATЕRIALLAR”



    fanidan ma`ruza mashg’ulotlarini o’tkazish uchun

    MA`RUZALAR KURSI

    Andijon – 2013


    TASDIQLAYMAN

    Andijon mashinasozlik instituti

    O’quv-uslubiy kengashida ko’rib chiqilgan va ma’qullangan

    Kengash raisi ________________________Q.Ermatov

    (O’quv-uslubiy Kengashining_____-sonli bayonnomasi

    “_____”______________20___ yil)





    MA’QULLANGAN

    „Mashinasozlik“ fakulteti

    Kengashida muhokama qilingan va ma’qullangan

    Kengash raisi________________________N.Xalilov

    (Fakultet Kengashining_____-sonli bayonnomasi

    “_____”________________20___ yil)






    TAVSIYA ETILGAN

    “Yer usti transport tizimlari” kafedrasi

    Majlisida muhokama qilingan va tavsiya etilgan

    Kafedra mudiri________________________N.Ikromov

    (Kafedra majlisining_____-sonli bayonnomasi

    “_____”_________________20___ yil)




    Tuzuvchi: N.A.Ikromov

    J.M.Usmonov


    Taqrizchilar:

    1. P.Radjiboev, t.f.n., AndMI, ”MJTXKUE” kafedrasi dotsenti.

    2. T.Almatayеv - AndMI “YeUTT” kafedrasi dotsenti, t.f.n.

    “Transport vositalarida qo’llaniladigan ekspluatatsion matеriallar” fani bo’yicha Maruzalar kursi. – A.: AndMI, 20__yil


    Ushbu “Transport vositalarida qo’llaniladigan ekspluatatsion matеriallar” fanidan tayyorlangan ma’ruzalar o’tkazish bo`yicha ma’ruzalar kursi 5521200 "Transport vositalarini ishlatish va ta'mirlash" yo`nalishi bo`yicha bakalavrlar tayyorlash namunaviy va ishchi dasturlar asosida tuzilgan.



    M U N D A R I J A:

    Kirish. Nеft va uni qayta ishlash usullari


    Karbyuratorli dvigatellar uchun yonilg’ilar

    Dizel dvigatellari uchun yonilg’ilar

    Gazli yonilg`ilar

    Avtomobillarda ishlatiladigan moylash materiallari

    Ichki yonuv dvigatellari uchun moylar

    Transmission moylar

    Avtomobillarda ishlatiladigan plastik surkov moylari

    Yurgazib yuborish suyuqliklari

    Sovitish suyuqliklari

    Tormoz va amartizator suyuqliklari

    Neft maxsulotlari sarfini kamaytirish va tejash yo’llari




    1-MAVZU: KIRISH. NЕFT VA UNI QAYTA ISHLASH USULLARI
    O’quv rejasi:

    1. Kirish. Fanning o`qitilish maqsad va vazifalari

    2. Avtomobil dvigatеllarining ishlash sharoiti

    3. Nеft maxsulotlarining kimyoviy tarkibi

    4. Yonilg`i va moylarning olinishi haqida tushuncha

    5. Nеft maxsulotlarini tozalash
    Kirish. Fanning maqsad va vazifasi.

    Respublikamiz mustaqillikka erishgandan so’ng O’zbekiston avtomobilsozligiga asos solindi va u jadal suratlar bilan rivojlana boshladi.

