• 3.3 Ot yasovchi qo`shimchalarning uslubiy xususiyatlari
  • 3-BOB YUZASIDAN XULOSALAR 1. Egalik shakli tegishlilik ma’nosini ifodalab ifodalab, qarashlilik – niki
  • Lug’at
  • Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati: O`zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi
  • Otlardagi modal shakllarning uslubiy xususiyatlari




    Download 290.12 Kb.
    bet3/3
    Sana29.03.2017
    Hajmi290.12 Kb.
    1   2   3

    3.2. Otlardagi modal shakllarning uslubiy xususiyatlari
    Otlarning leksik ma'nosiga qo'shimcha modal ma'no qo'shilishi bilan hosil qilinadigan shakl modal shakl yasash deyiladi. Otlar o'z leksik ma'nosiga qo'shimcha kichraytish, erkalash, hurmat, kuchaytirish, gumon, noaniqiik kabi modal ma'nolarni ifodalaydi.

    Otlarda bu modal ma'nolar ikki xil usul bilan yasaladi: morfologik usul va takrorlash usuli.



    Morfologik usulga ko'ra otning leksik ma'no ifoda etuvchi qismiga modal shakl yasovchi affikslarni qo'shish orqali modal ma'no yasaladi. Bu usulga ko'ra, otlarning kichraytish, erkalash, hurmat kabi modal shakllari hosil qilinadi.

    Otlarda modal shakl yasovchi affikslarga quyidagiiar kiradi:



    -cha: qizcha, uycha

    - chak, - choq: kelinchak, qo`zichoq, toychoq

    - loq, - aloq: joyloq, bo`taloq, qizaloq

    - gina: bolagina, qizgina

    -xon, - jon, - oy, - hoy: otaxon, onajon, Ra`noxon, Karimboy.

    Otni maxsus takrorlash yo'li bilan gumon, kamsitilish, umumlashtirish, noaniqiik kabi modal ma'nolar yasaladi. Bu usulga ko'ra, modal shakl hosil qilishda takrorlanuvchi qismda turli fonetik o'zgarishlar yuz beradi:

    l. Ot unli tovush bilan boshlanganda, takrorlanuvchi qism boshqa p, m, s, ch, d, j, t tovuslari orttiriladi: un-pun, ot-pot, o'rik-mo'rik, irim-sirim, irim-chirim, imi-jimi, alang-jalang kabi.

    2. Ot undosh tovush bilan boshlanganda, takrorlanuvchi qismdagi birinchi undosh p, n. s, ch, b tovushlaridan biri bilan almashtiriiadi; loy-poy, mosh-posh, non-pon, bosh-mosh, poda-moda, patir-satir, meva-cheva, g`'idi-bidi kabi.

    3. Otning takrorlanuvchi qismida keng va cho'ziq unli qisqa va tor unli bilan almashadi: don-dun, xashak-xushak kabi.

    4. Takrorlanuvchi qismda birinchi undosh ham, keng unli tovush ham almashadi: latta-putta kabi.

    Ba'zan otning o`zi aynan hech o'zgarishsiz takrorlangan holda qo'llanib, kuchaytirish ma'nosini hosil qiladi: tog'-tog', xirmon-xirmon kabi.
    3.3 Ot yasovchi qo`shimchalarning uslubiy xususiyatlari
    Ot yasovchi qo’shimchalarning uslubiy xususiyati. Bu qo’shimchalar orasida ham sinonimlik bo’lgan qo’shimchalar ham uchiraydi.

    Sinonimlik hosil qiluvchi qo’shimchalar:



    Tilchi-tilshunos

    Mehnatkash- mehnatchi

    Mantipaz-mantichi

    Mevachi-mevafurish

    Hamsuhbat-suhbatdosh

    Tutatqi-tutantiriq

    Yig’in –yig’ilish

    Ilgak-ilgich

    Qilmish-qilg’ilik

    Etikdo’z-etikchi

    O’tloq-o’tzor

    Kemasoz-kemachi

    O’quv-o’qish

    Buni quyidagi misollar orqali tadqiq qilishimiz mumkin.



