• 5-ilova
  • Oila ma’naviyati fanini o‘qitish metodikasi (o‘quv-uslubiy qo‘llanma) Toshkent – 2012




    Download 1.42 Mb.
    bet6/14
    Sana21.03.2017
    Hajmi1.42 Mb.
    1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   14

    1.2. “Oilada farzand tarbiyasi va axloqiy qadriyatlar


    ma’ruza mashg’ulotining texnologik xaritasi

    Ish bosqichla-ri va vaqti

    Faoliyat mazmuni

    Ta’lim beruvchi

    Ta’lim oluvchilar


    Tayyorgar

    lik bosqichi

    1. Yangi kursni o‘qishga tayyorgarlik ko‘radi. Kursning maqsad va vazifalarini tushuntiradi.

    2. Kursning alohida sohalarining predmeti va vazifalariga ta’rif beradi

    3. Birinchi mashg’ulot mavzusi, uning maqsadi va o‘quv faoliyati natijalari bilan tanishtiradi.

    4. Talabalarni o‘quv faoliyatini baholash mezonlari bilan tanishtiradi. (1-ilova).



    Mashg’ulotning maqsad va vazifalarini tushunib oladilar



    1-bosqich.

    Mavzuga kirish

    (15 daqiqa)



    1.1. Mavzuning nomini ekranga chiqaradi va mazkur mavzuni yoritishdan kutilayotgan asosiy natijalar to‘g’risida axborot beradi.

    1.2. Mavzuni yoritish bo‘yicha tuzilgan reja savollarini namoyishga uzatadi. Ekranga asosiy tushunchalar ta’rif beradi. (1-ilova).

    1.3. Bugungi o‘tilishi kutilayotgan dars mashg’uloti muloqot tarzida bo‘lishi ta’kidlanadi. Muloqotni qanday tashkil qilish to‘g’risidagi eslatmani ekranga chiqaradi (1-Ilova).

    1.3. “Aqliy hujum” metodi orqali talabalarni faollashtiradi. Berilgan savolga o‘ylab javob berishni taklif qiladi (javoblar 1-2 so‘zdan iborat bo‘lishi kerakligini eslatadi): Nazariy manbashunoslik - bu nima?

    Bir talabaga javoblarni doskada yozib borishni taklif qiladi. Buning uchun 10 minutcha vaqt ajratiladi. Belgilangan vaqt tugagandan so‘ng, fikr bildirishlar to‘xtatiladi va javoblar tahlil qilinadi.


    Tinglaydilar

    Ko‘chirib oladilar.

    Tinglaydilar va muloqot qoidalari bilan tanishadilar

    Savollarga javob beradilar.

    Faol qatnashib, javob variantlarini ketma-ket aytib boradilar


    2. Asosiy bosqich

    (55 daqiqa)



    2.1. Tarix bo‘yicha standartlar strukturasi va mazmuni (2-ilova).

    2.2. Manbashunoslikning asosiy yo‘nalishlari

    strukturasi. (3-ilova).

    2.3. Tarix o‘qitishning maqsadlari. (4-ilova).

    2.5. Tarix o‘qitishning vazifalari. (5-ilova).

    2.6. Tushunchalar bilan ishlash (6 - ilova)


    Tinglaydilar, yozadilar.

    Tinglaydilar, yozadilar.

    Tinglaydilar, yozadilar.


    3. Yakuniy bosqich

    (10 daqiqa)



    3.1. Mavzuni umumlashtiradi va umumiy xulosalar yasaydi. Talabalar diqqatini mavzuning asosiy tomonlariga qaratadi.

    3.2. Mustaqil ishlashlarni mavzulari topshiriladi.



    Tinglaydilar.

    Vazifani yozib oladilar.





    1-ilova

    Mavzu: Oilada farzand tarbiyasi va axloqiy qadriyatlar

    Reja:


    1. Axloqiy qadriyatlar va ularning farzand tarbiyasiga ta’siri.

    2. Ma’naviy barkamol, jismoniy sog’lom farzandlarni voyaga etkazishda oilada amalga oshiriladigan axloq odob tarbiyasining o‘rni.


    2-ilova

    Har bir ma’ruza va amaliy mashg’ulot uchun 0,5 dan 2 ballgacha qo‘yiladi. Reyting bo‘yicha natijalar bahosi:
    2,0 ball - «a’lo». 1,5 ball - «yaxshi». 1,0 ball - «qoniqarli». 0,5 ball - «qoniqarsiz»
    3-ilova
    Axloqiy qadriyatlar va ularning farzand tarbiyasiga ta’siri

    Ma’naviyat tushunchasi axloq tushunchasiga yaqindir. Axloq asosan etikaning o‘rganish sohasi hisoblanadi. Gumanitar va ijtimoiy fanlar tarixida ushbu tushunchaga bir necha nuqtai nazar mavjud.

    Ma’lumki, har bir insonning ma’naviy qiyofasining, jumladan axloqining shakllanishi va takomillashuviga ijtimoiy-iqtisodiy sharoit hal qiluvchi ta’sir ko‘rsatadi. Jamiyatning ma’naviy hayoti, ya’ni ijtimoiy g’oya va qarashlar, tasavvurlar va tushunchalar, his va tuyg’ular jamiyat moddiy hayti sharoitlarini aks ettiradi. Chunki, kishilarning ma’naviy hayoti ham jamiyat taraqqiyotida muhim rol o‘ynaydi.

    «Xalqning ma’naviy ruhini mustahkamlash va rivojlantirish», - deb ta’kidlaydi I.A.Karimov, - O‘zbekistonda davlat va jamiyatning muhim vazifasidir. Ma’naviyat shunday qimmatbaho mevaki, u bizning qadimiy va navqiron xalqimiy qalbida butun Insoniyatning ulkan oilasida o‘z mustaqilligini tushunib etish va ozodlikni sevish tuyg’usi blan birgalikda etilgan»o‘rtasidagi yaqinlik ishonch, hurmat, samimiylik, burch, talabchanlikdan yoshlarning ichki shakllanishiga ta’sir etadigan muhim omillardandir. Jamiyat rivojlangan sari ma’naviy omillarning ijtimoiy taraqqiyotdagi ahamiyati ortgani sari oiladagi tarbiyaga e’tibor ham kuchayib boradi.



    4-ilova

    Toifali jadval

    oifalash sharhini tuzish qoidasi

    1. Toifalar bo‘yicha ma’lumotlarni taqsimlashning yagona usuli mavjud emas.

    2. Bitta mini - guruhda toifalarga ajratish boshqa guruhda ajratilgan toifalardan farq qilishi mumkin.

    3. Ta’lim oluvchilarga oldindan tayyorlab qo‘yilgan toifalarni berish mumkin emas bu ularning mustaqil tanlovi bo‘la qolsin.

    5-ilova


    Ma’naviy barkamol, jismoniy sog’lom farzandlarni voyaga etkazishda oilada amalga oshiriladigan axloq odob tarbiyasining o‘rni
    Oila va oilaviy tarbiya bugungi kunda dolzarb muammolardan biridir. Chunki, jamiyat uchun aqlan yetuk, axloqan pok, jismonan baquvvat, ruhan boy avlodni tarbiyalashdan manfaatdor. Bunday avlod, eng avvalo, ma’naviy-axloqiy jihatdan sog’lom va mustahkam oilada shakllanadi. Chunonchi oilani rivojlantirish va mustahkamlash uchun qilinadigan g’amxo‘rlik kelajak avlod taqdiri blan bog’liqdir. Har qanday jamiyatda ham buyuk davlatning barpo etilishi yoshlar qanday bo‘lishlariga, ularning qanday tarbiya olishlariga bog’liq. Taniqli o‘zbek pedagogik Abdulla Avloniy «Tarbiya bilzlar uchun yo hayot – yo mamot, yo najod – yo halokat, yo saodat – yo falokat masalasidir» deb yozgan edi.

    6-ilova

    Kontseptual jadval

    7-ilova

    • O‘TILGAN MAVZUNI MUSTAHKAMLASh UChUN SAVOL VA TOPShIRIQLAR

    1. Inson ma’naviyatini shakllanishida oilaning qanday o‘rni bor?

    2. Axloq va ma’naviyat tushunchalari haqida nimalarni bilasiz?

    3. Ma’naviy ongning muhim tarkibiy qismi nimalardan iborat?

    4. Ma’naviy yetuk komil insonni tarbiyalashda milliy g’oya va milliy mafkuraning roli nimalardan iborat?

    5. Oilaning asosiy funktsiyasi nimalardan iborat?

    6. Oilani jamiyat hayotida tutgan o‘rni qanday?

    7. Sog’lom avlod Davlat dasturi va uning asosiy vazifalari nimalardan iborat?



    5-mavzu: Oilada farzand tarbiyasi va axloqiy qadriyatlar

    Reja:

    1. Axloqiy qadriyatlar va ularning farzand tarbiyasiga ta’siri.

    2. Ma’naviy barkamol, jismoniy sog’lom farzandlarni voyaga etkazishda oilada amalga oshiriladigan axloq odob tarbiyasining o‘rni.

    1-masalaning bayoni. O‘zbekistonda xalq ma’naviy-axloqiy merosining jamiyat hayotidagi o‘rni masalasiga yangicha qarash jamiyatning tadrijiy rivojlanishi uchun nihoyatda katta ahamiyatga ega ekanligi tobora ayon bo‘lib bormoqda. Qadim davrlardan to hozirgi zamonamizgacha yaratilib, avlodlarning ezgu ishlariga xizmat qilib kelgan boy axloqiy, siyosiy, huquqiy merosimizni, milliy qadriyatlarimiz, urf-odatlarimizni o‘rganib, xalqqa etkazish, kelajak asoslarini yaratishga xizmat qildirish muhim vazifalardan biri bo‘lib, ulug’ allomalarimizning axloq, xulq-odob, ta’lim-tarbiya masalalariga oid asarlari, dono va ibratli so‘zlari, pand-nasihatlari yosh avlodni barkamol insonlar qilib tarbiyalashda muhim ahamiyatga ega.