    Kimyo, ximiya - moddalarning tuzilishi va oʻzgarishini oʻrganadigan fan. Kimyo boshqa fanlar qatori inson faoliyatining mahsuli sifatida vujudga kelib, tabiiy ehtiyojlarni qondirish, zaruriy mahsulotlar ishlab chiqarish, biridan ikkinchisini xrsil qilish va, nihoyat, turli hodisalar sirlarini bilish maqsadida roʻyobga chiqdi.
    Mustaqillik - davlatning ichki va tashqi ishlarda boshqa davlatlarga qaram boʻlmay faoliyat koʻrsatishi. M. tamoyillariga rioya etish davlatlararo oʻzaro munosabatlarda yetakchi, hukmron qoidadir. Har bir davlatning mustaqilligini tan olish oʻzaro tinchtotuv yashashning prinsiplaridan biridir.
    “GM-Uzbekistan” qo’shma korxonasi O’zbekistonni jahondagi 27 ta rivojlangan avtomobil ishlab chiqariladigan mamlakatlar safiga kiritdi va iqtisodiyotimizning rivojiga munosib hissa qo’shmoqda. Avtomobil transportining mustaqil mamlakatimizni xalq xo’jaligini rivojlantirishda respublikamizni korxonalariga, tashkilotlariga va aholisiga ko’rsatayotgan transport xizmati katta ahamiyatga egadir. Тransport kompleksini rivojlantirish uni ish unumdorligini oshirishdan iborat. Avtomobillarning mustaxkamligi, ishonchliligi, samaradorligi, uzoq vaqt ishonchli ishlashi asosan uni ekspluatatsiyasida ishlatiladigan materiallarning sifatiga bog’lik.

    Avtomobil ekspluatatsiyasiga bo’lgan xarajatni 20-30% ni yonilg’i va moy maxsulotlariga bo’lgan harajatlar tashkil etadi. Respublikamizda avtomobillar ishlab chiqarish joriy etilganlishi va mamlakatimizda avtomobillarning soni yildan-yilga oshib borayotganligi munosabati bilan, kelgusida neftni qayta ishlashni chuqurlashtirish, yuqori sifatli yonilg’i va moylar olish ko’zda tutiladi.

    Neft (turkcha neft, fors, neft), qoramoy - suyuq yonuvchi qazilma boylik, organik birikmalarning , asosan, uglevodorodlarning murakkab aralashmasidan iborat modda. Yer yuzasidan, asosan, 1,2-2,0 km chukurlikdagi yer osti gumbazlarining gʻovak yoki seryoriq togʻ jinslari (qum, qumtosh, ohaktoshlar)da joylashgan.
    Ishlab chiqarish, moddiy ishlab chiqarish - jamiyatning yashashi va taraqqiy etishi uchun zarur boʻlgan moddiy boyliklar (turli iqti-sodiy mahsulotlar)ni yaratish jarayo-ni; ishlab chiqarish omillarini isteʼ-mol va investitsiyalar uchun moʻljallangan tovarlar va xizmatlarga aylantirish. I.ch.
    Chunki, avtomobil transportini uzoq vaqt ishonchli va samaradorli ishlashi neft maxsulotlarining sifatiga, undan oqilona, tejab-tergab foydalanishga bog’liq. Bundan tashqari energiya ressurslarini chegaralangan sharoitida, ekspluatatsion materiallarni tashib kelish va tarqatishda sarfni me’yorlash va iqtisod qilish, avtomobil parkini kam harajatlar sarflab ushlab turishga yordam beradi. Shu sababli yonilg’i, moylash materiallari va maxsus suyuqliklarni avtomobil ekspluatatsiyasida ishlatilishi, dvigatel ishiga ta’siri, ularning fizik-kimyoviy xossalari, texnikada ulardan oqilona foydalanish xaqidagi fan - Тransport vositalarida ishlatiladigan materiallar fanini o’qitilishi talabalarda bu boradagi bilimlarni mujassamlashtirishga imkon beradi.

    Hozirgi kunda Тransport vositalarida ishlatiladigan materiallar fani bo’yicha davlat tilida adabiyotlarning kamligi sababli, ushbu o’quv qullanma shu fandan birinchi marta o’zbek tilida tayyorlangan ma’ruzalar matni asosida tayyorlandi.

    Til deb murakkab muloqot tizimiga yoki shu tizimni oʻrganish va ishlatish qobiliyatiga aytiladi. Tilni oʻrganuvchi sohaga tilshunoslik deyiladi. Jahon tillari miqdorini aniqlash uchun til va sheva orasida farq oʻrnatish zarur.

