• 2. Eletron va kompyuter uskunalarini sug‘urtalash.
  • 3. Axborot texnologiyasi sohasida professional javobgarlik sug‘urtasi.
  • Ish beruvchining javobgarlik sug‘urtasi.
  • 5. IT xizmat ko‘rsatishda professional javobgarlik sug‘urtasi.
  • 6. Aloqa vositalari, bino va hududlardan foydalanishda fuqarolik javobgarlik sug‘urtasi.
  • 7. AT sohasida axborot tizimlarini riski va javobgarligini sug‘urtalash.
  • 3.2. Aloqa operatorlari va internet provayderlar faoliyatida sug‘urta munosabatlarini rivojlantirishni ustivor yo‘nalishlari
  • Himoyaga ruhsat




    Download 0.55 Mb.
    bet6/8
    Sana21.03.2017
    Hajmi0.55 Mb.
    1   2   3   4   5   6   7   8

    1. Axborot aktivlarini sug‘urtasi. Sug‘urta ob’ekti – umumiy va maxsus dasturiy ta’minoti, ma’lumotlar bazasi, elektron hujjatlar, turli axborot resurslari va hokazo. Sug‘urta risklari:

    • Kompyuter hujumlari;

    • Kompyuter viruslarining tushishi;

    • Axborot tizimlarini sozlash, ekspluatatsiya qilish, qayta ishlash natijasida behosdan ishdan chiqishi.


    2. Eletron va kompyuter uskunalarini sug‘urtalash. Sug‘urta ob’ekti – texnik vositalar: kompyuterga oid, telekommunikatsiya va boshqa uskunalar.

    Sug‘urta risklari:



    • Yong‘in, chaqmoq urishi, gaz portlashi;

    • Tabiiy ofatlar;

    • Kommunikatsiya uskunalarida avariya holati;

    • O‘g‘riliklar;

    • Uchinchi shaxslarning g‘arazli xatti – harakatlari;

    • Xodimlarning uskunalardan noto‘g‘ri foydalanish natijasida ishdan chiqishi;

    • Uskunalar o‘rnatilayotganda yoki montaj qilinayotganda ishdan chiqishi;

    3. Axborot texnologiyasi sohasida professional javobgarlik sug‘urtasi. Sug‘urta ob’ekti – Rossiya Federatsiyasi qonunlariga zid bo‘lmagan holda sug‘urta faoliyatini amalga oshirish doirasida o‘zining majburiyatlarini bajarmaganligi uchun javobgarlik risklari bilan bog‘liq bo‘lgan sug‘urtalanuvchining mulkiy manfaatlaridir.
    Rossiya (ruscha. Россия), Rossiya Federatsiyasi (ruscha. Российская Федерация) - Yevropaning sharqida, Osiyoning shimolida joylashgan mamlakat. Maydoni jihatidan dunyoda eng katta mamlakat. Quruqlikdagi chegarasi 22125,3 km, dengiz chegarasi 38807,5 km. R.

    Sug‘urta riski – uchinchi shaslarning mulkiy manfaatlariga zarar yetishi natijasida yuzaga keladigan quyidagi sabablardir:



    • Lavozim/shartnomaviy majburiyatlarini bajarayotganda yuzaga kelayotgan professional xatoliklar, bundan tashqari, auditorlik xizmat ko‘rsatishdagi, tashkilot faoliyatini turli ko‘rinishdagi iqtisodiy – huquqiy jihatdan ta’minlayotganda.

    • Lavozim/shartnomaviy majburiyalatlarini bajarayotganda ma’lum aloqalarni o‘rnatishda maxfiy ma’lumotlarni, tijorat sirlarini, maxfiy hujjatlarni beg‘araz oshkor qilinishi natijasida vakolatlaridan mahrum bo‘lishi yoki ishdan haydalishi.

    4. Ish beruvchining javobgarlik sug‘urtasi. Sug‘urta ob’ekti – Sug‘urtalanuvchining mulkiy manfaatlari sug‘urta ob’ekti hisoblanadi. Ishchilarning majburiyatlarini bajarayotgan paytda vafot etishi, zarar ko‘rishi, kasb kasalligiga chalinishi, sog‘lig‘iga zarar yetishi hamda mol – mulkiga zarar yetishi natijasida ish beruvchi RF fuqarolik qonunlariga muvofiq moddiy javobgar hisoblanadi.