    Asrlar mobaynida shakllanib kelgan axloqiy qarashlar va ularning ijtimoiy-ma’naviy ildizlari, jahonda va mintaqada axloqshunoslik ilmining turli yo‘nalishlari va ularda ma’naviyatga oid muammolarning in’ikos topishini o‘rganish orqali O‘zbekistonda ma’naviy-axloqiy tarbiya masalalarini jahon axloq ilmi yutuq va kamchiliklarini qiyosiy tahlili va xalqimiz ma’naviy-axloqiy merosiga tayangan holda hal qilish yo‘llarini izlab topish va ularni hayotga tatbiq etish ushbu fan yo‘nalishining asosiy maqsadi hisoblanadi. Shu asosiy maqsadning ijrosi yo‘lida quyidagi vazifalarni amalga oshirish ko‘zda tutiladi:

    O‘zbekiston Prezidenti I.A.Karimov asarlaridagi milliy ma’naviyat va milliy axloq, ularning o‘zaro bog’liqligi va bugungi kun uchun alohida ahamiyati haqidagi qarashlarni o‘rganish;

    O‘zbekiston Prezidenti I.A.Karimovning «Axloq - ma’naviyatning’ o‘zagi» deb bergan ta’rifining’ mazmun-mohiyatini anglab etish;

    Millatning ma’naviy-axloqiy tarbiyasi milliy taraqqiyotning muhim omili ekanligini, uning sabablari va oqibatlarini tushunish;

    Mustaqil O‘zbekiston davlati tomonidan yosh avlodning ma’naviy-axloqiy tarbiyasini yaxshilashga qaratilgan amaliy tadbirlar haqida ma’lumot hosil qilish;

    Milliy g’oyani shakllantirish va fuqarolik jamiyati asoslarini
    yaratishda ma’naviy-axloqiy qadriyatlarning o‘rnini aniqlash;

    Jahon fanida ma’naviyat va axloq sohalarining o‘rganilish darajasi, bu sohada jahon fani erishgan yutuq va kamchiliklarni ko‘zdan kechirish;

    Milliy ma’naviyatimiz tarixida axloq ilmiga oid yaratilgan asarlar va ularning mazmun-mundarijasi, Sharq mutafakkirlari ijodiy faoliyatida axloq va axloqiy tarbiya masalalari, ijtimoiy hayotning ma’naviy-axloqiy negizlari xususidagi qarashlarini ilmiy-nazariy tahlil qilib, ularning o‘ziga xos xususiyatlarini ochib ko‘rsatish;

    Axloqiy fazilatlar va ma’naviy kamolot omillarini tadqiq etishda o‘tmish allomalarimizning xizmatlarini anglab etish va ular erishgan yutuqlarning bugungi kun uchun ahamiyatini, ma’naviy meros namunalaridan jamiyatning ma’naviy-axloqiy negizlarini shakllan-tirishda to‘g’ri foydalanishni o‘rganish;

    Ma’naviyat, madaniyat va axloqning o‘zaro nisbatlari, axloq va uning fuqarolik jamiyatining shakllanishi va taraqqiyotidagi ahamiyati, ma’naviyat va axloq sohalarining o‘zaro umumiy va farqli jihatlari, ularning ilmiy-qiyosiy ta’riflanishi, shaxs ma’naviyatining asosiy jihatlari va etakchi axloqiy fazilatlar, bosh ma’naviy qadriyatlarning shaxs axloqida o‘ziga xos akslanishi kabi masalalarni batafsil tahlil etish;

    Mustaqil O‘zbekistonda ma’naviy va axloqiy tarbiyaning dolzarb masalalari, inson va jamiyat hayotida ma’naviyat va axloqning o‘rni, insonning ma’naviy-axloqiy holatiga iqtisodiy va siyosiy omillarning ta’siri, shaxsninig ma’naviy-axloqiy tarbiyasida din va ijtimoiy fanlarning roli, bugungi kunda yosh avlodning ma’naviy va axloqiy tarbiyasiga ta’sir o‘tkazayotgan turli omillar va ularning oqibatlarini o‘rganish;

    Yosh avlod ma’naviy-axloqiy tarbiyasida mumtoz milliy san’at va adabiyotimiz, jahon madaniyati va san’atining yuksak namunalaridan unumli foydalanish shakl va usullari, ma’naviy-axloqiy tarbiyada oila va jamiyat munosabatlari, oila, mahalla, ta’lim tizimining millat ma’naviy-axloqiy tarbiyasidagi ahamiyatiga oid eng dolzarb masalalarni tadqiq etish va tavsiyalar berish.

    “Axloqshunoslik” bir necha ming yillik tarixga ega bo‘lgan qadimiy fan. U bizda “Axloq ilmi”, “Odobnoma” singari nomlar bilan atab kelingan. Evropada esa “Etika” nomi bilan mashhur, biz ham yaqin-yaqingacha shu atamani qo‘llar edik. Bu termin dastlab “manzildoshlik”, “yashash joyi”, keyinchalik esa “odat”, “fe’l”, “fikrlash tarzi” singari ma’nolarni anglatgan yunoncha “ethos” so‘zidan olingan bo‘lib, tarixda birinchi marta Aristotel tomonidan alohida fan nomi sifatida ishlatilgan.

    O‘zbek tilida biz ishlatadigan “axloq” so‘zi lug’aviy kelib chiqishiga ko‘ra arab tilidagi “xulq” so‘zining ko‘plik shaklini anglatadi.

    Yunon tili (yunon. Ελληνικά [ɛliniˈka]) - yunon tili tarixidagi dastlabki bosqichda - mil. av. 14- 12-asrlardan mil. 1 -4-asrlargacha amalda boʻlgan (hoz. oʻlik) til; greklarning qadimiy tili (yana q. Yunon tili).
    Arab tili - Somiy tillar guruhining jan. tarmog‘iga mansub til. Yaqin va O‘rta Sharq hamda Afrika shim.586dagi yigirmadan ortiq mamlakatning rasmiy davlat tili hisoblanadi. Arab tili da 200 mln. dan ortiq aholi gaplashadi (1997).
    “Xalaqa” – arab tilida “yaratmoq”, “paydo qilmoq” ma’nosidagi fe’l bo‘lib, shu ma’noda Alloh taolo “Xalloqi olam” ya’ni butun borliqning yaratuvchisi hisoblanadi. Arab tilida “xoliq”“yaratuvchi”, “maxluq” – “yaratilgan” (ya’ni Alloh taolo tomonidan yaratilgan barcha mavjudotlar, jumladan, inson ham) ma’nolarini bildiradi. “Xulq” esa ana shu yaratilgan mavjudotlardan har birining o‘ziga xos tabiatini (tabiiy xususiyatlarini) bildiradi. Islom mintaqa madaniyatida axloq ilmi insonlarning tabiiy xislatlarini yaxshi tomonga o‘zgartirib, axloqiy fazilatlarga aylantirish masalasini birinchi o‘ringa qo‘yadi.
    Mintaqa - Yer yuzasining tabiiy geografik kenglik zonalligining eng yuqori bosqichi. Yer pusti yoki geografik qobiqning biror jihatdan oʻxshash boʻlgan, kenglik boʻylab choʻzilgan nisbatan kambar qismi. M.

    Ma’lumki, inson va jamiyat hayoti uch asosiy soha – iqtisod, siyosat va ma’naviyat yo‘nalishlarining murakkab chatishuvidan tashkil topadi. Shu paytgacha jahon ilmida iqtisod va siyosat yo‘nalishlari chuqur o‘rganilgani holda ma’naviyat sohasi alohida yaxlit voqelik sifatida etarlicha tadqiq etilmadi va alohida fan sifatida shakllanmadi. Bu sohaning muammolari odatda o‘zaro bog’lanmagan, chala-yarim holda “Falsafa”, “Ruxshunoslik”, “Jamiyatshunoslik”, “Tarbiyashunoslik”, “Dinshunoslik” kabi qator fanlar doirasida tilga olindi. Ushbu fanlarning barchasi bilan Evropa ilmida uzoq vaqt ko‘proq faylasuflar shug’ullangani va turli faylasuflar tomonidan Borliq haqiqati turlicha talqin qilingani tufayli bu fanlarning har biri aslida ma’naviyatga oid muammolarga o‘z asosiy mavzulari nuqtai nazaridan yondoshib, noto‘kis xulosalar bilan cheklanishga majbur bo‘lishgan1.



    2-masalaning bayoni. Bugungi kunda ma’naviyat masalasi ijtimoiy hayotimizning asosiy masalalaridan biriga aylanib qoldi. Mustaqillikning dastlabki kunlaridanoq bu masalaga katta va uzluksiz e’tibor berib kelinmoqda. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimovning har bir nutqi va ma’ruzalari, maqola va asarlarida yuksak ma’naviyat kelajak poydevori ekanligi qayta-qayta ta’kidlanmoqda.
    Maqola -publitsistik janr. M.da ijtimoiy hayot hodisalari chuqur tahlil qilinib, nazariy va ommaviy jihatdan umumlashtiriladi, davlat siyosati, iqtisodiyot, texnika, fan va madaniyatda erishilgan yutuqlar, il-gor ish tajribalari ommalashtiriladi, xalq xoʻjaligidagi nuqsonlar tanqid qilinadi.
    «Zero, - deb uqtiradi Karimov I.A, - biz jamiyatimiz taraqqiyotini faqatgina iqtisodiy, ijtimoiy farovonlik bilangina emas, xalqimizning ma’naviy barkamolligi, demokratik va insonparvarlik tamoyillarining kishilar ongida nechog’lik chuqur ildiz otishi bilan baholaymiz».

    Erksevar xalqimiz mustaqillik tufayli o‘z eri, o‘z tili, o‘z diniga ega bo‘ldi; milliy g’ururi, izzat obro‘si tiklanib, endilikda qadriyatlarimiz, ma’naviy merosimizdan bahramand bo‘lmoqdamiz. Mustaqillik va ma’naviyat bir-biriga g’oyat bog’liq tushunchalardir. Ma’naviyati buyuk xalqni qul qilish, abadiy istibdod zulmi ostida saqlash mumkin emas. Bunday ma’naviyatning kamol topishi, qalblarga singishi uchun Mustaqillikni mustahkamlash ham lozim bo‘ladi. Qudratli kelajagi buyuk davlat, buyuk ijtimoiy-iqtisodiy islohotlar qudratli ma’naviyat zamirida vujudga keladi. Har bir alohida shaxsning va butun millatning ma’naviy kamoloti orqali demokratik huquqiy davlat barpo etiladi. Davlatimiz rahbari shu bois ham ma’naviyat va ma’rifatga doimo katta e’tibor berib kelmoqda. Shu oqilona siyosat tufayli xalqimiz o‘zligini tanib, o‘z shajarasini idrok etmoqda, tarix oldidagi vazifasini anglab olmoqda.

