• Mustaqil nazorat qilish uchun topshiriq va savollar
  • 3. TURIZM XIZMATLARINING TASNIFLANISHI VA XUSUSIYATLARI
  • Turizm sohasining tasniflanishi
  • Kiruvchi turizm
  • Sog‘lomlashtiruvchi dam olish turizmi
  • Sog‘inish, qo‘msash turizmi
  • Ekzotika (g‘alati, ajib) turizmi
  • 3.2. Turistlik xizmatlarning xususiyatlari
  • 3.3. Turistlik xizmatlarning «To‘rtta S» bilan ifodalanishi.
  • Samarqand iqtisodiyot va servis instituti




    Download 1.8 Mb.
    bet4/24
    Sana24.03.2017
    Hajmi1.8 Mb.
    1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   24

    Tayanch iboralar: Markaziy Osiyo sayohatchilari, kashfiyotlar, qadimgi sayohatlar va ziyoratchilik, sayohat va sayohatchi, turist haqidagi tushunchalar, ziyoratchi olimlar, turizmni sayyohatdan ajratib turuvchi asosiy xususiyatlar, turizm kuchli jahon mikyosidagi iqtisodiyot tarmog‘i, zamon va makonda ko‘chib yurish, bo‘sh vaqtning va mablag‘ning mavjudligi.


    Mustaqil nazorat qilish uchun topshiriq va savollar:


    1. Sayohat deganda nimani tushunasiz?

    2. Ilk sayohatchilar kimlar bo‘lgan?

    3. Ko‘chmanchilarni sayohatchilar deyilishiga sabab nimada?

    4. Ziyoratchilar qanday sayohatlarni amalga oshiradilar?

    5. Savdogarlar sayohati haqida nimalarni bilasiz?

    6. Markaziy Osiyo sayyohatchilarining sayohatga qo‘shgan hissasi nimadan iborat?

    7. Nima uchun Tomas Kuk turizmning asoschisi deyiladi?

    8. Turizmning ta’rifini aytib bering?

    9. Turizmning sayohatdan farqi nimalardan iborat?


    3. TURIZM XIZMATLARINING TASNIFLANISHI VA

    XUSUSIYATLARI

    Reja:


    3.1. Turizm sohasining tasniflanishi

    3.2. Turistlik xizmatlarning xususiyatlari

    3.3. Turistlik xizmatlarning «To‘rtta S» bilan ifodalanishi.
    3.1. Turizm sohasining tasniflanishi
    Zamonaviy turizmni o‘ziga xos xususiyatlarini belgilash maqsadida uning muhim tasnifiy belgilarini aniqlab olish zarur bo‘ladi. Jumladan, geografik belgilari, turistlik oqim yo‘nalishi, safar maqsadi, harakatlanish usuli, turistilarni joylashtiruv vositalari va ishtirokchilar soni bo‘yicha, tashkiliy-huquqiy shakllarini tasniflash maqsadga muvafiqdir.

    Jadval 3.1.