    Ushbu fanni o´qitishdan maqsad talabalarga transport vositalarida ishlatiladigan materiallar bo´yicha bilim va mahorat olishi, ularning olish usullarini, ishlatilish sohasini, vazifasini va markalarini o´rgatishdir. Mehnat-material va energetik resurslarni ekspluatasiya jarayonida tejashni transport vositalarida ishlatiladigan Yonilg’i-moylash materiallarini tejash, ularni hisobga olish va qayta ishlatish bo´yicha bilim berishdan iboratdir.

    Oliy ta'lim Davlat standartiga asosan fanni bakalavr tayyorlashdagi vazifalari quyidagilardan iborat:



      • markaziy osiyo hududlarida olinadigan neft haqida tushuncha berishdan;

      • neft mahsulotlarini olish usullarini o´rganishdan;
        Mahsulot - iqtisodiy faoliyatning ashyolar va xizmatlarda mujassam etilgan natijasi. Uning moddiy-buyum shakli moddiy M. koʻrinishiga ega. Maʼnaviyat sohasida gʻoya, ixtiro va kashfiyotlar, yangi texnologiyalar, i.t.


      • transport vositalarida ishlatiladigan Yonilg’i-moylash materiallarini xossalari, vazifasi, ishlatilishi va markalarini o´rganishdan;

      • transport vositalarida ishlatiladigan texnik suyuqliklarni xossalari, vazifasi, ishlatilishi va markalarini o´rganishdan;

      • neft mahsulotlarini sarfini kamaytirish, ifloslanishini oldini olish, hisobga olish, ishlatilgan moylarni tozalashni o´rganishdan.

    Maskur fanning o’rganish uchun iqtisodiy-siyosiy umumta'lim, umum tеxnikaviy va maxsus muhandislik fanlarini, jumladan matеriallar qarshiligi, nazariy mеxanika, chizma gеomеtriya, chizmachilik va mashina dеtallari, konstruktsion matеriallar tеxnologiyasi, o’zaro almashuvchanlik, strandartlash va tеxnikaviy o’lchashlar, avtomobillarni tеxnikaviy ishlatish va boshqa fanlarni chuqurlashtirish va mustahkamlashtirish zarur bo’ladi.

    Avtomobillarni ekspluatatsiya qilish davrida ularga texnik xizmat ko’rsatish uchun bo’lajak mutaxassislar avtomobillarning umumiy tuzulishini, agregat, uzel, mexanizmlar va tarmoqlarni tuzilishi, ishlash jarayonlari bilan tanishgan bo’lishi kerak. Zamonaviy avtomobillarga kiritilgan yangi konstruksiyalar va o’zgarishlarni bilishi, ularni ishlashi hamda ishdan chiqqan detallarini yangisi bilan almashtirish va ta’mirlash uchun ularning materiallari va qaysi yig’ma birlikda ishtirok etishini bilish kerak.



    Avtomobil dvigatеllarining ishlash sharoiti

    Neft hamda gaz er qobig’ining turli chuqurlikdagi qatlamlarida, turli-tuman g’ovak va boshqa tog’ jinslari orasida yotadi. Bosim, harorat va ichki o’zgarishlar ta’sirida neft katta masofalarga siljishi mumkin.

    Harorat (Temperatura) (lot. temperatura - kerakli aralashma, o'rtacha holat) - moddaning holatini issiq-sovuqligini tavsiflaydigan fizik kattalik.

    Tashqi ko’rinishiga ko’ra neft o’ziga xos hidli quyuq moysimon suyuqlik bo’lib, turli tusdagi jigar rang ko’rinishga èga. Neftning zinchligi 770-920kg/m3, yonish issiqligi 43000-45500 kDj/kg.

    Neftda uglerod miqdori taxminan 83-86%, vodorod miqdori -12 -14%, oltingugurt S, kislorod O va azot N miqdori 1-3% dan bo’ladi. Massa bo’yicha uglevodorodlarning umumiy miqdori 97-98%ni tashkil ètadi.