    Tilshunoslar uchrashuvi bo’lib o’tdi.- (Tilchi)

    Mehnatkash insonlar hech qachon xor bo’lmaydi.-(Mehnatchi)

    Mantichi mantisini sotib keldi.-(Mantipaz)

    Mevachi chirigan mevalarini aldab sotdi.-(Mevafurish)

    Hamsuhbatimdan ko’nglim tinch.-(suhbatdosh)

    Folbindan tutatqi oldi- (Tutantiriq)

    Maktabda yig’ilish bo’lib o’tdi.-(Yig’in)

    Qilmish hech qachon so’roqsiz qolmaydi.-(qilg’ilik)

    Etikdo’z etiklarni tikdi.-(etikchi)

    Qo`ylar o`tloqda o`tlab yuribdi.-(O`tzor)

    Kemasoz kemalarni tamirladi.-(Kemachi)

    3-BOB YUZASIDAN XULOSALAR
    1. Egalik shakli tegishlilik ma’nosini ifodalab ifodalab, qarashlilik –niki qo’shimchasi bilan sinonim bo’lib keladi, lekin bunda gap qurilishi o`zgarishi lozim.

    2. Egalik shakllari o`ziga xos bo`lgan tegishlilik ma’nosidan tashqari, yaqin olish, erkalash va boshqa ma’nolarni ham ifodalaydi.

    3. Otlarga xos bo`lgan modal shakllar ham erkalash, kichraytirish, hurmat kabi uslubiy ma’nolarni ifodalashi mumkin.

    UMUMIY XULOSALAR
    1. Otlarning ko`plik shakllari turli uslubiy manolarni ifodalash xususiyatiga ega; bunda ular o`zining ko`plik manosidan chekinib, uslubiy ahamiyat kasb qiladi.

    2. Otlarning kelishik shakllari ham, birinchidan, o`zaro sinonimlik va omonimlik holatiga kirib, uslubiy xususiyat kasb qilsa, ikkinchidan, ayrim ko`makchilar bilan sinonimlik xususiyatiga ega bo`ladi.

    3. Otlarning egalik va modal shakllari ham turli uslubiy ma’nolar ifodalash uchun xizmat qiladi.

    Lug’at

    1. Style - usul

    2.Oral style - so’zlashuv usul

    3.Literary style - badiiy usul

    4.Official style - rasmiy usul

    5.Media style - ommabop usul

    6.Scientific style - ilmiy usul

    7.Word – so’z

    8.Word part - so’z turkumi

    9.Attribute – aniqlovchi

    10.Case - kelishik

    11.Accusative case - tushum kelishigi

    12.Ablative case - chiqish kelishigi

    13.Dative case – jo’nalish kelishigi

    14.Diversify - turlamoq

    15.Person - shaxs

    16.Additional - qo’shimcha

    17.Noun - ot

    18.Plural - ko’plik

    19.Singular - birlik shakl

    20.Root – o’zak

    21.Consonant- undosh

    22.Vowel - unli

    23.Quetion - so’roq

    24.Market - belgili

    25.Unmarket - belgisiz

    26.Peluliarity - xususiyat

    27. Assertion - tasdiq

    28.Denial - inkor

    29.Astonishment - taajjub

    30.Suspicion - gumon


    Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:

    1. O`zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. Toshkent, 2011-yil.

    2. I.A.Karimov. “Yuksak ma`naviyat - yengilmas kuch”. Toshkent, 2008-yil.

    3. I.A.Karimov. “O`zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida” .
      Konstitutsiya (lot. constitutio - tuzilish, tuzuk) - davlatning asosiy qonuni. U davlat tuzilishini, hokimiyat va boshqaruv organlari tizimini, ularning vakolati hamda shakllantirilish tartibi, saylov tizimi, fuqarolarning huquq va erkinliklari, shuningdek, sud tizimini belgilab beradi. K.
      Mustaqillik - davlatning ichki va tashqi ishlarda boshqa davlatlarga qaram boʻlmay faoliyat koʻrsatishi. M. tamoyillariga rioya etish davlatlararo oʻzaro munosabatlarda yetakchi, hukmron qoidadir. Har bir davlatning mustaqilligini tan olish oʻzaro tinchtotuv yashashning prinsiplaridan biridir.
      Toshkent – “O`zbekiston” 2011-yil.