    Turizm sohasining tasniflanishi




    Tasniflanadigan belgilar

    Turizm turlari

    1

    Geografik prinsip bo‘yicha


      1. Milliy

      2. Xalqaro

      3. Ichki

    2

    Turistlik oqimlar yo‘nalishi bo‘yicha

    2.1. Kiruvchi

    2.2. Chiquvchi



    3

    Maqsadlar bo‘yicha

    3.1. Rekreatsion

    3.2. Sog‘lomlashtiruvchi dam olish

    3.3. Bilimini oshiradigan dam olish

    3.4. Malakaviy ish turizmi

    3.5. Ilmiy turizm

    3.6. Sport turizmi

    3.7. Shop-turlar

    3.8. Sarguzashtli

    3.9. Ziyorat (haj) safari

    3.10. Qo‘msash

    3.11. Ekoturizm

    3.12. Ekzotik



    4

    Moliyalashtirish manbai bo‘yicha

    4.1. Sotsial turizm

    4.2. Tijoriy turizm



    5

    Harakatlanish usuli bo‘yicha

    5.1. Yayov

    5.2. Aviatransport

    5.3. Dengiz transporti

    5.4. Daryo transporti

    5.5. Avtoturizm

    5.6. Temir yo‘l transporti

    5.7. Velosiped transporti

    5.8. Ulovlarda

    5.9. Aralash


    6

    Joylashuv vositalari bo‘yicha

    6.1. Otellarga, mehmonxonalarga

    6.2. Motellarga

    6.3. Pansionatlarga

    6.4. Kempinglarga

    6.5. Palatkalarga

    6.6. Rotellarga

    6.7. Botellarga

    6.8. Sanatoriylarga

    6.9. Flotellarga

    6.10. Xostellarga

    6.11. Otel-klublarga

    6.12. Turbazalarga

    6.13. Turistlik uylarga

    6.14. Appartomentlar



    7

    Ishtirok etuvchilar soni bo‘yicha

    7.1. Individual

    7.2. Oilaviy

    7.3. Guruhlar bo‘lib


    8

    Tashkiliy shakllari bo‘yicha

    8.1. Tashkil qilingan

    8.2. Tashkil qilinmagan



    1. Ichki turizm - o‘z davlati chegarasi doirasida doimiy yashovchi fuqarolarni vaqtinchalik tashrif buyurovchi joyda (to‘lanadigan faoliyatsiz) turstik maqsadlarda sayohat qilishga aytiladi.

    Ichki turizm davlat chegaralarini kesib o‘tish bilan va turistlik rasmiyatchilik bilan bog‘liq emas. Milliy valyuta, til, hujjatlar oldingidek o‘zgarmasdan qoladi. Dunyodagi safarlarning 80-90 foizi ichki turizm ulushiga to‘g‘ri keladi. Unga ketayotgan harajatlar xalqaro turizm harajatlaridan 5-10 barobar ortiqdir. Ayniqsa u AQShda ommabop hisoblanadi.

    2. Xalqaro turizm –vaqtinchalik kelgan joyida faoliyati to‘lanmaydigan, doimiy yashaydigan mamlakat chegarasidan tashqariga turistlik maqsadlarda safar qilish tushuniladi.

    1968 yilda Rimda sayohatlar va turizm bo‘yicha BMTning birinchi konferensiyasida xalqaro turizmga qo‘yidagi ta’rif berildi.

    Chet el turisti – bu vaqtinchalik tashrif buyuruvchi, ya’ni istalgan shaxs, tashrif buyurayotgan davlatida malakaviy faoliyati to‘lanmaydigan istalgan maqsadlarda doimiy yashayotgan davlatidan tashqariga boshqa davlatga tashrif buyurishidir.

    Chet el turistlarga mazkur davlatga 24 soat muddatdan kam bo‘lmagan muddatga vaqtinchalik tashrif buyurgan shaxslarning barchasi kiradi. Shuni qayd qilish kerakki, ba’zi davlatlarda BMT statistik komissiyasining tavsiyalaridan chetlanishga ro‘xsat beriladi. Masalan, ba’zi davlatlarda 3 kun muddatdan kam bo‘lmagan muddatga tashrif buyurganlar xalqaro turistlar hisoblansa, ba’zilarida 2 xafta, uchinchilarida esa bu muddat 1 oydan kam bo‘lmagan muddatda tashrif buyurganlar xalqaro turistlar hisoblanadi.

    Barcha xalqaro turistlik sayohatlarning o‘rtacha 65 foizi Yevropaga, taxminan 20 foizi Amerikaga va taxminan 15 foizi qolgan mintaqalarga to‘g‘ri keladi.

    Turistlarni nisbatan ko‘proq qabul qiluvchi davlatlarda xalqaro turizmni rivojlantirish, chet el valyutasi oqimini ko‘paytirish va yangi ish o‘rinlarini tashkil etish bilan izohlanadi. Ko‘pgina davlatlar xalqaro turizm vositasi orqali to‘lov balansi mummolarini hal qilishga urinadilar.