    Tarkibidagi èlementlarning o’xshashligiga qaramasdan turli joydan olingan neftlarning fizik va kimyoviy xossalari har xil bo’ladi. Bunga sa-bab, uglerod va vodorod atomlarining o’zaro turli shaklda birika olishidir.
    Nеft maxsulotlarining kimyoviy tarkibi

    Neft maxsulotlari tarkibidagi barcha uglevodorodlarning kimyoviy strukturasi bo’yicha quyidagi 3 xil guruxga bo’linadi:

    1. Parafin uglevodorodlar.

    2. Naften uglevodorodlar.

    3. Aromatik uglevodorodlar.

    1. Parafin uglevodorodlar, kimyoviy formulasi: CnH2n-2

    Parafin uglevodorodlar neftning tarkibida asosan past temperaturada qaynaydigan(engil) fraktsiyalarda ko’proq bo’ladi. Bu uglevrdorodlarning birinchi 4 ta vakili 00S xaroratga va 0,1 MPa bosim ostida gaz holatida bo’ladi. Bularga: metan CH4, ètan S2N6, propan S3N8, butan S4N10 kiradi. Parafin uglevodorodlarining beshinchi vakili pentan S5N12 dan S16N34 vakiligacha suyuq holatda va S17N36 dan boshlab qattiq holatda bo’ladilar.

    Parafin uglevodorodlar kimeviy strukturasiga qarab ikki xil guruxga bo’linadi:

    - normal-parafin uglevodorodlar:

    - izomer-parafin uglevodorodlar.

    Normal parafin uglevodorodlarda uglerodlar va vodorod o’zaro to’g’ri zanjir orqali bog’langan bo’ladi. Masalan, oktan S8N18 ning kimeviy strukturasini ko’ramiz:


    Н Н Н Н Н Н Н Н

    прямая соединительная линия 106прямая соединительная линия 107прямая соединительная линия 108прямая соединительная линия 109прямая соединительная линия 110прямая соединительная линия 111прямая соединительная линия 112прямая соединительная линия 113

    прямая соединительная линия 97прямая соединительная линия 98прямая соединительная линия 99прямая соединительная линия 100прямая соединительная линия 101прямая соединительная линия 102прямая соединительная линия 103прямая соединительная линия 104прямая соединительная линия 105 Н С С С С С С С С Н

    прямая соединительная линия 89прямая соединительная линия 90прямая соединительная линия 91прямая соединительная линия 92прямая соединительная линия 93прямая соединительная линия 94прямая соединительная линия 95прямая соединительная линия 96

    Н Н Н Н Н Н Н Н


    Benzin tarkibida normal-parafin uglevodorodlarning bo’lishi maqsadga muvofiq èmas, chunki shunday uglevodorod bo’lgan yonilg’i dvigatelda yomon yonadi. Normal-parafin uglevodorodlar yuqori harorat ta’siriga beqaror bo’lib, tez oksidlanadi va detonatsion(portlab) yonishi tufayli tezyurar dizel yonilg’isining o’z-o’zidan alangalanish qobiliyatini oshiradi. Normal-parafin uglevodorodlarning qotish harorati yuqori bo’lgani uchun ular ko’proq yozgi sort dizel yonilg’i va moylarida ishlatiladi.

    Izomer-parafin uglevodorodlar normal-parafin uglevodorodlarning izomerlari hisoblanadi. Ular turli-tuman tarmoqlangan strukturalar hosil qiladi. Bitta oktanning kimyoviy formulasiga S8N18 izooktanlar deb ataluvchi 17 xil birikma javob beradi. Ularning tarkibidagi èlementlar bir xil bo’lsa ham, ular turli xil tuzilishga èga (molekulalarda atomlar turlicha joylashadi). Shuning uchun ham ularning kimyoviy va fizikaviy xossalari har xildir.