    Inson ma’naviyatini yuksaltirmasdan turib, xalqimiz hayoti va turmushi yuksalishida, hamda mamlakatimiz taraqqiyotida muvaffaqiyatlarga erishish qiyin. Islohatlarning birinchi bosqichida milliy ma’naviyatni yuksaltirish yo‘lida ko‘zlangan maqsad to‘la amalga oshirildi va ikkinchi bosqichda amalga oshirilishi lozim bo‘lgan vazifalarga zamin hozirlandi. Ma’naviy, mafkuraviy parokandalik davriga barham berildi. Ijtimoiy hodisalar bilan birga milliy ma’naviyatimiz yuksala bordi. Yurtboshimiz Karimov I.A «O‘zbekiston iqtisodiy islohatlarni chuqurlashtirish yo‘lida» asarida ta’kidlaganidek: «Xalqning ma’naviyati va madaniyati, uning xaqiqiy tarixi va o‘ziga xosligi qayta tiklanayotganligi jamiyatimizni yangilanish va taraqqiy ettirish yo‘lidan muvaffaqiyatli olg’a siljishida hal qiluvchi, ta’bir joiz bo‘lsa, belgilovchi ahamiyatga egadir...». Haqiqatan faqat ma’naviy erkin va ozod xalq teran va komil tafakkur tufayli har sohada katta yutuqlarga erishishi mumkin. Boshqacha aytganda, faqat ma’naviy sog’lom, kuchli jamiyatgina islohatlarga tayyor bo‘lishi mumkin.

    Ma’naviy tarbiya sohasida ko‘zbo‘yamachilikka yo‘l qo‘yish nihoyatda xatarli. Ma’naviyat jamiyat hayotining shunday bir nozik, ahamiyatli sohasiki, bu borada xo‘jako‘rsinga ish qilish iqtisodiy va siyosiy sohalarda kutilmagan turli inqirozlarni keltirib chiqarishi mumkin. Ayniqsa, bu sohada o‘zi bo‘larchilik va lo‘ttibozlikka yo‘l qo‘yib bo‘lmaydi. Kishilarda, xususan yoshlarda yangi ma’naviyatning shakllanishi ancha murakkab va mashaqqatli jarayon hisoblanadi. Buni amalga oshirish uchun keng ko‘lamli madaniy, tarixiy, ma’rifiy, tarbiyaviy ishlarni amalga oshirish kerak bo‘ladi. Eski tuzum sharoitida tarkib topgan ma’naviy inqirozga barham berish, yangicha tafakkurga ega bo‘lgan insonni shakllantirish murakkab, muayyan davrni talab qiluvchi, asta-sekin amalga oshadigan jarayon bo‘lganligi sababli tarixning burilish davrlarida jamiyat hayotida ma’naviy bo‘shliq holatlari ham yuzaga kelishi tabiiydir. Bu bo‘shliq jamiyat uchun iqtisodiy, siyosiy inqirozga nisbatan ancha xatarliroq kechadi. Bunga keyingi vaqtlarda yuz bergan mudhish voqealar yaqqol misol bo‘la oladi. Shu sababli tarixiy burilish davrlarida ob’ektiv tarzda yuzaga keladigan bunday holatlarni chuqur anglab, ularga to‘g’ri munosabatda bo‘lish lozim. Mamlakatimiz rahbariyati buni to‘g’ri anglab, bunday holatlarning qalqib yuzaga chiqishining oldini faqat odamlarimiz, avvalambor yoshlarimizning iymon-e’tiqodini mustahkamlash, irodasini baquvvat qilish, ularni o‘z mistaqil fikriga ega bo‘lgan barkamol insonlar etib tarbiyalash orqaligina olish mumkinligini, mustaqillik tafakkuri, ma’naviyatini shakllantirish, maqsad, vazifa, vositalari yo‘llarini izlab topish, hayotga joriy etish orqali hal etish mumkinligini ta’kidlab kelmoqda. Zotan, yosh mustaqil mamlakatimizning kelajagi uchun ma’naviyati yuksak, barkamol insonlar zarur. Shuning uchun ham yurtboshimiz «Yuksak ma’naviyat - kelajak poydevori» degan hikmatli shiorni yanada balandroq ko‘tardiki, yuksak ma’naviyat mustaqillikni mustahkamlash, rivojlantirish va takomillashtirish uchun muhim va zaruriy tamoyillardan biri bo‘lib qoldi.

    Ma’naviyatli va e’tiqodli kishilar o‘z maslagi, vatani uchun jonini fido qilishga ham tayyordirlar.

    O‘zbekiston bozor munosabatlariga to‘la o‘tayotgan davrda ma’naviy-axloqiy qadriyatlarning ahamiyati tobora o‘sib borayotganligi ma’naviy barkamol avlodni tarbiyalashni eng dolzarb masala sifatida kun tartibiga qo‘ymoqda. Shu ma’noda yurtboshimiz I.A.Karimovning ikkinchi chaqiriq O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining birinchi sessiyasida «Ozod va obod Vatan, erkin va farovon hayot – pirovard maqsadimiz» nomli ma’ruzalaridagi quyidagi fikrlariga e’tiborni qaratmoq lozim: «Bu sohadagi ishlarimizning pirovard maqsadi – iymon-e’tiqodi butun, irodasi baquvvat erkin fuqaro ma’naviyatini shakllantirishdir. Ya’ni, mustaqil dunyoqarashga ega, ajdodlarimizning bebaho merosi va zamonaviy tafakkurga tayanib yashaydigan barkamol shaxs – komil insonni tarbiyalashdan iborat». Bozor munosabatlarida ham yuksak ma’naviyatli va axloq-odobli, iqtidorli, bilim saviyasi yuqori va chuqur, zukko, ishbilarmon, ishchan kishilar zarur. Qashshoq ma’naviyat, ma’naviy-axloqiy sust, bilim saviyasi yuzaki va past, ishning ko‘zini bilmaydigan kishilar bozor munosabatlarida ko‘zlangan maqsadga erisha olmaydilar. Bundan xulosa shuki, hech kechiktirmay, ikkilanmay ma’naviy-ma’rifiy tarbiya masalasi haqida o‘ylash, uni to‘g’ri yo‘lga solish vazifasi kelib chiqadi. Bunda biz ma’rifatparvar Abdulla Avloniyning: «Tarbiya bizlar uchun yo hayot - yo mamot, yo najot - yo halokat, yo saodat - yo falokat masalasidir», degan o‘gitiga amal qilishimiz zarur.

    Endilikda, ma’naviy va ma’rifiy tarbiya mustaqil davlatimiz siyosati darajasiga ko‘tarildi. Chunki Prezidentimiz ta’kidlaganidek, taraqqiyot taqdirini ma’naviy jihatdan yetuk odamlar hal qiladi. Yurtdoshlarimizning texnikaviy bilimi, murakkab texnologiyani egallash qobiliyati ma’naviy barkamollik, mustaqil tafakkur bilan birga borishi kerak. Aqliy zakovat va ruhiy-ma’naviy salohiyat ma’rifatli insonning ikki qanoti bo‘ladi. Butun ma’naviy va ma’rifiy tarbiya ishimizni shu qoidaga asoslanib qurmog’imiz, zamon, mustaqil taraqqiyotimiz, bozor munosabatlari davri talabidir.

    Avvalo shuni aytish kerakki, ma’naviy barkamol inson tushunchasining o‘zi keng qamrovli, serqirra tushuncha. Ma’naviy barkamol inson - komil inson tushunchasi bilan hamohangdir. Ayni vaqtda ma’naviy barkamol inson tushunchasi sog’lom avlod tushunchasi bilan ham bog’lanib ketadi. Ilmiy adabiyotlarda bu tushunchalar alohida-alohida ishlatilsa-da, mohiyatan ularning hammasi inson axloqi va odobini, ularda shakllangan barcha ijobiy xislatlarni, ularning insonlarga, jamiyatga va Vatanga bo‘lgan munosabatlaridan tortib, toki oilaga, ota-onaga va boshqalarga munosabatlarining barcha qirralarini qamrab oladi.



    Mustaqillikka erishib, ma’naviyat va ma’rifat masalalariga birinchi darajali ahamiyat berishimiz, mustaqillikni mustahkamlash vazifalari, tarbiya sohasida sog’lom avlod, ma’naviy barkamol inson, komil inson kabi tushunchalarga izoh berishni, ularning mohiyatini ochib berishni taqozo etmoqda. Yuqorida aytganimizdek ular mohiyati birday tushunchalar. Insonni to‘g’rilikka, halollikka, poklikka, vatanparvarlik va insonparvarlikka, ezgulikka va qo‘yingki, yuksak axloqlilikka yo‘llash bu tushunchalarning mohiyati va mazmunini tashkil etadi. Hozirgi kunda bu masalalarga birinchi darajali ahamiyat berishimizning boisi - iymoni, e’tiqodi va axloqiy fazilatlari - qo‘yingchi, ma’naviyati kuchli, milliy mas’uliyat to‘yg’usi qalbida chuqur ildiz otgan, ma’naviy barkamol fuqarolarga ega mamlakatgina mustaqil va barqaror rivojlana oladi. Buyuk kelajak ma’naviy barkamol insonlarga tayangandagina yaratiladi, qad ko‘taradi. Boshqacha aytganda ma’naviy barkamol insonlargina buyuk kelajakni yarata oladilar. Shuning uchun ma’naviy barkamol insonni, sog’lom avlodni tarbiyalash muhim va dolzarb masala. Bu masalada yurtboshimizning qo‘yidagi sabog’i ibratlidir: «Biz sog’lom avlodni tarbiyalash, voyaga etkazishimiz kerak. Sog’lom kishi deganda faqat jismoniy sog’lomlikni emas, balki Sharqona axloq-odob va umumbashariy g’oyalar ruhida kamol topgan insonni tushunamiz» Bu fikrlardan ko‘rinib turibdiki, Sharqona odob-axloq va umumbashariy g’oyalarni ongiga singdirib olgan kishi yuksak ma’naviyatli, ya’ni ma’naviy barkamol, komil inson hisoblanadi. Ma’naviy barkamollik insonning dunyoqarashi, e’tiqodi, ruhiyati, xulq-atvor normalari, axloq-odobi bilan bevosita aloqadorligi bilan ajralib turadi. Ma’naviy barkamol kishilar xalq taqdiri va farovonligi, vatan taqdiri va uning ravnaqini o‘ylaydilar. Ular mutelikda, qaramlikda yashashni istamaydilar.

    Tayanch so‘z va iboralar: jamoatchilik, oila, er, xotin, farzand, ilm, ma’rifat, tarbiya, axloq, din, munosabat, qadriyat, e’tiqod, o‘git, mustaqillik, bola tarbiyasi, islomiy aqidalar, burch, shariat, hadis, Qur’on, diniy bag’rikenglik, Olloh, musulmonchilik, an’ana, rasm-rusum, muhit, mehr-muhabbat, samimiylik, tushuntirish, davlat siyosati, yoshlar tarbiyasi, ma’naviyat, an’ana, urf-odat, buzg’unchi, yot g’oyalar.