    Tashrif buyuruvchi chet el turistlar tovar va xizmatlarni to‘lay turib, qabul qilayotgan davlat byudjetiga valyuta tushumini ta’minlaydi. Shu bilan birga uning to‘lov balansini faollashtiradi. Shu sababli chet el turistlarini kelishi «aktiv turizm» nomini oldi.

    Turistlarni chiqib ketishi esa milliy valyutaning oqib ketishi bilan bog‘liq bo‘ladi. Bunday turdagi turistlik operatsiyalar xalqaro to‘lovlarda mamlakat turistlar eksporti to‘lov balansining passivida qayd qilinadi, turizmni o‘zi esa «passiv» deb nomlanadi. Turizmni «aktiv» va «passiv» qismlarga bo‘linishi faqatgina xalqaro turizmga xosdir.

    So‘ngi yillarda, ichki va xalqaro turizmni bir-biriga yaqinlashish tendensiyasi kuzatildi, bu esa turistlik rasmiyatchiliklarni soddalashtirish bilan asoslangan (masalan, birlashgan Yevropadagi Shengen bitimi).

    3. Kiruvchi turizm- faoliyati to‘lanmaydigan turistlik maqsadlarda doimiy yashamaydigan shaxslarni o‘zga mamlakat hududiga tashrifi, sayohati hisoblanadi.

    4. Chiquvchi turizm – bir mamlakat hududida doimiy yashovchi shaxsni boshqa mamlakatga faoliyati to‘lanmaydigan sayohati, tashrifi hisoblanadi.

    5. Rekreatsion turizm – dam olish maqsadidadagi turizm bo‘lib, qator davlatlar uchun turizmning ommaviy shakli bo‘lib hisoblanadi. Ispaniyaga, Italiyaga, Fransiyaga, Avstriyaga chet el turistlarini tashrifi avvalo mana shu maqsadni ko‘zda tutadi. Dam olish maqsadida safarlar turli xilma-xilligi bilan farqlanadi va qiziqarli tamosha dasturlarini (teatr, kino, festival va h.k) qiziqishlar bo‘yicha mashg‘ulotlar (ov, baliq ovlash, musiqali, badiiy ijodiyot va h.k) tashrif buyurgan mamlakatni milliy madaniyatini o‘rganish bilan bog‘liq bo‘lgan etnik sayohatlarni o‘z ichiga olishi mumkin.

    6. Sog‘lomlashtiruvchi dam olish turizmi o‘ta shaxsiy individual harakter kasb etadi. Inson organizmiga ta’sir etish vositasiga qarab davolanish uchun dam olish iqlimli, dengiz, balchiq bilan davolanish va h.k.larga bo‘linadi.

    7. Tanishuv (ekskursion) turizm. Turizimni bu turi o‘z ichiga tanishuv (bilish, ko‘rish va eshitish) maqsadlari bilan bog‘liq tashrif va sayohatlarni o‘z ichiga oladi. Ekskursiya bilishning bir shakli bo‘lib, shaxs intelekti va dunyoqarashini kengaytirish funksiyasini bajaradi. Tanishuv sayohatining turli ko‘rinishlaridan biri bu avtomobil turizmi hisoblanadi, boshqa transport vositalariga qaraganda avtomashina va avtobuslarda sayohat qilish turistlarga anchagina kengroq tanishish imkoniyatlarini yaratadi.

    8. Malakaviy ish turizmi. Turizimning mazkur turiga ish maqsadlari bilan safarlar kiradi. Hozirgi zamonaviy taraqqiy etgan jamiyatda hayot xalqaro aloqalarni bog‘lash zaruriyatini chiqarmoqda. So‘ngi yillarda ishchan soha vakillarining, tadbirkorlarning tashriflari ommaviy tus olmoqda.