    Masalan: 17 ta izooktandan biri 2,2,4-trimetilpentan deb ataluvchi birikma ko’yidagicha tuzilishiga èga:

    Н Н


    прямая соединительная линия 87прямая соединительная линия 88

    прямая соединительная линия 86прямая соединительная линия 83прямая соединительная линия 85прямая соединительная линия 84 Н Н С Н Н Н С Н Н

    прямая соединительная линия 78прямая соединительная линия 82прямая соединительная линия 79прямая соединительная линия 80прямая соединительная линия 81

    прямая соединительная линия 72прямая соединительная линия 77прямая соединительная линия 73прямая соединительная линия 76прямая соединительная линия 75прямая соединительная линия 74 Н С ­­ С С С С Н

    прямая соединительная линия 70прямая соединительная линия 71прямая соединительная линия 67прямая соединительная линия 68прямая соединительная линия 69

    прямая соединительная линия 64прямая соединительная линия 66прямая соединительная линия 65 Н Н С Н Н Н Н

    прямая соединительная линия 63

    Н

    Izomer-parafin uglevodorodlar benzin tarkibida qancha ko’p bo’lsa, shuncha yonilg’i to’liq yonadi.



    2. Naften uglevodorodlar, kimeviy formulasi: CHH2n

    Bu uglevodorodlar siklik strukturaga ega. Ular parafin uglevodorodlardan 2 ta vodorod atomi kamligi bilan farq qiladi. Naften uglevodorodlar ko’yidagicha strukturaga ega:

    СН2 СН 2




    шестиугольник 62 Н2С СН2 Н2С СН2

    Н2С СН2 Н2С СН2

    siklopentan siklogeksan

    Naften uglevodorodlar parafin va aromatik uglevodorodlar oralig’ida turadi, shuning uchun ular benzin tarkibida qoniqarli ishlaydi. Naften uglevodorodlar normal-parafin uglevodorodlarga qaraganda yuqori haroratda qaynaydi va yuqori haroratda oksidlanishiga qarshi moylligi ham kuchli.

    Qarshi (1926 37 yillarda Behbudiy) - Qashqadaryo viloyatidagi shahar (1926 yildan), viloyat markazi (1943 yildan). Qashqadaryo vohasining markazida, Qashqadaryo boʻyida, xalqaro t. yil va avtomobil yoʻllari kesishgan joyda.
    Naften uglevodorodlarning engil fraktsiyalari qotish temperaturasi past bo’lganligidan qishki sort dizel yonilg’isi tarkibining asosiy qismini tashkil ètadi. Naften uglevodorodlarning og’ir fraktsiyalarining qovushqoqligi va kimyoviy barqarorligi yuqori bo’lganligi uchun asosan (70%) motor moylarining asosini tashkil ètadi.

    3. Aromatik uglevodorodlar, kimyoviy vormulasi: CnH2n-6, CnH2n-2

    Aromatik uglevodorodlar neft tarkibida parafin va naften uglevodorodlarga nisbatan ozroq mikdorda (5-20%) uchraydi.

    СН СН СН

    НС СН
    НС СН

    СН СН СН

    Benzol Naftalin


    Ularning asosiy vakili benzol S6N6 bo’lib, uning benzin tarkibida bo’lishi oktan sonini oshiradi. Lekin bu uglevodorodlarning miqdori chegaralanadi, chunki ular yuqori temperaturada detallarga yopishib, qurum qotishmalarini hosil qiladi.


    Aromatik uglevodorod miqdori, %

    1-rasm. Aromatik uglevodorodlarning benzin tarkibida bo’lishining dvigatel yonish kamerasida qurum qotishmalar hosil bo’lishiga bog’liqligi.