    Mavzuni mustahkamlash uchun savollar:

    1. Farzandlar uchun axloqiy tarbiyaning ahamiyati nimadan iborat?

    2. Ma’naviyat va axloq tushunchalarining mohiyatini aytib bering.

    3. Ma’naviy barkamol, jismoniy sog’lom farzandlarni tarbiyalashda ota-onaning o‘rni nimadan iborat?

    4. Ota-ona oldidagi vazifalar, farzandning ota-ona oldidagi burchi nimalardan iborat?

    5. Oilada farzand tarbiyasiga bo‘lgan axloqiy nizom va qadriyatlarga nimalar kiradi?

    6. Yosh avlodni tarbiyalashda ota-onaning mas’uliyati nimalardan iborat?

    7. Milliy o‘zlikni anglash, deganda nimani tushunasiz?

    8. Otaning qaysi jihatlari farzandlar uchun namuna?

    9. Shariatda ota va ona, shuningdek farzand va ularning vazifalari, burchlari haqida nimalar deyilgan?

    10. Farzandlarni komil inson qilib tarbiyalashda qaysi jihatlarga e’tibor berish zarur?



    MA’RUZA MAShG’ULOTLARINING TA’LIM TEXNOLOGIYaSI
    1.1. Ta’lim berish texnologiyasining modeli


    Mashg’ulot vaqti-80 daqiqa

    Talabalar soni: 60 gacha

    Mashg’ulot shakli

    Kirish-axborotli ma’ruza

    Ma’ruza rejasi

    1. Oilada farzand tarbiyasi.

    2. Ota-onani hurmat qilish, oila obro‘sini baland tutish, milliy ma’naviy qadriyatlarimizdan biri sifatida.

    3. Ma’naviyat va axloq, ularning o‘zaro bog’liqligi.

    O‘quv mashg’ulotining maqsadi: Oilaviy munosabatlar va ularning yoshlar tarbiyasida va jamiyatning ma’naviy hayotida tutgan o‘rnini yoritish, Sovet tuzumi davrida oilaviy munosabatlar borasida milliy va diniy an’analarimizga bildirilgan salbiy fikrlarni tahlil qilish, islom dinida va diniy qadriyatlarimizda oilaviy munosabatlarga bildirilgan fikrlar. Ota-onani hurmat qilish, oila obro‘sini baland tutish, milliy ma’naviy qadriyatlarimizdan biri sifatida ekanligini talabalarga tushuntirish.

    Pedagogik vazifalar:

    • Oilaviy munosabatlar va ularning yoshlar tarbiyasida va jamiyatning ma’naviy hayotida tutgan o‘rni haqida tushuncha berish;

    • Ota-onani hurmat qilish, oila obro‘sini baland tutish, milliy ma’naviy qadriyatlarimizdan biri ekanligini tushuntirish;

    • Ma’naviyat va axloq, ularning o‘zaro bog’liqligini tushuntirish.

    O‘quv faoliyati natijalari:

    • Oilaviy munosabatlar va ularning yoshlar tarbiyasida va jamiyatning ma’naviy hayotida tutgan o‘rnini sharhlab beradi;

    • Ota-onani hurmat qilish, oila obro‘sini baland tutish, milliy ma’naviy qadriyatlarimizdan biri ekanligini tahlil qiladilar.

    • Ma’naviyat va axloq, ularning o‘zaro bog’liqligini tushunib etadilar.

    Ta’lim berish usullari

    Ko‘rgazmali ma’ruza, suhbat

    Ta’lim berish shakllari

    Ommaviy, jamoaviy

    Ta’lim berish vositalari

    O‘quv qo‘llanma, proektor

    Ta’lim berish sharoiti

    O‘TV bilan ishlashga moslashtirilgan auditoriya

    Monitoring va baholash

    Og’zaki nazorat: savol-javob


    1.2. Oilada farzand tarbiyasiga bo‘lgan axloqiy qadriyatlarma’ruza mashg’ulotining texnologik xaritasi


    Ish bosqichlari va vaqti

    Faoliyat mazmuni

    Ta’lim beruvchi

    Ta’lim oluvchilar

    Tayyorgar

    lik bosqichi.

    1. Yangi kursni o‘qishga tayyorgarlik ko‘radi. Kursning maqsad va vazifalarini tushuntiradi.

    2. Kursning alohida sohalarining predmeti va vazifalariga ta’rif beradi

    3. Birinchi mashg’ulot mavzusi, uning maqsadi va o‘quv faoliyati natijalari bilan tanishtiradi.

    4. Talabalarni o‘quv faoliyatini baholash mezonlari bilan tanishtiradi. (1-ilova).



    Mashg’ulotning maqsad va vazifalarini tushunib oladilar



    1. Mavzuga kirish

    (15 daqiqa)

    1.1. O‘quv kursi nomini aytadi. Ekranga asosiy tushunchalar ta’rif beradi

    (1-ilova).

    1.2. Birinchi mashg’ulot mavzusi, uning maqsadi va o‘quv faoliyati natijalari bilan tanishtiradi.

    1.3. Talabalar o‘quv faoliyatini baholash mezonlari bilan tanishtiradi (2-ilova).

    1.4. Talabalar bilimlarini faollashtirish maqsadida savollar beradi (3-ilova).



    Tinglaydilar.

    Tinglaydilar

    Talabalar berilgan savollarga javob beradilar.


    2-bosqich

    Asosiy bosqich

    (55 daqiqa)



    2.1. Rower Point dasturi yordamida slaydlarni namoyish qilish va izohlash bilan mavzu bo‘yicha asosiy nazariy jihatlarini tushuntirib beradi

    • Oilaviy munosabatlar va ularning yoshlar tarbiyasida va jamiyatning ma’naviy hayotida tutgan o‘rnini sharhlab beradi (4-ilova).

    • 2.3 Sovet tuzumi davrida oilaviy munosabatlar borasida milliy va diniy an’analarimizga bildirilgan salbiy fikrlarning mazmun-mohiyatini ochib beradilar (5-ilova).

    2.4. Islom dinida va diniy qadriyatlarimizda oilaviy munosabatlarga bildirilgan fikrlar (6-ilova)

    2.5. Talabalar bilimlarini faollashtirish va mustahkamlash maqsadida quyidagi savollarni beradi.




    Tinglaydilar, yozadilar.

    Tinglaydilar, yozadilar.

    Tinglaydilar, yozadilar.

    Tinglaydilar, yozadilar.

    Tinglaydilar, yozadilar.


    3.

    Yakuniy bosqich

    (10 daqiqa)

    3.1. Mavzu bo‘yicha talabalarda yuzaga kelgan savollarga javob beradi, yakunlovchi xulosa qiladi.

    3.2. Insert texnikasi asosida mazkur o‘quv materialini o‘rganib kelish vazifasini beradi: (7-8 ilovalar).



    Savollar beradilar.

    Vazifani yozib oladilar.



    1-ilova

    Oilada farzand tarbiyasiga bo‘lgan axloqiy qadriyatlar

    Reja:


    1. Oilada farzand tarbiyasi.

    2. Ota-onani hurmat qilish, oila obro‘sini baland tutish, milliy ma’naviy qadriyatlarimizdan biri sifatida.

    3. Ma’naviyat va axloq, ularning o‘zaro bog’liqligi.


    2-ilova

    Har bir ma’ruza va amaliy mashg’ulot uchun 0,5 dan 2 ballgacha qo‘yiladi. Reyting bo‘yicha natijalar bahosi:
    2,0 ball - «a’lo». 1,5 ball - «yaxshi». 1,0 ball - «qoniqarli». 0,5 ball - «qoniqarsiz».

    3-ilova
    Oilada farzand tarbiyasi

    Xalqimiz turmush faoliyatida yashab kelayotgan ayrim ta’qiqlarning kelib chiqish ildizi kishilik olamining ibtidoiy davriga borib taqaladi. Ma’lumki, ibtidoiy odam olamni dualistik tarzda tasavvur etgan. Ana shunday qarash ranglar va yo‘nalishlarning ham ramziy ifodalanishlarida o‘z aksini topgan. Masalan, o‘tmishdanoq oq rang — yorug’lik, poklik, ezgulikning. Qora rang esa — yovuzlik, o‘limning ramziy ifodasi sifatida talqin etilgan. O‘rta Osiyo mifologiyasida Ahuramazda boshchiligidagi ezgulik olami yorug’lik, oqlik, baxt bilan aloqador. Ahriman tomonidagi qora kuchlar esa ismi jismiga monand holda qora rang va yovuzlik bilan bog’liq.



    4-ilova

    Ota-onani hurmat qilish, oila obro‘sini baland tutish, milliy ma’naviy qadriyatlarimizdan biri sifatida

    Ma’lumki, farzand er-xotin o‘rtasidagi muhabbat qasrining mustahkam tayanchidir. Shu bilan birga ota-ona mehr-shafqat chashmasidan bahra oladi. Oqil er-xotin o‘zaro mehr chashmasining ko‘zlarini yana ham ko‘proq ochadi.

    Dono bobolarimiz: “Er-xotinning bir-biriga qalb amri bilan in’om etgan mehr-muhabbatiga teng keladigan javohir yo‘q”, - deydilar.

    Er-xotin o‘rtasidagi muhabbat rishtalarining mustahkamlaydigan va uni cho‘qqiga ko‘taradiganlar oqil va qobil farzandlardir. Oilaning bosib o‘tgan tarixiy yo‘li shuni isbotlaydiki, oilani idora qilishning oliy qonuni adolatli bo‘lishdir. Bu jarayonda o‘zaro hurmat, ishonch, mehr-vafo hamda sadoqat oila qasrining ustunlaridir.



    Ma’naviyat va axloq, ularning o‘zaro bog’liqligi

    Axloq alohida insonning o‘zgalarga munosabati sifatida siyosat sohasiga aloqadordir. Agar siyosatni keng ma’noda, har bir insonning o‘zga insonlarga munosabati deb oladigan bo‘lsak, bu soha shartli ravishda ikki qatlamdan iborat: huquq qatlami va axloq qatlami. Huquq qatlami qonunga tayanadi, axloq qatlami esa ma’naviy qadriyatlar asosida quriladi. Aksariyat holatlarda insonlar aro muomalalar axloqiy meyorlar asosida olib boriladi. Qachonki, kimdir yoki kimlardir axloqiy meyorlarni ochiqdan-ochiq va qo‘pol ravishda buzsa, mensimasa, shundagina qonunlar ishga tushadi, axloqni jamoa qabul qilgan meyorlarni tan olmagan inson yoki insonlarni qonuniy asosda ko‘pchilik qabul qilgan qoidalarga bo‘ysunishga kuch ishlatib majbur qiladi.