    Qator turistlik firmalar turli maqsadlarda biznesmenlarni guruh- guruh bo‘lib tashriflarini tashkil etishga ixtisoslashtirilmoqda. Ishchanlik turizmini kattagina afzalligi shundaki, uni yuqori mavsum bo‘lmagan paytda ham tashkil etish imkoniyatini beradi. Bunda turfirmalar nafaqatgina sof turistlik xizmatlarni – transport, joylashuv, ovqatlanish, sayohat xizmati bilan chegaralanmasdan, balki o‘ziga xos maxsus xizmatlar – savdo sheriklarining imkoniyatlari to‘g‘risida ma’lumotlarni yig‘ish, tarjima, zarur bo‘lgan iqtisodiy ma’lumotlarni taqdim etish, ishchanlik uchrashuvlarini tashkil etish va h.k. Buning uchun tashrif buyuruvchilarga tegishli yig‘ilishlar o‘tkazishda zallar va maxsus vositalarga mavjud bo‘lgan kongress-markazlar tashkil etiladi. Ko‘pgina holatlarda kongress ishtirokchilarini ularning oila a’zolari kuzatib boradilar, hamda ularga ham forum tashkilotchilari turistlik firmalar bilan birgalikda sof turistlik dasturlarni taqdim etadilar. Ayrim holatlarda ishtirqchilarning o‘zlari ham shaharning diqqatga sazovar joylari bilan tanishadi, kongress tugagandan so‘ng esa mamlakat bo‘ylab turistlik sayohatlarni amalga oshiradilar.

    Turizmni mazkur turining o‘ziga xos xususiyatlari shundan iboratki, ishchanlik vaziyatida o‘tadigan uchrashuv ishtirokchilari oddiy turistga qaraganda mamlakat bo‘lib sayohat paytida ko‘proq mablag‘ sarflaydi. Shuning uchun ko‘pgina davlatlar xalqaro forumlarni va shunga o‘xshash tadbirlarni o‘zlarida o‘tkazishga harakat qiladilar.

    9. Ilmiy turizm. O‘qish, ta’lim olish maqsadida, malaka oshirish maqsadida safar qilish xalqaro turizmning nisbatan yangi turlari safiga kiradi. Xorijda ta’lim olish uchun safar qilish O‘zbekistonda ham turbiznesining o‘rnatilgan segmentlaridan biri bo‘lib hisoblanadi. Safarlarning ommabop bo‘lib borayotgan turi bu til o‘rganish maqsadida, ayniqsa Buyuk Britaniyaga va boshqa ingliz tilida so‘zlashadigan davlatlarga safarlar kengayib bormoqda.

    10. Hozirgi vaqtda katta qiziqish uyg‘atayotgan, bu sport – turizmi hisoblanadi. Bu safarlarning asosiy maqsadi turistlarga o‘zlari tanlagan sport turi bilan shug‘ullanishga imkoniyat yaratib berishdan iborat.

    Sport turizmi zaruriy baza mavjudligini talab etadi: turli inventarlarni, maxsus trassalarni, arqon yo‘llar, sport maydonchalarini, asbob-uskunalarni talab etadi. Sport sayohatlariga qo‘yiladigan asosiy talablardan biri bu dam oluvchilarni xavfsizligini ta’minlash hisoblanadi. Sport sayohatlari, safarlarning maqsadiga bog‘liq ravishda 2 turga bo‘linadi: aktiv va passiv. Birinchi holatda bu qandaydir sport turi bilan shug‘ullanish hisoblansa, ikkinchi holatda shunchaki ishtirok etish hisoblanadi.

    11. Shop-turlar Rossiya va SNG davlatlari uchun xosdir. Xorijga tashrifning asosiy maqsadi bo‘lib, olib yana qayta sotish uchun halq iste’moli tovarlarini harid qilish hisoblanadi (poyafzal, trikatoj va boshqa tovarlar – Turkiyada, Italiya, Portugaliya, Suriyada; yozgi to‘qima kiyimlar – Indoneziyada; pustinlar – Gresiya va Argentinada; mebel – Polsha va Italiyada; tele-radio mahsulotrlar BAA da; avtomashinalar Germaniyada, Shvesiyada, Finlandiyada, Gallandiyada).