    Sug‘urta riski – Sug‘urtalanuvchining lavozim majburiyatlarini bajarish jarayonida ishchilarning hayoti/sog‘lig‘i va/yoki mol – mulkiga zarar yetishiga sabab bo‘lishi.

    5. IT xizmat ko‘rsatishda professional javobgarlik sug‘urtasi. Sug‘urta ob’ekti – Rossiya Federatsiyasi qonunlariga zid bo‘lmagan holda sug‘urta faoliyatini amalga oshirish doirasida o‘zining majburiyatlarini bajarmaganligi uchun javobgarlik risklari bilan bog‘liq bo‘lgan sug‘urtalanuvchining mulkiy manfaatlaridir.

    Sug‘urta riski – uchinchi shaslarning mulkiy manfaatlariga zarar yetishi natijasida yuzaga keladigan quyidagi sabablardir:



    • Lavozim/shartnomaviy majburiyatlarini bajarayotganda yuzaga kelayotgan professional xatoliklar, bundan tashqari, auditorlik xizmat ko‘rsatishdagi, tashkilot faoliyatini turli ko‘rinishdagi iqtisodiy – huquqiy jihatdan ta’minlayotganda.

    • Lavozim/shartnomaviy majburiyalatlarini bajarayotganda ma’lum aloqalarni o‘rnatishda maxfiy ma’lumotlarni, tijorat sirlarini, maxfiy hujjatlarni beg‘araz oshkor qilinishi natijasida vakolatlaridan mahrum bo‘lishi yoki ishdan haydalashi.

    6. Aloqa vositalari, bino va hududlardan foydalanishda fuqarolik javobgarlik sug‘urtasi. Sug‘urta ob’ekti – uchinchi shaxs oldida fuqarolik javobgarligi: mulkdan (bino, hudud, uskunalar) foydalanish jarayonida zarar yetkazishi hamda uchinchi shaxsning zarar ko‘rishiga sabab bo‘lsa. (masalan, yong‘in chiqishi, avariya, buzilishi).

    Sug‘urta riski –sug‘urtalovchining bino/imorat/boshqa mulkdan foydalanish jarayonidan ataylab qilinmagan xatolari va yuridk va jismoniy shaxslarning mol – mulkiga zarar yetkazishi natijasida zarar ko‘rishi.



    7. AT sohasida axborot tizimlarini riski va javobgarligini sug‘urtalash.

    Sug‘urta ob’ekti. Elektron uskunalar (hisoblash texnikasi, kompyuterlar, serverlar, ish stansiyasi va boshqalar), sug‘urtalanuvchining mulkiy huquqlari, ijara va lizingi hamda yordamchi uskunalar, telekommuniksatsiya uskunalari va setlar, aloqa uzellari va boshqalar sug‘urta ob’ekti hisoblanadi. Sug‘urta riski:



      1. Ekspluatatsiya qilish jarayonidagi xatoliklar, xizmatdagi personalning ehtiyotkorsizligi, uchinchi shaxslarning jinoyonkorona harakatlari;

      2. Elektr toki natijasida qisqa elektr tutashuvlar, elektr tarmoqdagi kuchlanish va boshqalar natijasida ishdan chiqishi

      3. Yong‘in, chaqmoq urishi, gaz portlashi natijasida aloqa uskunalarining shikastlanishi;

      4. Montaj va konstruktorlik ishkaridagi xatoliklar va boshqa tabiiy ofatlar natijasida zarar yetishi.

    “ROSNO” sug‘urta kompaniyasi Rossiyaning eng yirik universal sug‘urta xizmat ko‘rsatuvchi kompaniya hisoblanadi. Ushbu kompaniya mulkiy, shaxsiy, javobgarlik sug‘urta turlari bo‘yicha faoliyat yuritadi. AKT sohasidagi korxonalar uchun maxsus dastur ishlab chiqqan bo‘lib, asosan mulkiy sug‘urta bo‘yicha xizmat ko‘rsatadi. “ROSNO” SK mulkiy sug‘urtada quyidagi sabablar sodir bo‘lishi natijasida foydaning yo‘qolishi yoki mulkni saqlash jarayonida yohud ekspluatatsiya qilishda shikastlanishi kuzatilsa zararni qoplash majburiyatini o‘z zimmasiga oladi:

    • Yong‘in, chaqmoq urishi, falokat, portlash;

    • Sug‘urtalangan mulklarning qulashi;

    • Avariya holarlarida;

    • Suv toshqini;

    • bezorilik. bosqinchilik; buzg‘unchilik bilan o`g`riliklar;

    • Elektr tarmog‘idagi qisqa tutashuvlar;

    • Montaj, ekelpluatatsiya, uskunalarga xizmat ko‘rsatishdagi xatoliklar.