    5 -ilova

    6-ilova

    Mavzuni mustahkamlash uchun savollar:


    1. I.A.Karimovning din to‘g’risidagi fikrlarini keltiring.

    2. Dinning qadriyatli-normativ darajasi nimalarda o‘z ifodasini topadi?

    3. Din tomonidan shakllantiriladigan xulq-atvor normalariga nimalar kiradi?

    4. Sobiq sho‘rolar tuzumi davrida oilaviy munosabatlar va ularning salbiy oqibatlari haqida nimalarni bilasiz?

    5. O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishganidan so‘ng dinga munosabat qanday o‘zgardi?

    6. O‘zbekistonda nechta diniy konfessiya bor?

    7. O‘zbekistonda aholining nechta foizi islom diniga mansub millat avlodlaridir?

    8. Qur’on va hadisi sharifda oila qurish masalalari haqida nimalar deyilgan?


    6-Ilova

    7-ilova
    Insert jadvali


    V

    Q

    -

    ?


















































    6-mavzu: Oilada farzand tarbiyasi va axloqiy qadriyatlar

    Reja:

    1. Oilada farzand tarbiyasi.

    2. Ota-onani hurmat qilish, oila obro‘sini baland tutish, milliy ma’naviy qadriyatlarimizdan biri sifatida.

    3. Ma’naviyat va axloq, ularning o‘zaro bog’liqligi.

    1-masalaning bayoni. O‘tmishda ajdodlarimiz qanday fazilatlarga ega bo‘lgan farzandni orzu qilishganini anglash uchun xalqimiz uzoq tarix davomida yaratgan afsona, ertaklar, dostonlarga murojaat qilish kerak. O‘zbek xalq og’zaki ijodiyoti namunalarida tarannum qilingan vatanga muhabbat, erkparvarlik, g’ururlilik, sadoqatli (jon do‘sti) do‘st bo‘la olish, o‘z burchini, o‘z so‘zini oqlash, mardlik, jasoratga qodirlik eng zarur fazilatlar bo‘lgan. O‘zbek olimi, professor Y.Jumaboevning qayd qilishicha, ajdodlarimiz « ... o‘z burchini ado etish, dushman ustidan galaba qilish yo‘lida qahramonlarcha o‘z jonlaridan kechishga, har qanday mashaqqatlarga bardosh berishga, sevgi, muhabbatdan kechishga, o‘z qabiladoshlarining or-nomusi uchun to oxirigacha kurashishga shay» turganlar. Oilada bu narsa bolaga singdirilgan.

    Ajdodlarimizda milliy vatanparvarlik fazilatining qanday namoyon bo‘lganligini sak qabilasiga mansub cho‘pon Shiroqning eramizdan avvalgi 519 yilda ko‘rsatgan mashhur jasoratidan bilish mumkin. Grek tarixchisi Gerodot shoh Doroning O‘rta Osiyoga qilgan hujumi haqida hikoya qilaturib, Shiroqning mingboshi Ranosbatga qarata aytgan quyidagi so‘zlarini keltiradi: «Men g’alaba qildim, chunki saklarni, mening yurtdoshlarimni sizlarning hammangizdan sakdash uchun men siz forslarni ochlik va chanqoqlik azobiga mubtalo etib, holdan toydirishga muvaffaq bo‘ldim»1.

    Galikarnasslik Gerodot - (qad. yun. Ἡρόδοτος Ἁλικαρνᾱσσεύς

    Markaziy Osiyo xalqlari hayoti, madaniyati, urf-odatlari orasida tarixiy umumiylik mavjud. Demak, mazkur umumiylik ushbu xalqlar orasida tarbiyada ham umumiy lik mavjud bo‘lganligini ko‘rsatadi. Bu haqda islomgacha davr madaniyati tarixi, qadimiy yozma obidalar: Avesto, O‘rxun-Enasoy yozma obidalari, moniylik, mazdakiylik kabi oqimlar ta’limotlarini o‘rgangan olimlarning ilmiy xulosalari mavjud.

    Moniylik - 3-asrda Eronda vujudga kelgan psevdo oqim. Asoschisi Mona Liza. M. ko-inotda nur bilan zulmat, ruhiy asos bilan moddiy asos, yaxshilik bilan yomonlik oʻrtasidagi oʻzaro kurashni eʼtirof etishga asoslanadi.
    Avestoning eng eski qismlaridan biri «Yasna»da chorvadorning adolatli, oqil va hurmatga sazovor bo‘lishi maqsadiga etkazishini e’tiqod darajasiga ko‘tarishgan. Lekin qo‘lida qurol bilan, zo‘rlik ishlatib, yaylovlarni er bilan yakson qilib, merosga qolgan mol-mulkini talon-toroj qiluvchi ko‘chmanchilarni manfur dushman hisoblaganlar. Natijada, qadimgi ajdolarimiz nazdidayoq adolatsizlik natijasida «biz», «ular» (bosqinchilar) antitezasi paydo bo‘lgan. Bu esa o‘z navbatida yosh avlodlarda vatapparvarlik, millatparvarlik, fidoyilik kabi fazilatlarni shakllantirishni qabilaviy tarbiya vazifalariga aylantirgan.

    Ajdodlarimiz oilada farzand tarbiyasining negizi sifatida axloqiy uchlik: o‘y-niyat - so‘z - ish birligini yaratishgan. Mazkur uchlik negizini keyiichalik lug’atimizga kirib kelgan «vijdon» so‘zi bilan ham ifodalash mumkii. «Men Yaxshi niyat, Yaxshi so‘z va Yaxshi ishga shon-shavkat baxsh etaman. Men yaxshilikdan iborat Mazda qonuniga shon-shavkat baxsh etaman»2 — deb yozilgan «Yasna»da. «Yaxshi fikr deganda... yaqin kishisiga mehribon bo‘lish, muhtoj va xavf-xatar ostida qolganda ko‘maklashishga shaylik, yovuzlikka qarshi, kishilar baxt-saodati uchun faol kurashishga shaylik, hamma bilan ahil va totuvlikda, o‘z maslakdosh birodarlari bilan do‘stlik va hamkorlikda yashashga intilish ruhidagi niyatlar va fikrlar musaffoligi tushuniladi. Inson o‘z fikri-xayolida boshqalarga hasad qilmasligi lozim, yaxshi niyatli kishi darg’azab bo‘lmaydi va boshqa jaholatlarga berilmaydi, chunki bunday holatida yaxshi niyatini yo‘qotadi, burch va adolat haqida unutadi va nojo‘ya harakatlar qiladi»1, — deb hisoblangan.

    Bu axloqiy fazilatlar kishini elga qo‘shilishga, el bilan birga bo‘lishga, elning tashvishi bilan yashashga tayyor turuvchi xalqparvar kishini tarbiyalashga qaratilganligi o‘z-o‘zidan ko‘rinib turibdi. Zamonlar o‘tib, odamlar orasidagi munosabatlarning boyishi, savdo-sotiqning yuzaga kelishi bilan qabilaviy tarbiyaga qo‘yiladigan talablar ham o‘zgarib, zamonaviylasha bordi. Ajdodlarimiz o‘zlaridagi xislatlarning nafaqat Xudo tomonidan ato qilingan, balki shakllantirilishini tobora chuqurroq ilg’ay bordilar. Jumladan, Yaxshi so‘zlar - ahdga vafodorlik, berilgan va’dani oklash, hamma oldi-berdilarda halol bo‘lish, o‘zgalarning haqini emaslik, buzuqlikdan o‘zini to‘xtata bilish kabi yangi sifatlar bilan boyib bordi.

    Ajdodlarimizning ko‘hna tarbiyaviy tizimi hozirgi kunlarda biz to‘qnashgan axloqiy, madaniy, jismoniy, ekologik muammolarni bartaraf qilish nuqtai nazaridan bebahodir. Zardushtiylik axloqli kishining sog’-salomat, kuchli bo‘lishi kerakligini uqtirish bilan birga uning ma’naviyatiga asosiy e’tiborni qaratgan.

    Zardushtiylik, zoroastrizm - miloddan avvalgi 7-6asrlarda vujudga kelgan din. Asoschisi - Zardusht deli. Soʻnggi tadqiqot xulosalariga qaraganda, Oʻrta Osiyo, xususan, Xorazm 3. vatani boʻlgan. Oʻrta Osiyo, Eron, Afgʻoniston, Ozarbayjon hamda Yaqin va Oʻrta Sharqning bir necha mamlakatlarida tarqalgan.
    Jumladan, ayol kishiga hurmat, uni e’zozlash, ona sifatida qadrlash g’oyalari markaziy o‘rinlardan biriii egallagan. Demak, bu g’oya yosh avlodga kundalik turmushda, yaxshi bolaning namunaviy siymosi orqali ijtimoiy tarbiyada izchil singdirib borilgan.

    Markaziy Osiyoda islom ta’limotinint tarqalishi nafaqat diniy, balki axloqiy, ta’lim-tarbiya sohasida ham, oiladagi ma’naviy muhitda ham, katta burilish yasadi. Ajam mamlakatlari xalqlari, sunniylikning hanafiya mazhabi tarkibida o‘z milliy an’analarini shariat ahkomlari bilan uyg’unlashtirdilar.

    Qur’oni karimdagi, hadislardagi ota-ona, farzandlarning ota-onalari oldidagi qarzlari haqidagi ibratlar barcha musulmonlarga farzandlarini oqibatli qilib tarbiyalashni farz qildi.

    Movarounnahrda machitlar ochilib, imomlar o‘gil bolalar uchun maktablar tashkil qila boshladilar. Turkiy til yangi so‘z — «maktab» (ar. «yozuv o‘rgatiladigan joy») bilan boyidi. XII asrdan boshlab islom dini turkiy tillarda yozilgan she’rlarda — Ahmad Yassaviyning «Hikmat» to‘plami, keyinchalik So‘fi Olloyorning ikki to‘plamida va boshqa to‘plamlarda ommalashtirila borildi.

    Turkiy tillar - hozirgi va qad. turkiy xalqlar va elatlarning tillari. Asosan, Oʻzbekiston, Turkiya, Ozarbayjon, Qozogʻiston, Qirgʻiziston, Turkmaniston, Rossiya Federatsiyam, XXR, Afgʻoniston, Eron, Tojikistonda, shuningdek, Bolgariya, Ruminiya, Ukraina, Germaniya, Kipr, Makedoniya, Albaniya, AQSH, Saudiya Arabistoni va boshqa bir kancha mamlakatlarda tarqalgan.