    12. Sarguzashtli turizm – o‘ziga xos tarzda dam olishning bir turi bo‘lib, turistlarni nafaqatgina ular uchun jalb qiluvchi joylar bilan ta’minlash, balki g‘alati, g‘ayritabiiy faoliyat turi bilan shug‘ullanishga jalb qiladi. («Shoxona ov» «Lasos ovlash» «Qaroqchilar xazinasini izlash» va h.k.).

    Sarguzashtli turizm bir necha turlarga bo‘linadi?



    1. safar ekspeditsiyalari;

    2. safari –turlar (ov, baliq ovlash, kapalak tutish h.k.)

    3. dengiz sayohatlari (yaxting).

    Sarguzashtli turlar mavzusi va geografiyasi juda keng va turli tumandir. Odatda bu guruhli turlar hisoblanadi. Bunday turizmning o‘ziga xos jihati shundaki ov qilishga, baliq ovlashga, tegishli ruxsat beruvchi turli litsenziyalarni olish hisoblanadi. Sarguzashtli turizm ma’lum xavf-xatar bilan bog‘liqdir, shu sababli, bunday turlarni xavfsizligini ta’minlash uchun yuqori malakali, tajribali instruktorlar zarur bo‘ladi. Turizmning mazkur turi juda yuqori narx bilan belgilanadi va uni elitar dam olish turkumiga kiritish mumkin.

    13. Diniy turizm (haj safari, ziyorati) hozirgi vaqtda juda yuqori talabga ega bo‘lib, ommaviy tus olmoqda. Mustaqilligimiz sharofati bilan har yili yuzlab vatandoshlarimiz Makkayu Madinaga haj va Umra safarlarini amalga oshirmoqdalar.

    Turizmda diniy maqsadlarning bir necha turlarini ajratib ko‘rsatishi-miz mumkin:


    1. Haj ziyorati (gunohlarni yuvish maqsadida, diniy e’tiqod maqsadida ziyoratgoh joylarga tashrif buyurish).

    2. Tanishuv tashrifi (diniy qadamjolar, haykallar; din tarixi, din madaniyati bilan tanishuv).

    3. Ilmiy tashriflar (diniy masalalar bilan shug‘ullanuvchi tarixchilar va boshqa mutaxassislarning tashrifi).

    14.Sog‘inish, qo‘msash turizmi. Turizmni mazkur turi qarindoshlarinikiga, tug‘ilgan joylarga va yaqinlarinikiga tashrif qilish ehtiyojiga asoslangan va xalqaro turistlik almashuvda muhim o‘rinni egallaydi. Masalan, Germaniyalik turistlar uchun ko‘proq Volgabo‘yi turlari ommabop hisoblansa, yaxudiylarda Isroilga sayohat hisoblanadi va h.k.

    15. Ekoturizm atrof muhitni saqlashda iqtisodiy raxbatlantirish uchun sharoit yaratadi. «Ekoturizm» tushunchasi sayohatlarni juda keng qirralarini qamrab oladi, ya’ni, o‘quvchilar uchun uncha katta bo‘lmagan tanishuv turlaridan tortib, to milliy parklar va qo‘riqxonalarlarga uzluksiz turistlik sayohatlarni qamrab oladi. Turizmni mazkur turidan olinadigan foyda qisman tabiatni muhofaza qilish tadbirlariga yo‘naltiriladi.

    16.Ekzotika (g‘alati, ajib) turizmi. Keyingi yillarda o‘zining ajibligi bilan taajublanarli turlar paydo bo‘la boshladi. Bular qatoriga ko‘yidagilarni kiritsa bo‘ladi: «Manos trevel» nomli grek turfirmasi Oyga sayohatni rejalashtiradi. Rossiya kosmodromidan xorijiy biznesmenlarni kosmosga qiladigan sayohatlari, bu albatta turistlar tamonidan juda katta harajatlar qilishni taqoza etadi. Bunda ushbu turistlar muallaq, muvozanatsiz holatiga tushadi va kosmosni ko‘rish sharafiga muyassar bo‘ladi. Parvozga yoziluvchilar hozirdan boshlangan, birinchi turistlar 5 ming dollardan kafolat summasini o‘tkazib joylarni bron qildilar.