    Sug‘urta ob’ektlari quyidagilar bo‘lsihi mumkin: bino, hudud; uskunalar; electron uskunalar; kompyuter va orgtexnikalar; simli va sizsiz aloqa uchun maxsus uskunalar; telefon kabellari; optik kabellar.

    “ROSNO” SK AKT sohasidagi asosiy mijozlari quyidagilardir: “Мобильные телесистемы” YAJ, “МГТС” OAJ, “Комстар”, “Совинтел”, “Голденлайн” YAJ, “Московский междугородный и международный телефон” OAJ, МТУ-информ, Международная организация космической связи “Интерспутник”, “Система-телеком” AK, “Инком”.

    Shunday qilib, turli mamlakatlarda aholining ijtimoiy va iqtisodiy hayot tarziga moslashib, sug‘urta turli xil shakllarda namoyon bo‘lmoqda.

    3.2. Aloqa operatorlari va internet provayderlar faoliyatida sug‘urta munosabatlarini rivojlantirishni ustivor yo‘nalishlari

    Mamlakatimizning ijtimoiy – iqtisodiy rivojlanishida sug‘urtalashning o‘rni kattadir. Majburiy va ixtiyoiy sug‘urta turlarining keng qamrovligini hisobga oladigan bo‘lsak, bu, o‘z o‘rnida sug‘urtaning rivojlanishiga va omma orasida keng ko‘lamda tarqalishiga imkoniyat yaratadi. Mamlakatimizda sug‘urta tizimi yildan – yilga rivojlanmoqda. Fuqarolarning sug‘urtaga bo‘lgan munosabati ijobiy tomonga o‘zgarmoqda. Bozor iqtisodiyoti sharoitida turli ko‘rinishdagi risklarning mavjudligi, tadbirkorlik sub’ektlarning zarar ko‘rish ehtimolligi yuqoriligi sababli sug‘urtaga bo‘lgan talab oshmoqda. Sug‘urta kompaniyalari yuridik va jismoniy shaxslarning manfaatlarini hisobga olgan holda, o‘zlarining turli ko‘rinishdagi sug‘urta turlarini taklif qilmoqdalar. Yuqoridagi talab va taklif natijasida sug‘urta munosabatlari vujudga kelmoqda.

    Dunyoda axborot texnologiyalarining rivojlanishi natijasida axborot almashish tezligi oshib bormoqda. Axborotga bo‘lgan talab oshishi sababli aloqa korxonalari o‘zlarining xizmatlari orqali ushbu talablarni qondirishga harakat qilmoqdalar. Aloqa korxonalari orasida aloqa operatorlari hamda internet provayderlar ham aloqa va axborotga bo‘lgan talabni inobatga olib o‘zlarining xizmatlarini taklif etishmoqda. Aloqa operatorlari va internet provayderlari faoliyati ham yildan – yilga rivojlanib, taraqqiy etib boryapdi. Ularning faoliyati tavakkalchilikka asoslanganligi sababli, sug‘urtaga talab bo‘lishi tabiiydir. Sababi ularga axborot ishlab chiqarish vositasi bo‘lgan aloqa uskunalarini keltirish, sozlash, o‘rnatish qimmatga tushishini yuqorida ham keltirib o‘tdik. Bundan tashqari yuqorida keltirib o‘tilgan risklari ham mavjudligini inobatga olgan holda ushbu risklani sug‘urtalash maqsadga muvofiq bo‘lardi.

    Hozirgi kunda “O‘zbektelekom” AKning “Uzmobile” hamda “Biznesni rivojlantirish markazi” filiallari tomonidan aloqa uskunalarini sug‘urtalash, axborot risklarini sug‘urtalash bo‘yicha sug‘urta munosabatlari keng yo‘lga qo‘yilmagan. Yuqoridagi risklar moliyaviy qiymatliklarga ega bo‘lib, ularning yo‘qolishi, tabiiy ofatlar, harbiy holatlar va xodimlarning e’tiborsizligi natijasida ishdan chiqishi, kerakli axborotlarning yo‘qolishi, kompyuter hujumlari va shunga o‘xshash ko‘ngilsiz hodisalar bo‘lishi mumkin. Bu esa xizmat ko‘rsatish sifati pasayishiga, abonentlar soni kamayishiga, korxona daromadlarining bir qismi yo‘qolishi hamda korxona obro‘sining tushishiga olib keladi.