    Madrasa va maktablarga dunyoviy bilimlar kirib kela boshladi. Bunga Qur’oni karimning «Har bir musulmon va muslimaning ilm olishi farzdir», — degan oyati asos bo‘ldi. Buning natijasi o‘laroq, Beruniy, Xorazmiy, Forobiy, Ibn Sino kabi allomalar qomusiy bilimlarning yuksak cho‘qqilarini egalladilar.

    Aflotun fikriga ko‘ra, «muhabbat-eng yetuk e’tiqod, xar bir shaxs uchun shakllanish jarayondir»1. Ishq utida yonish hamma narsani unitish emas, balki boshqalardan ibrat olib, uzida yaxshi fazilatlarni shakllantirish hamdir. Yaxshi, pokiza kiyinishga, me’yor darajasida o‘ziga zeb berishga, uy- ruzg’or ishlarini ozoda va pokiza olib borishga, axloq, odob borasida ham ko‘zga tashlanishga harakat qiladi. Sevgan kishisining e’tiboriga sazovar bo‘lishga intilish insonni ma’naviy poklanish yo‘liga chorlaydi... O‘zi go‘zal bo‘lsa ham farosatsiz, axloq ham odobi tuban, ishyoqmas, erkatoy qizni hech kim umr yo‘ldosh tanlashga botina olmaydi.

    2-masalaning bayoni. Qarigan ota-onani hurmat qilish, xolidan xabar olib turish, go‘zal milliy, diniy an’anamizdir...

    Islomda ota-onani rozi qilish, Ollohni rozi qilish belgisi bilan tenglashtiriladi. Ayrim farzandlar qarigan ota-onasini elkasida ko‘tarib, haj safariga olib borgani ma’lum. Inson shunday buyuk fidoiylik qilganda ham ota-ona oldidagi farzandlik burchini to‘liq uzib bo‘lmaydi.

    Ota-ona dunyodan ko‘z yumayotganida bizdan rozi bo‘lganini aytadi. Lekin biz doimo ota-ona oldidagi burchimizni to‘liq bajara olmaganimizdan afsuslanamiz.

    Muhammad ibn Muhammad al – Jomiy; «... farzanlar ota-onasi oldida 80 ta qarzi bo‘lib, ulardan 40 tasi tiriklik chog’ida, 40 tasi vafotidan keyin bajariladi. Tiriklikdagi 10 tasi tanga, 10 tasi tilga, 10 tasi dilga, 10 tasi molga ta’aluqlidir. Tanga ta’aluqlisi - ota-onaga sidqidildan xizmat qilish. Dilga ta’aluqlisi - ularga rahm-shafqat bilan qarash. Tilga ta’alluqlisi - ularga muloyimlik bilan qarashdir.

    Farzand o‘ziga kiyim kechak olishdan oldin, ota-onasiga olishi kerak. Ota-ona vafotidan keyin... Yoshlarni ota-onaga nisbatan axloq-odob doirasida muomala qilishga o‘rgatish milliy tarbiyaning eng asosiy tomonidan biri bo‘lgan.

    Abdurahmon Jomiy: «Farzandning ota-ona oldidagi burchi masala»sini quyidagicha ifodalaydi:

    - odoblari shundaki, farzand ota-ona nima desa diqqat bilan quloq soladi;

    - ularning oldiga nimaniki buyursalar va buyurgan narsalar gunohdir;

    - jinoyat bo‘lmasa jonu dil bilan bajaradi;

    - ular o‘tirgan joylaridan tursalar, ular ham irg’ib turadi;

    - chaqirsalar labbay deb javob beradi, ularni xursand qilishadi, doimo orzumand bo‘ladi, ularni oldida ta’zim bilan turadi, qilgan ishlarini minnat qilmaydi;

    - ota-onaning qilgan ishlaridan achchiqlanib, ularga xo‘mrayib qaramaydi;

    - ruxsatsiz safarga ketmaydi, - deya tushuntiradi.

    Ota-onani hurmat kilash hayot qonuni ekan. Otani qadrini ota bilgan, onalik qadrini ona bo‘lganlar yaxshi biladi.

    Ota-onaga bo‘lgan yaxshi munosabat farzandlar uchun ham katta tarbiya maktabidir.

    Boshni fido qilg’il ota boshig’a,

    Jismni qil sadqo ano qoshig’a.

    Tun kuninga aylagil nurposh

    Birisin oy ayla, birisin quyosh (A.Navoiy).

    To‘g’ri, hayotda hamma ota-ona bir xil emas... Farzandlarchi? Bolalar uyiga tashlab ketilgan go‘dak doim onasini kutadi... Kechirimlilik tuyg’usi ota-onalarga xos. Ular farzandning og’ir gunoxlarini ham kechiradi. Shunday kechirimlilik tuyg’usi farzandlarda ham bo‘lishi kerak. Jamiyatni o‘ylab ota-onani unutish ham Sharq, o‘zbek ma’naviyatiga to‘g’ri kelmaydi.

    Farzandlik burchi va ma’suliyatining ma’naviy asoslangan ko‘rinishlari quyidagilar:

    Har qanday sharoitda ota-onadan xabardor bo‘lish.

    Keksalik shunday davrki, bir og’iz yomon so‘z kishining belini bukadi.

    Mehnatsevar bo‘lish, halollik, iymonlilik, insoflilik, mehr-muhabbatlilik, insonparvarlik, oilaparvarlik, elda obro‘ orttirish ham farzandning ota-ona oldidagi burchidir.

    Yaxshi farzand ota-onaning ikkinchi umridir.

    Ota-ona keksayadi, farzandlar oila quradi, lekin farzand ota-onaga doimo ba’zi ota-onalarni gapi o‘rinsiz, malol keladi. Lekin, ularning barcha maslahatlariga e’tiroz bildirmay quloq solgan ma’qul.

    Xar bir oilaning an’analari bir yaxshi oilaviy an’analar avloddan avlodga o‘tadi.

    Aka-ukalar, opa-singillarning ahil, bamaslahat ish qilish, qarindosh-urug’lar bilan inoq, hamjixat bo‘lish, ota-onalar orzusidir.

    Ota-ona bir farzandini emas, balki barchasining baxtini, tinchligini o‘ylaydi. Shu sababli ham ota-onalar ko‘zi ochiq vaqtida bolalari o‘rtasidagi munosabatlarni mustahkamlash, qarindosh-urug’lar bilan ham aloqani yaxshilashga xarakat qilishadi.

    Farzandlarning ota-onani rozi qiladigan axloqiy fazilatlardan biri-samimiylik va to‘g’rilikdir. Ba’zan to‘g’ri so‘zlikni andishasizlik deb tushuniladi. Andishasizlik to‘g’rilik va samimiylikning teskarisidir... Samimiylik - oqko‘ngillikdir. Birovga yaxshilik qilib uni minnat qilmaslikdir. To‘g’rilik - halollikdir.

    Farzandlar ota-ona hayotdan ko‘z yumganidan keyin ham hurmatini urniga kuyishdir.

    Ota-ona oldidagi burch va ma’suliyat bir daqiqa ham inson xotirasidan chiqmasligi lozim.



    3-masalaning bayoni. Ma’naviyat insonning Borliq haqiqati bilan nisbatiga asos e’tiborini qaratadi. Ma’naviyat insonni fanodan baqoga eltuvchi yagona yo‘ldir. Asli falsafa ham, barcha o‘zga fanlar ham Borliq haqiqatini izlaydi, ammo “Milliy ma’naviyat asoslari” fani o‘z izlanishlarini, birinchidan, milliy ma’naviyatimizning teran tomirlari bilan, ajdodlarimiz bizga qoldirgan bebaho ma’naviy meros bilan bog’laydi, ya’ni muayyan insonlar qo‘lga kiritgan tarixiy tajribaga tayanadi, uning asosida xulosalar qiladi. Ikkinchidan, faqat mantiqiy, ilmiy tafakkurga tayanib qolmay, o‘zga tafakkur yo‘nalishlarga ham keng e’tibor qaratadi.

    Ma’naviyat” keng qamrovli hodisa. Ma’naviyatning moddiy voqelikdagi izlari madaniyat deyiladi. Madaniyat tarkibiga din, ilm-fan, axloq, san’at-adabiyot kabi voqeiy hodisalar kiradi. Shu ma’noda, axloq – madaniyatning tarkibiy qismidir. Shaxs ma’naviyatining asosiy jihatlari – imon, ilm, mas’uliyat, mehr deb ko‘rsatgan edik. Bulardan imon-e’tiqod masalasi ko‘proq din tarkibida ko‘rilsa, ilmga intilish tuyg’usi ilm-fanda, mehr san’at va adabiyotda namoyon bo‘ladi. Mas’uliyat tuyg’usi esa birinchi navbatda axloqqa tegishlidir. Shaxs ma’naviyati faqat imon-e’tiqod, ilmga intilish, mehr tuyg’usi bilan mukammallik kasb etmaydi, unda birinchi navbatda o‘z imoni, ilmi, mehri oldida jiddiy mas’uliyat hissi ham bo‘lishi kerak, busiz oldingilar hammasi bekor bo‘lib qoladi. Ajdodlarimiz ezgu niyat, ezgu so‘z, ezgu amal uyg’unligini ta’kidlashlari ham behuda emas edi. Shu ma’noda axloq shaxs ma’naviyatining amalda namoyon bo‘lishidir. “Axloq –ma’naviyatning o‘zagi” degan iboraning mohiyati ham shunda1.

    Ammo imonsiz kishi axloqli bo‘ladimi? Imon ham turlicha bo‘ladi – taqlidiy imon, tahliliy imon. Taqlidiy imon egasining ma’naviyati ham, axloqi ham o‘ziga yarasha bo‘ladi. Tahliliy imon egalari esa, afsuski, hayotda ko‘p uchrayvermaydi. “O‘zligingni anglab et yoxud Axloqshunoslik” (Poznay samogo sebya ili Etika) asarining muallifi, xristian faylasufi va axloqshunosi Per Abelyar (1079-1142) diniy aqidalarni aqlga tayangan holda mantiqan tushunib etib qabul qilishni yoqlab chiqqani uchun katolik cherkovi tomonidan uning ta’limoti qoralangan edi. Ilm va imon birlashmagan joyda aqidaparastlik va fanatizm avj olishi tarixda ko‘p marta isbotlangan. Dilida samimiy mehr tuyg’usi bo‘lmagan odamning ham yuksak axloq egasi deyish juda qiyin. Mehr-shafqat, hilm odamgarchilikning asosiy belgilaridan ekanligi azaldan ma’lum.