    «APSARA» nomli fransuz firmasi Antarktida va Arktikadagi muzliklarga sayohatlarni tashkil etdi. Antarktidaga birinchi kruiz 1989 yilda tashkil etilgan. Sayohat o‘z tarkibiga mazkur ekzotik joylarda nafaqatgina yashashni balki, u yerda turistlar mahalliy aholi, tyulenlar, morjlar va pingvinlar hayotini kuzatish imkoniyatiga ega bo‘ladilar.

    Suv osti dunyosi bilan tanishuvchilar keyingi vaqtlarda ancha ko‘paymoqda. Bu yo‘nalishda eng istiqbolli loyiha bu musaffo suv osti qayig‘ida sayohat hisoblanadi. Uning marshrutlaridan biri «Titanik» kemasi cho‘kib ketgan joyda rejalashtirlmoqda.

    Germaniyada ekzotikani yaxshi ko‘ruvchi turistlarda sobiq qamoq kamerasi ommabop sanaladi, chunki u yerda attigi 20 DM to‘lash evaziga turist o‘zini maxbus deb hisoblashi mumkin.

    «Odeon-otel» Parij firmasi o‘z mijozlari uchun malika Dianani so‘nggi yer usti yo‘lini to‘liq takrorlovchi marshrutni ishlab chiqdi. Mash’um fojiali va sirli tragediyani boshidan kechirishni istovchi turistlar qora mersedesda «Ritu» otelidan to fojia ro‘y bergan joygacha sayr qiladilar. Safar harajati 25 dollarni tashkil etadi.

    17.Ijtimoiy turizm – bu davlat tomonidan ijtimoiy ehtiyojlarga ajratiladigan mablag‘lar hisobidan sayohat qilish hisoblanadi. Ijtimoiy turizmning maqsadi foyda olish emas, balki daromadi kam bo‘lgan kishilarni dam olishga bo‘lgan huquqini amalga oshirish uchun ularni qo‘llab quvvatlash hisoblanadi.

    Turizmni mazkur turi chet elda keng tarqalgan. Sobiq Ittifoq davrida turizmni mazkur turi ham ommabop hisoblangan, uning ulushiga ichki turizmning qariyib 80 foizi va xalqaro turizmning 50 foizi to‘g‘ri kelardi. Turizmni moddiy-texnika bazasini mustahkamlashga davlatning kattagina mablag‘lari yo‘naltiriladi. Davlat tomonidan ajratilgan bevosita invessiyalardan tashqari davlat sug‘urtasi va kasaba uyushmalarining imtiyozli yo‘llanmalari taqdim etilgan.

    18. Tashkil etilgan turizm – bu tur tashkilotlar tomonidan tashkil etilagan alohida shaxslarni yoki bir guruh turistlarning sayohatidir. Tashkil etilgan turistlar, turistlar yo‘llanmasini harid qilish yo‘li bilan sayohat xuquqini qo‘lga kiritadilar. Bunda xizmatlar miqdori turlicha bo‘lishi mumkin. Masalan, turistlar ovqatlanishi uchun kursovkani yoki xizmatlar kompleksini, ya’ni transport xizmatlari, ovqatlanish, yashash, transfer, sayohat xizmatlari va h.k.ni harid qilib olishlari mumkin.

    Turizm sohasining tavsifi bo‘yicha xulosa qiladigan bo‘lsak, shuni qayd qilish kerakki, ispan mutaxassisi X.Montaner Montexano tadqiqotlariga muvofiq fransuzlar mamlakati madaniyatiga yaqin bo‘lgan davlatlarga oilaviy sayohatni yoqtiradi, quyosh nurida dam olishni xush ko‘radi, shu bilan birga ular uzoq sayohatlardan qochishga harakat qiladilar.

    Italiya turistlari faol, tashabbuskor turizmni afzal ko‘radilar, tabiat qo‘ynida dam olishni, notanish insonlar bilan tanishishga harakat qiladilar.