    1-etillangan benzin, 2-etillanmagan benzin.
    Aromatik uglevodorodlarning dizel yonilg’isida kam bo’lgani yaxshi, chunki ular dizel yonilg’isida qiyin oksidlanib, alangalanish vaqtini uzaytirib yuboradi, natijada dvigatel qattiq ishlaydi. Moylarda èsa, bu uglevodorodlar ko’p qurum hosil bo’lishiga olib keladi, shuningdek, harorat pasayganda moylarning qovushqoqligini oshirib yuboradi. Shuning uchun bu uglevodorodlar moylash materiallariga kam qushiladi.

    Tuyinmagan uglevodorodlar, kimyoviy formulasi: CnH2n, CnH2n-2

    Neftni qayta ishlash jarayonida ko’pgina to’yinmagan uglevodorodlar hosil bo’ladi.

    Tuyinmagan uglevodorodlar juda bush bo’ladi, ular uchun qushbog’li bog’lanish, uzulgan joyda biriktirib olish reaktsiyasi xosdir. Ular osongina oskidlanib smolalar, organik kislotalar va boshqa birikmalar hosil qiladi. To’yinmagan uglevodorodlar har qanday neft maxsulotlarining xossalarini yomonlashtiradi, shuning uchun ularning yonilg’ida ham moyda ham bo’lishi maqsadga muvofiq èmas. To’yinmagan uglevodorolar tarkibidagi qo’shbog’ soniga qarab ho’yidagicha bo’ladi:

    bitta qo’shbog’li-olefinlar: CnH2n

    ikkita qo’shbog’li-diolefinlar: CnH2n-2

    Masalan: C4H18 buten
    Н Н Н Н

    прямая соединительная линия 40прямая соединительная линия 41прямая соединительная линия 42прямая соединительная линия 43

    прямая соединительная линия 34прямая соединительная линия 36прямая соединительная линия 38прямая соединительная линия 35прямая соединительная линия 37прямая соединительная линия 39 Н С С С ­ С Н

    прямая соединительная линия 32прямая соединительная линия 33

    Н Н


    C4H16 butadien

    Н Н Н Н



    прямая соединительная линия 27прямая соединительная линия 28прямая соединительная линия 31прямая соединительная линия 30прямая соединительная линия 29

    прямая соединительная линия 23прямая соединительная линия 20прямая соединительная линия 21прямая соединительная линия 22прямая соединительная линия 24прямая соединительная линия 25прямая соединительная линия 26 Н С С С С Н

    Bundan tashkari, neft maxsulotlari tarkibida:

    -oltingugurtli birikmalar;

    -kislorodli birikmalar;

    -azotli birikmalar bo’ladi.

    Bu birikmalar avtomobil yonilg’ilari va moylari sifatini yomonlashtiradi.

    Oltingugurtli birikmalar - detallarni korroziyalanishini oshiradi, ularning miqdori:

    bпрямоугольник 19enzinda - 0.15 ¸ 0.2%;

    dizel yonilg’isida - 0.2 ¸ 0.4% bo’ladi.

    Dvigatel detallarining eyilish tezligi yonilg’idagi oltingugurt mikdoriga bog’liq. Yonilg’i tarkibidagi oltingugurt miqdori 0.2 dan 0.5 gacha ko’payganda eyilish Neft maxsulotlarining tarkibida kislorodli va azotli birikmalar ham bo’ladi.



    Kislorodli birikmalar - neft maxsulotlarining yuqori fraktsiyalarida(kerosindan boshlab) bo’ladi. Ularning miqdori 10% dan oshmaydi(0.1-0.3). Bu birikmalar asosan xar xil kislotalar ko’rinishida bo’lib, ular detallarning korroziyalanishini oshiradi va neftda smolali-asfalt moddalarning hosil bo’lishiga olib keladi.

    Azotli birikmalar - neft maxsulotlari tarkibida deyarli juda kam miqdorda bo’lib issiq detallarda qurum va lak paydo bo’lishini ko’paytiradi


      1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   14


    Download 0.54 Mb.

    Bosh sahifa
    Aloqalar

        Bosh sahifa


    Andijon mashinasozlik instituti

    Download 0.54 Mb.