    “Axloqshunoslik” fani inson xulqining yaxshilanish jarayonlari qanday kechishini tadqiq etadi, ya’ni turli xulqiy xislatlarning o‘zaro nisbati, ularning shaxs ma’naviy kamoloti bilan bog’liq ravishda qanday qilib axloqiy fazilatlarga aylanib borishi, axloqiy qusurlarning kelib chiqishi kabi masalalarni o‘rganadi. Shundan kelib chiqib akademik Erkin Yusupov axloqni: “ijtimoiy munosabatlar zaminida alohida shaxs sifatida mavjud bo‘lgan insonlarning o‘z-o‘zini idora qilish shakllari va me’yori, o‘zaro muloqot va munosabatlarda ularga xos bo‘lgan ma’naviy kamolot darajasining namoyon bo‘lishidir” – deb ta’riflagan edi.



    Axloq alohida insonning o‘zgalarga munosabati sifatida siyosat sohasiga aloqadordir. Agar siyosatni keng ma’noda, har bir insonning o‘zga insonlarga munosabati deb oladigan bo‘lsak, bu soha shartli ravishda ikki qatlamdan iborat: huquq qatlami va axloq qatlami. Huquq qatlami qonunga tayanadi, axloq qatlami esa ma’naviy qadriyatlar asosida quriladi. Aksariyat holatlarda insonlar aro muomalalar axloqiy meyorlar asosida olib boriladi. Qachonki, kimdir yoki kimlardir axloqiy meyorlarni ochiqdan-ochiq va qo‘pol ravishda buzsa, mensimasa, shundagina qonunlar ishga tushadi, axloqni jamoa qabul qilgan meyorlarni tan olmagan inson yoki insonlarni qonuniy asosda ko‘pchilik qabul qilgan qoidalarga bo‘ysunishga kuch ishlatib majbur qiladi. Davlatning paydo bo‘lishi va birinchi navbatdagi vazifasi ham ayni shunga ya’ni ijtimoiy meyorlarni nazoratda tutib, jamiyat osoyishtaligini saqlashga qaratilgan. Shu nuqtai nazardan qaraganda, har bir jamoada insonlar ma’naviyati qancha yuqori bo‘lsa, davlatning kuch ishlatib osoyishtalikni saqlash ehtiyoji ham shuncha kam bo‘ladi. Forobiy nazarda tutgan “fozil shahar aholisi” ayni shu aksar aholisi yuksak ma’naviyat va, demak, yuksak axloq egasi bo‘lgan jamiyat bo‘lib, zamonaviy tilda biz buni “fuqarolar jamiyati” deb atamoqdamiz.

    Vatanimiz azaldan bashariyat tafakkur xazinasiga unutilmas hissa qo‘shib kelgan, asrlar mobaynida xalqimizning yuksak ma’naviyat, imon-e’tiqod, adolatparvarlik, ma’rifatsevarlik kabi ezgu fazilatlarni targ’ib etgan ma’naviy-axloqiy masalalarga oid asarlari, ularda ko‘tarilgan chuqur falsafiy-tarbiyaviy g’oyalar bilan haqli ravishda faxrlansa arziydi1.

    Ammo o‘tmishimiz qancha buyuk bo‘lmasin, kelajagimizning ulug’vorligi millatning har bir a’zosi, O‘zbekiston Respublikasining har bir fuqarosi ushbu kelajakda Vatan ravnaqi, xalq farovonligi, inson baxti to‘kis ta’minlanishi uchun qay darajada faollik ko‘rsata bilishi va bu faolligining samaralari, unumi bilan belgilanadi. Buning uchun esa imon va ilm, iqtidor va iste’dod, iroda qudrati va maqsad yo‘lida fidoiylik, keng dunyoqarash va erkin fikr kerak. Agar qaysi millat o‘ziga mansub har bir insonnnig barcha ichki imkoniyatlari, iste’dodi ro‘yobga chiqishiga sharoit yaratmas ekan, har bir shaxsning tashabbusi qadr topmas ekan, har bir yosh qalbida bilimga, tafakkurga, faol yaratuvchilikka intilish ishtiyoqi alanga olmas ekan, millat kamoli, mamlakat qudratining yuksalishi haqidagi gaplar og’izda qolib keta beradi.

    Xalqimiz bir ming uch yuz yildan beri islom dinida bo‘lgani uchun islom axloqi va ma’naviyati qon-qonimizga singib ketgan. Shu sababli milliy axloq meyorlarimizda islom axloqi markaziy o‘rin egallashi tabiiy. Ammo shu bilan birga islom axloqi va milliy axloq meyorlarimizni juda ham bir narsa deb tushunish unchalik o‘rinli bo‘lmaydi. Ularning o‘zaro farqlanishida ikki asosiy omilni nazarda tutish kerak.



    Birinchidan, ta’kidlab o‘tish joizki, islom va musulmonchilik tushunchalari ayni bir narsa emas. Islom dini barcha musulmonlar uchun umumiy bo‘lib, avvalo, Allohning kalomi bo‘lmish Qur’oni karimga tayanadi. Islom dinining ikkinchi asosiy manbasi hisoblanmish janobi Payg’ambarimiz Muhammad (sav) Hadisi shariflariga kelsak, hadis ilmida sahih (ishonchli) va zaif, mutavotir, ohod, hasan, hatto mavzu’ (ya’ni yolg’on, to‘qima) hadis kabi tushunchalar uchraydiki, ularni o‘zaro farqlashda oddiy musulmonlar uyoqda tursin, tarixda tan olingan ulug’ allomalarimiz ham ba’zan chalkashtirib yuborishlari bugungi kunda sir emas.1 Musulmonchilik deganda “la ilaha illallah, Muhammadin rasulillah” kalimasini tili bilan tan olib aytgan (dilida ta’kid etgan-etmaganini Alloh biladi, biz bilmaymiz) barcha insonlarning e’tiqodiy qarashlarini tushunadigan bo‘lsak, ularning 72 firqaga bo‘linishi (shu qatori, masalan, shia firqasiga 80 milliondan ortiq o‘zini musulmon deb hisoblovchi aholi ergashuvi) hisobga olinmagan taqdirda ham, faqat ahli sunna va jamoa tarkibida xanbaliya, shofeiya, molikiya va xanafiya fiqhiy mazhablari mavjudki, ular orasidagi farqlar, ibodatda ham, axloqiy meyorlarda ham ba’zan sezilarli darajadadir. Biz o‘zbeklar Markaziy Osiyo mintaqasining boshqa aksariyat aholisi singari musulmonchilikning xanafiya mazhabi moturidiya aqidasini qabul qilganmiz. Shofeiya, molikiya yoki xanbaliya mazhabiga ergashuvchi dunyo musulmonlari bilan inoq-ittifoqligimizga shubha yo‘q, ammo bu mazhablar orasidagi ba’zi juz’iy farqlar islomni ilm sifatida yaxshi o‘zlashtirib olmagan oddiy odamlarni ba’zan dovdiratib qo‘yishi ham mumkin.
    Mazhab (arab. - yoʻnalish, oqim, yoʻl, taʼlimot), shariat mazhablari - islomda diniy huquq tizimlari va yoʻnalishlari. VIII-IX-asrlarga kelib shariatning shakllanishi jarayonida xuquqshunoslik - fiqx. sohasida juda koʻp M.
    Tarixda bunday farqlar ba’zi o‘ta nozik masalalarda jiddiy bahslarni ham keltirib chiqarganlik holatlari ilm ahliga sir emas. Masalan, xanbaliya mazhabining e’tiborli ulamolaridan Ibn al-Javziy (1116-1201) ulug’ sufiy pirlaridan Mansur Xalloj va Muhyiddin Abdulqodir al-Jiloniylarni, Ibn Taymiya (1263-1328) esa Ibn al-Arabiy va Ibn al-Farid singari jahon tan olgan irfoniy she’riyat va tasavvuf falsafasining buyuk namoyandalarini keskin qoralab risolalar yozganlar. Holbuki, Mansur Xalloj, Abdulqodir al-Jiloniy, Ibn al-Arabiy kabi ulug’ mutafakkirlar bizning mintaqada tasavvufning piri komil buzrukvorlari sifatida doim e’zozlanib kelgan1. Milliy ma’naviyatimizning islom mintaqa madaniyatiga yondoshuvidagi bu kabi o‘ziga xosliklarni e’tibordan chetda qoldirish jiddiy oqibatlarga olib kelishi mumkin.

    Ikkinchidan, ba’zi juz’iy farqlanishlardan qat’i nazar, dunyodagi barcha musulmonlar uchun islom axloqiy meyorlari umumiy bo‘lgani sababli unda milliy o‘ziga xosliklar odatan e’tiborga olinmaydi, boshqacha qilib aytganda, islom axloqini aniq makon va zamonga tatbiq etishda muayyan darajada mavhumlik saqlanib qoladi. Chunki, masalan, Hindiston yoki Indoneziya sharoiti bilan Markaziy Osiyo xalqlari yashayotgan muhit, yoki hozirgi Rossiya musulmonlari hayot kechirayotgan holat bir-biridan ancha-muncha farq qiladi va doim ham bir mintaqadagi tartib-qoidalarni shundayligicha boshqasiga tatbiq qilish doimo mumkin bo‘lavermaydi. Qolaversa, Yangi davrga kelib milliy axloqimiz dunyoviy tamoyillar bilan boyiganligini, xalqimiz o‘z o‘tmish merosi va jahon madaniyatidan ko‘p yangi jihatlarni o‘zlashtirganligini ham yodda tutmog’imiz kerak.

    Shularni nazarda tutgan holda, yuqorida ta’riflangan islom axloqiga oid asosiy axloqiy fazilatlarni bevosita milliy axloqimizda qanday akslanishini tadqiq etish uchun yana ma’naviyat va axloq nisbati masalasiga murojaat etishga ehtiyoj sezamiz. Gapni shaxs ma’naviyatining ta’rifini eslashdan boshlaymiz. Bu ta’rifga ko‘ra, ma’naviyatni inson ruhidagi Borliq haqiqati bilan uyg’unlik deb atagan edik. Inson ruhining Borliq haqiqati bilan uyg’unlashuvi esa qator bosqichlarni bosib o‘tishi va bu bosqichlar milliy ma’naviyatimizda bosh ma’naviy qadriyatlar sifatida e’tirof etilishini “Ma’naviyatning ilmiy asoslari” kursida ta’kidlab o‘tgan edik. Agar biz oldingi bobda tilga olingan axloqiy fazilatlarni mana shu bosh ma’naviy qadriyatlar bilan o‘zaro bog’lab tahlil etmasak, milliy axloq haqidagi tasavvurlarimiz muayyan darajada mavhumligicha qolaberadi1.