    Inglizlar uchun sayohatlarni tanlashda asosiy me’zon bo‘lib, iqlim, oshxona, rekreatsiya imkoniyatlari hisoblanadi. Bunda ham tashkil etilgan, faol tashabbuskor sayohat turlardan foydalanishi mumkin.

    Germaniya turistlari kempinglarda, oilaviy pansionatlarda tashkillashtirilgan dam olishni maqul ko‘rishidi. Ular uchun sayohat qilingan joydagi ekologik vaziyat muhim ahamiyatga ega.

    Rossiyaliklarga kelsak, jamoat fikrini o‘rganish bo‘yicha butun Rossiya so‘rov natijalariga ko‘ra 72 % aholi 2004 yil yoz mavsumida ta’tilni uyda o‘tkazishni rejalashtirgan.

    3.2. Turistlik xizmatlarning xususiyatlari
    Bozor iqtisodiyoti sharoitida tadbirkorlar odatdagi muhit daraja-sidan tashqarida bo‘lib qoldilar, chunki yagona tovar bo‘lib moddiy mahsulot, aniqrog‘i, uning torgina qismi –xalq iste’moli tovarlari hisoblanar edi. Yangi munosobatlar kapital bozori, ishchi kuchlari xizmat bozori va h.k. kabi bozorning yangi segmentlarini o‘zlashtirishni talab etadi.

    Chet elda xizmatlar sohasi iqtisodiyotning tez taraqqiy etuvchi tarmoqlaridan biri hisoblanadi. Dunyodagi rivojlangan mamlakatlarda yalpi ichki mahsulotda xizmatlar ulushi 70 foizdan ham oshadi.

    Yalpi ichki mahsulot - umumiy qabul qilinish qisqartirilishi hamda makroekonomik koʻrsatkich, bu bevosita har bir yilning oxirgi mollar va xizmatlar aks ettiruvchi bozor qiymatidir (yaʼni bevosita isteʼmol uchun moʻljallangan) davlatlar iqtisodiyot hududining hamma sohalarida isteʼmol qilish uchun yil davomida ishlab chiqarilgan hisoboti, milliy jihozlar ishlab chiqarish omillari ishlatilgan qatʼiy eksportning jamgʻarmalari hisoblanadi. Birinchi marta 1934-yilda Saymon Kuznets tomonidan bu tushuncha ilk bor taklif etilgan edi. YaIM mavjud va belgilangan davlatlar ishlab chiqarishning izchilligini yillik hisobot sifatida dunyo iqtisodchilari qismlarga boʻlishadi(angl. nominal and real GDP). YaIM ushbu yildagi narhlarning oʻsishini joriy narxlarga(nisbat berilmasdan) asoslanib dunyo bozorlarida belgilaydi . YaIM (inqirozni toʻgʻri baholashligi bilan) narxlardagi oʻsish hususiyatini oldingisi yoki har qanday boshqasini yillik zahira taqsimotiga muhrlaydi. Har doim YaIMga amaldagi mavjud mahsulotlar hisobga olinadi va qanday darajada mamlakatlarda ishlab chiqarishning oʻsishi mavjudligi bilan narxlarni YaIM darajasi yordamida aniqlanadi. YaIM yonida iqtisodiyot oʻz imkoniyatlarini toʻlaqonli sotilgan ishchi kuchini band etish barobarida qaytaradi. YaIM imkoniyati - bu YaIM bilan toʻlaqonli bandlik va iqtisodiyot imkoniyatini boshqa sohalardagi tadqiqotlar bilan oʻzaro va bevosita bogʻliqlik ahamiyatini oshiradi. YaIM mamlakatlar orasida zarurat chogʻida birja nuqtalarida har qanday milliy valyutada kursga hisoblanishi yoki horijiy valyutalar yordamida qiymatlashtiriladi. Bularni shunday qiymatlarga baholash uchun jahon bozorida Paritet Haridorlik qobiliyati (PHQ) (xalqaro qiyoslashni aniqligi yoki ortiqligini bilish uchun)taqdim etilgan. Bugun " Bozor qiymati " deb nomlanuvchi maʼlum miqdorda hisoblash yoki barqaror kattalikdagi mahsulotlar erkin jahon bozorida amal qila oladi.