    Yuqoridagi tahlillardan kelib chiqib aloqa operatorlar va internet provayderlar faoliyatida sug‘urta munosabatlarini keng yo‘lga qo‘yish bo‘yicha quyidagi takliflarni kiritishimiz mumkin:


    • axborot risklari sug‘urta turlarini takomillashtirish (Sug‘urta tashkilotlari);

    • axborot risklarini baholash bo‘yicha tegishli me’yoriy hujjatlarni ishlab chiqish (Baholovchi tashkilotlar);

    • aloqa vositalardan foydalanishda xodimlarning kasbiy javobgarlik sug‘urtasi bo‘yicha sug‘urta turini joriy qilish ( OAJ “ALSKOM” SK);

    • aloqa operatorlari va internet provayderlarining xodimlarini ixtiyoriy shaxsiy tibbiy sug‘urta qildirish (“O’zbektelekom” AK “Uzmobile” va “BRM” filiallari).

    Hozirgi kunda aksariyat sug‘urta kompaniyalarda axborot risklari sug‘urtasi turi mavjud emas. Faqatgina OAJ “ALSKOM” sug‘urta kompaniyasida bu sug‘urta turini uchratishimiz mumkin. Bu sug‘urta turidan asosan banklar foydalanib kelmoqdalar.

    Aloqa operator va internet provayderlar xizmatlaridan foydalanayotgan abonentlarning shaxsiy kabineti mavjud bo‘lib, unda abonentning hisobidagi pul mablag‘lari qoldig‘i, tarif rejasi turi va boshqa ma’lumotlar jamlangan. Bundan tashqari operator va provayderlarning veb saytlari orqali abonentlar turli tarif rejalar haqida ma’lumot olishlari, boshqa tarif rejalasiga o‘zgartirishlari, ro‘yxatdan o‘tib ushbu kompaniyalarning abonentlariga aylanishlari va shunga o‘xshash turli interaktiv xizmatlardan foydalanishlari mumkin. Ushbu ma’lumotlar bazasi aloqa operatorlari uchun ham, internet provayderlari uchun ham qiymati yuqori baholanadigan mulki hisoblanadi. Axborot xavfsizligi ta’minlangan bo‘lishiga qaramasdan kompyuter hujumlari uchrab turibdi. Kompyuter hakkerlari tomonidan turli hujumlar natijasida ma’lumot bazasi o‘chib ketishi, abonentlarning hisoblaridagi pullar o‘g‘irlanishi va boshqa ko‘ngilsiz hodisalar bo‘lishi ehtimoli mavjud. Bundan operatorlar va provayderlar katta zarar ko‘radi. Buning uchun aloqa operator va provayderlar axborot risklar sug‘urtasi bo‘yicha sug‘urta munosabatlarga kirishishlari lozim bo‘ladi. Shuning uchun sug‘urta kompaniyalari ushbu sug‘urta turini reklama va marketing tadqiqotlar orqali takomillashtirishlari kerak bo‘ladi.

    Axborot risklarini sug‘urta qilish sohasida baholovchilar tomonidan axborotning qiymatini baholashda qiyinchiliklarga duch kelinmoqda. Birinchi sababi sababi sxborot risklarini baholash metodikasi va shunga doir me’yoriy hujjatlarning mavjud emasligi, ikkinchisi esa baholovchi tashkilotlarda mehnat qilayotgan xodimlarning axborot sohasida yetarli malakaga ega emasliklaridir. Buning uchun axborotning qiymatini baholash bo‘yicha me’yoriy hujjat va maxsus dastur ishlab chiqish maqsadga muvofiq bo‘lardi.

    Aloqa korxonalarining har bir xodimi axborot ishlab chiqarishda va xizmatlar ko‘rsatishda bevosita ishtirok etadi. Aloqa korxonalarining texnik xodimlari aloqa uskunalaridan foydalanish chog‘ida ehtiyotsizligi oqibatida aloqa uskunalariga shikast yetishi yoki ishdan chiqishi mumkin. Buning natijasida korxonaning ma’lum xarajatlari ko‘payishiga olib keladi. Texnik xodimlar esa korxona rahbariyati va abonentlari oldida javobgar bo‘ladi. Bunday holatni kamaytirishda maqsadida aloqa vositalar ekspluatatsiya qilish jarayonida qatnashayotgan xodimlarning professional javobgarligini sug‘urta qilish talab etiladi va bu esa yangi sug‘urta turini joriy qilinishiga olib keladi.