    4. M.A.Hamrayev va boshqalar. “Ona tili” . Toshkent, 2011-yil.

    5. M.A.Hamrayev .“Ona tili”. Toshkent, 2012-yil.

    6. A.Shomaqsudov, I.Rasulov, R.Qo`ng`urov, X.Rustamov. “O`zbek tili stilistikasi”, Toshkent, “O`qituvchi”, 1983-yil.

    7. T.Qudratov. “Nutq madaniyati asoslari” .Toshkent, “O`qituvchi”, 1993-yil.

    8. G`.Abduraxhmonov, D.Xo`jayeva. “Hozirgi o`zbek adabiy tili”, Toshkent, – “O`qituvchi”, 2003-yil.

    9. A.Nurmonov, A.Sobirov. “Hozirgi o`bek adabiy tili”, Toshkent, “Sharq” nashriyoti. 2002-yil.

    10. E.Begmatov, A.Boboyeva, M.Asomiddinova. “O`zbek nutqi madaniyati ocherklari”, Toshkent, “Fan” nashriyoti, 1988-yil.

    11. G’. Abdurahmonov, H.Rustamov. “Ona tili”. 10-11 sinflar uchun darslik. T., 1995-yil.

    12. U.Tursunov va b. “Hozirgi o’zbek adabiy tili”. T., “O’zbekiston”, 1992- yil.

    13. O. S. Axmanova. Slovar lingvisticheskix terminov. M., 1969.

    14. Sh.Rahmatullayeva. “Hozirgi o`zbek tili”, Toshkent, 2006-yil.

    15. T.G`afforova, Sh.Nurullayeva, Z.Mirzahmonova. “ O`qish kitobi”, 2-sinf uchun darslik. “Sharq”, Toshkent, 2012-yil.

    16. S.Matjonov, X.G’ulomova. “O’qish kitobi” 4-sinf uchun darslik, T. “Yangiyo’l poligraph servis” ,2011-yil.

    17. K.Qosimova, S.Matchonov, X.G`ulomova, Sh.Yo`ldosheva, Sh.Sariyev. “Ona tili o`qitish metodikasi”, “Noshir” nashiryoti, Toshkent. 2009-yil.

    18. “Boshlang`ich ta`lim bo`yicha yangi tahrirdagi davlat ta`lim standarti . “Boshlang’ch ta’lim jurnali” , 2005-yil 5-son.

    1 Forum.ziyo uz.com./index.php. “U. Xayyom ruboyilari”

    2 M. Hamrayev . Ona tili ma’ruzalar matni. T., 2007 –yil. 3-bet.

    3I. Karimov “O`zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida” O`zbekiston nashriyoti 2011, 70 bet.

    4I. Karimov “Yuksak ma`naviyat yengilmas kuch”, Ma`naviyat nashriyoti -2008 yil, 87 bet.

    5I. Karimov “Yuksak ma`naviyat yengilmas kuch” Manaviyat nashriyoti – 2008 yil, 87 bet.

    6I. Karimov “O`zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida” O`zbekiston nashriyoti 2011, 69 bet

    7 M. Hamrayev . Ona tili ma’ruzasi.T., 2007-yil. 125-bet.

    8M. Hamrayev .Ona tili ma`ruzasi.Toshkent .,2007 yil 125- bet.

    9 Sh.Shaabdurahmanova,M. Asqarova va boshqa. Hozirgi o’zbek adabiy tili. T., “O’qituvchi” -1980. 217- bet.

    10 Sh.Shaabdurahmanov, M.Asqarov va boshqalar. Hozirgi o’zbek adabiy tili.T., “O’qtuvchi” 1980-yil. 218- bet.

    11 M.Mustakim, U.Said, R. Inamatjan. O’zbek tili.T.,-1978. 84-bet.

    12 M.Hamrayev va boshqalar. Ona tili.T.,-2007 85-bet

    13 M.Hamrayev va boshqalar. Ona tili.T., 2007-yil .84-bet

    14 M.Mirzayev, S.Usmonov., I.Rasulov. O’zbek tili. T., “O’qituvchi”-1978. 85-bet.

    15 Sh.Shaabdurahmanov,M. Asqarov va boshqalar. Hozirgi o’zbek adabiy tili. T., “O’qtuvchi”-1980. 218-bet.

    16 M.Hamrayev va boshqalar. Ona tili.T.,2007-yil. 85-bet.



    Download 290.12 Kb.
    1   2   3




    Download 290.12 Kb.

    Bosh sahifa
    Aloqalar

        Bosh sahifa



    Otlardagi modal shakllarning uslubiy xususiyatlari

    Download 290.12 Kb.