    O‘zbekistonda turizm bozorini o‘rganish va rivojlantirish uchun, avvalo turistlik xizmatlarning mohiyatini aniqlash zarur.

    Xizmat termini xalqaro standartlarda berilishicha – bu ijro etuvchi va iste’molchi o‘rtasidagi bevosita o‘zaro ta’sirning natijasidir, hamda iste’molchi ehtiyojini qondirish bo‘yicha ijrochining shaxsiy faoliyati natijasi hisoblanadi.

    Bu tushuncha o‘z tarkibiga qo‘yidagilarni qamrab oladi:


    1. Xizmat iste’molchilari va ijro etuvchilarning o‘zaro ta’siri;

    2. Ijrochilarning o‘zlari tamonidan xizmat ko‘rsatish jarayoni (ya’ni, ma’lum ishlarni bajarish);

    3. «Qayta tashkil qilingan mahsulot» yoki «xizmatlar natijasi» ko‘rinishidagi ushbu faoliyat natijalari.

    Turistlik xizmat – turistlarni mos ravishdagi ehtiyojlarini qondirish bo‘yicha turistlik korxona faoliyati natijasi hisoblanadi. Turistlik korxonaning ishi barcha sayohatlarni tashkil qilish bilan birga alohida xizmatlarni tashkil qilishi ham mumkin.
    3.3. Turistlik xizmatlarning «To‘rtta S» bilan ifodalanishi.
    Turizm xizmat ko‘rsatish sohasining tashkil etuvchisi sifatida o‘z xususiyatlariga va funksiyasiga ega bo‘lib, bu uni xo‘jalik yuritishning avtonom sohasi ekanligini belgilaydi. Boshqa xizmat turlari kabi turistlik xizmatlar o‘ziga xos xususiyatlarini shartli ravishda «To‘rtta S» bilan belgilasak qo‘yidagi holatda bo‘ladi:

    1. Sezilmaslik. Turistlik xizmatlar moddiy mahsulot bo‘lib hisoblanmaydi. Ular ijtimoiy – madaniy (nomoddiy) sohalarga tegishli bo‘ladi, chunki iste’molchini ijtimoiy-madaniy xizmatlarga bo‘lgan ehtiyojini jismoniy, etik, intellektual, ma’naviy va h.k. ehtiyojini qondirish bo‘yicha xizmatlarni ijro etuvchilar faoliyati aniqlaydi. Ularni harid vaqtida ko‘rish yoki baholash mumkin emas. Bunday xizmatlar ob’ekti bo‘lib, shaxsan iste’molchi hisoblanadi (turist);

    2. Servisni va iste’molchining o‘zaro bog‘liqligi. Xizmatlar iste’molchi va ijro etuvchilarning o‘zaro ta’siri natijasidan tashkil topganligi sababli, turistlik xizmatlarni ko‘rsatish jarayoni (ishlab chiqarish) iste’mol bilan birga parallel ravishda yuz beradi. Ma’lumki, moddiy shaklda tovarlarni ishlab chiqarish, uni sotuvidan oldin bo‘ladi, faqat undan keyingina iste’mol jarayoni boshlanadi. Yana bir muhim xususiyatlaridan biri bu turistlik tovarlar va xizmatlar iste’moli faqatgina iste’molchini, ya’ni turistni uning ishlab chiqilgan joyiga olib borilgan holdagina amalga oshiriladi. Oddiy tovarlar va xizmatlar iste’moli esa teskarisi, ya’ni ishlab chiqilgan mahsulot joyidan qat’iy nazar tayyor bo‘lgach, iste’molchi uni shu yerning o‘zida iste’mol qiladi.

    1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   24


    Download 1.8 Mb.

    Bosh sahifa
    Aloqalar

        Bosh sahifa


    Samarqand iqtisodiyot va servis instituti

    Download 1.8 Mb.