    Masalan, bosh ma’naviy qadriyatlarimizning birinchisi va asos-poydevori bo‘lmish Vatan tuyg’usini olaylik va unga poklik axloqiy timsol-tushunchasini tatbiq etaylik. Biz milliy ma’naviyat nazariyasiga oid darslarimizda Vatan timsol-tushunchasining besh ma’nosi haqida gapirib o‘tgan edik. Milliy axloqimizda muhim o‘rin tutuvchi poklik timsol-tushunchasini ana shu ma’nolarning har biriga tatbiq etadigan bo‘lsak, shundagina Vatan pokligini saqlash nima degani ekanligi haqida aniq tasavvurga ega bo‘lamiz. Avvalo, islomda badan pokligiga, uning zohiriy va botiniy jihatlariga juda katta e’tibor beriladi-ki, yuqorida bu haqda muayyan tasavvur berildi. Undan keyingi bosqichda xonadonni pok saqlash masalasi qo‘yiladi. Bunda faqat odam o‘zi yashab turgan maskanini ozoda va sarishta saqlashi bilan ish bitmaydi, masalaning botiniy va muhim jihati oila a’zolarining xalqumini va ruhini pok saqlashdir-ki, bu haqda batafsil izoh va o‘gitlarni istedodli va kuyunchak shoiramiz Tursunoy Sodiqovaning mustaqillik yillarida nashr etilgan qator kitoblaridan topishimiz mumkin. Qo‘rqmay aytish mumkinki, o‘zi va oila a’zolarining xalqumini pok saqlashga havsala qilmagan odam Vatanni pok saqlash uchun jonbozlik ko‘rsatadi, deb o‘ylash xom fikrdir.

    Tayanch so‘z va iboralar: jamoatchilik, oila, er, xotin, farzand, tarbiya, axloq, din, munosabat, qadriyat, e’tiqod, o‘git, mustaqillik, bola tarbiyasi, islomiy aqidalar, burch, shariat, hadis, mehr-muhabbat, samimiylik, tushuntirish, davlat siyosati, yoshlar tarbiyasi, ma’naviyat, samimiylik.

    Mavzuni mustahkamlash uchun savollar:

    1. «Burch» so‘zining ma’nosi nima?

    2. Ota-onaning farzand oldidagi burchlariga nimalar kiradi?

    3. Farzandning Vatan, ota-ona oldidagi burchlari-chi?

    4. Axloq va odob haqida buyuk mutafakkir Konfutsiy fikrlarini ayting.

    5. Farzandlik burchi va mas’uliyatini sanab bering.

    6. Farzandlik burchi va mas’uliyati haqida O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining nechanchi moddalarida berilgan?

    7. Yoshlar ongiga mehr-oqibat, muruvvat va insoniylik xislatlari qanday singdiriladi?

    8. Vatanga sodiqlik hissini qanday uyg’otish mumkin?



    MA’RUZA MAShG’ULOTLARINING TA’LIM TEXNOLOGIYaSI

    1.1. Ta’lim berish texnologiyasining modeli

    Mashg’ulot vaqti- 80 daqiqa

    Talabalar soni: 50 – 60 gacha

    Mashg’ulot shakli

    Ma’ruza

    Ma’ruza rejasi:

    1. Oiladagi ruhiy muhit va uni shakllantirish omillari. (tabiiy biologik, iqtisodiy, huquqiy omillar).

    2. Oiladagi ma’naviy sog’lom ruhiy muhitning farzand tarbiyasiga ta’siri.

    O‘quv mashg’ulotining maqsadi: talabalar Oiladagi ruhiy muhit va uni shakllantirish omillari. (tabiiy biologik, iqtisodiy, huquqiy omillar) bilan tanishtirish, oiladagi ma’naviy sog’lom ruhiy muhitning farzand tarbiyasiga ta’sirini yoritish.

    Pedagogik vazifalar:

    • Oiladagi ruhiy muhit va uni shakllantirish omillari. (tabiiy biologik, iqtisodiy, huquqiy omillar) mazmun va mohiyatini gapirib beradilar;

    • Oiladagi ma’naviy sog’lom ruhiy muhitning farzand tarbiyasiga ta’siri ko‘rsatadilar.

    O‘quv faoliyati natijalari:

    • Oiladagi ruhiy muhit va uni shakllantirish omillari. (tabiiy biologik, iqtisodiy, huquqiy omillar) mazmun va mohiyatini gapirib beradilar;

    • Oiladagi ma’naviy sog’lom ruhiy muhitning farzand tarbiyasiga ta’siri ko‘rsatadilar.

    Ta’lim berish usullari

    Suhbat, rezyume texnologiyasi

    Ta’lim berish shakllari

    Ommaviy, kichik jamoada ishlash

    Ta’lim berish vositalari

    O‘quv qo‘llanma, proektor

    Ta’lim berish sharoiti

    O‘TV bilan ishlashga moslashtirilgan auditoriya

    Monitoring va baholash

    Og’zaki nazorat: savol-javob



      1. Yoshlarning ma’naviy kamolotida oiladagi ruhiy muhitning ta’sirima’ruza mashg’ulotining texnologik xaritasi




    Ish bosqichlari va vaqti

    Faoliyat mazmuni

    Ta’lim beruvchi

    Ta’lim oluvchilar



    1. Mavzuga kirish

    (15 daqiqa)

    1.1. ”Ekranga mavzusining rejalari tushiriladi. (1-ilova).

    1.2. Talabalarga oilaning shakllanishi va rivojlanishi jamiyat hayotidagi siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy, ma’naviy munosabatlar bilan bevosita bog’liqligi, uning axloqiy, huquqiy va ijtimoiy omillariga oid ma’lumotlarning yoritilishi, farqlarini tushuntirib berish uchun topshiriq beriladi.

    1.3. Talabalar o‘quv faoliyatini baholash mezonlari bilan tanishtiriladi.

    1.4. Talabalar bilimlarini faollashtirish maqsadida savollar beradi



    Tinglaydilar

    Tinglaydilar va savollarga javob beradilar.

    Tinglaydilar va savollarga javob beradilar


    2-bosqich

    Asosiy bosqich

    (55 daqiqa)

    Rower Point dasturi yordamida slaydlarni namoyish qilish va izohlash bilan mavzu bo‘yicha asosiy nazariy jihatlarini tushuntirib beradi

    2.1. Talabalar jismonan yetuk, muayyan ma’naviy fazilatlarni egallagan, ijtimoiy va huquqiy burchini anglagan insonni shakllantirishda oilaning roli.

    tushuntirib beradilar (2-ilova).

    2.2. Talabalar oilalar, ularning o‘xshash tomonlari va farqlari, kamchiliklari va mukammalliklari to‘g’risidagi ma’lumotni beradilar.

    2.3. Talabalar bilimlarini faollashtirish va mustahkamlash maqsadida savol va topshiriqlarni beradi (5-ilova).


    Yozadilar.

    Yozadilar.

    Savollarga javob beradilar.

    Tahlil qiladilar.



    3.

    Yakuniy bosqich

    (10 daqiqa)

    3.1. Mavzu bo‘yicha talabalarda yuzaga kelgan savollarga javob beradi, yakunlovchi xulosa qiladi.

    3.2. “Tushunchalar tahlili” texnologiyasi yordamida o‘quv materiali mustahkamlaniladi (6- ilova).

    3.3. Talabalarga ballar e’lon qilinadi.


    Savollar beradilar.

    Vazifani yozib oladilar.



    1-ilova
    Yoshlarning ma’naviy kamolotida oiladagi ruhiy muhitning ta’siri
    Reja:

    1. Oiladagi ruhiy muhit va uni shakllantirish omillari. (tabiiy biologik, iqtisodiy, huquqiy omillar).

    2. Oiladagi ma’naviy sog’lom ruhiy muhitning farzand tarbiyasiga ta’siri.

    5-ilova
    O‘quv mashg’ulotining maqsadi: talabalar Oiladagi ruhiy muhit va uni shakllantirish omillari. (tabiiy biologik, iqtisodiy, huquqiy omillar) bilan tanishtirish, oiladagi ma’naviy sog’lom ruhiy muhitning farzand tarbiyasiga ta’sirini yoritish.

    O‘quv faoliyati natijalari: Oiladagi ruhiy muhit va uni shakllantirish omillari. (tabiiy biologik, iqtisodiy, huquqiy omillar) mazmun va mohiyatini gapirib beradilar; oiladagi ma’naviy sog’lom ruhiy muhitning farzand tarbiyasiga ta’siri ko‘rsatadilar.

    2-ilova

    Har bir ma’ruza va amaliy mashg’ulot uchun 0,5 dan 2 ballgacha qo‘yiladi. Reyting bo‘yicha natijalar bahosi:
    2,0 ball - «a’lo».

    1,5 ball - «yaxshi».

    1,0 ball - «koniqarli».

    0,5 ball - «qoniqarsiz»



    3-ilova

    Oiladagi ruhiy muhit va uni shakllantirish omillari. (tabiiy biologik, iqtisodiy, huquqiy omillar)

    Oiladagi mehr-muhabbat muhiti. Ushbu tuyg’udan mahrum bo‘lgan kishi o‘z yaqinlarini, vatandoshlarini, Vatanini hurmat qilishga qodir bo‘lmaydi, odamlarga yaxshilik qila olmaydi. Oiladagi mehr-muhabbat va samimiyat, oila a’zolarining bir-biriga e’tiborliligi va g’amxo‘rligi bolalar ruhiyatiga kuchli ta’sir qiladi, bolaning his-tuyg’ulari namoyon bo‘lishi, uning ma’naviy ehtiyojlari shakllanishi va amalga oshishi uchun keng imkoniyatlar beradi. Bizlarning barchamiz o‘z ishlari bilan band bo‘lgan va bir uyda yashaydigan odamlarning alohida bir guruhiga mansub bo‘lishgina emas, balki yaqin kishilarimizning oldimizda ekanligini his etishga, o‘z individualligini, takrorlanmasligini, o‘zining alohida xususiyatini, o‘z an’analarini yaratadigan oilaning umumiy muhitidan nafas olishga ehtiyoj sezamiz.




    4-ilova
    1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   14


    Download 1.42 Mb.

    Bosh sahifa
    Aloqalar

        Bosh sahifa


    Oila ma’naviyati fanini o‘qitish metodikasi (o‘quv-uslubiy qo‘llanma) Toshkent – 2012

    Download 1.42 Mb.