    Yuqoridagi keltirilgan takliflar o‘rganib ko‘rib chiqilsa hamda joriy qilinsa, axborot kommunikatsiya sohasida, shuningdek aloqa korxonalari faoliyatida sug‘urta munosabatlari rivojlangan va sug‘urta tashkilotlarning sug‘urta zaxirasi ko‘paygan bo‘lar edi. Bozorda o‘z o‘rnini saqlab qolish, raqobatbardosh xizmatlar ko‘rsatish va katta mijozlar sektoriga ega bo‘lish bugungi kunda har bir korxonaning maqsadidir. Ushbu maqsadlarga erishishda korxona o‘z bor kuch-salohiyatini ishga solishi, sug‘urta imkoniyatlaridan keng foydalanishi va mijozlarini ham bunga moslashtira olishi darkor.

    Ushbu ko‘rsatib o‘tilgan tadbirlarning amalga oshirilishi aloqa xizmatlari samaradorligini ortishiga, innovastion jarayonlarni tezlashtirishga hamda xodimlarni malakaviy saviyasi va moddiy manfaatdorligini ortishiga, soha menejmentini takomillashtirish va raqobat muhitini ta’minlash imkonini beradi.

    Shunday qilib, O‘zbekiston Respublikasi sug‘urta xizmatlari bozorida rivojlanish imkoniyatlari yaratilayotganligi va mazkur sohada amalga oshirilayotgan chora-tadbirlar yaqin kelajakda sug‘urtaning mamlakat iqtisodiyotidagi rolini sezilarli darajada oshishidan dalolat bermoqda. Bu esa, jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozining salbiy oqibatlarini bartaraf etishda, O‘zbekiston sharoitida uni yumshatishda yordam beradi.

    IV. HAYOT FAOLIYATI XAVFSIZLIGI

    4.1. Ishlab chiqarish mikroiqlimining gigienik normalari

    Xozirgi zamon ishlab chiqarishdagi jarayonlarni bajarishda ko‘plab mashina va uskunalar ishlatiladi. Ularga aloxida–aloxida xavfsizlik talablari ishlab chiqarilgan. Shu boisdan bo‘lg‘usi kadrlarni tayyorlashda hayot faoliyati xavfsizligi masalalarini qismlarini ma’ruza matnida bayon etish lozim. Hayot faoliyat xavfsizligi fanini o‘rganishda texnik, fizik-kimyoviy, tibbiy, biologik, qishloq xo‘jaligi, xuquqiy va boshqa fanlarning yutuqlariga asoslanish zarur. Xalq xo‘jaligining texnik jihatdan takomillashtirish, mexanizastiyalashtirish, avtomatlashtirish, kompyuterlar bilan ta’minlash, yangi turdagi energiyalardan foydalanish, qishloq xo‘jaligini kimyoviy mineral o‘g‘itlar bilan ta’minlash va boshqa mehnat tizimida ham sifat ko‘rsatkichlarini yuqori bo‘lishini ta’minlash kerak.

    Kimyo, ximiya - moddalarning tuzilishi va oʻzgarishini oʻrganadigan fan. Kimyo boshqa fanlar qatori inson faoliyatining mahsuli sifatida vujudga kelib, tabiiy ehtiyojlarni qondirish, zaruriy mahsulotlar ishlab chiqarish, biridan ikkinchisini xrsil qilish va, nihoyat, turli hodisalar sirlarini bilish maqsadida roʻyobga chiqdi.
    Inson mehnat faoliyati jarayonida salomatlikka yomon ta’sir ko‘rsatadigan faktorlarga duch keladi, ushbu faktorlarni insonga ta’sir darajasini baholash maqsadida chegaradagi ro‘xsat etilgan daraja yoki aralashma tushunchasi kiritilgan. Bu daraja miqdori yuqori bo‘lsa, odam organizmida faoliyat vujudga keladi va kasb kasalligiga uchraydi. Shunday qilib, hayot faoliyat xavfsizligi fani barcha qonunlashtiruvchi aktlar, ijtimoiy-iktisodiy, tadbirlar tizimi bo‘lib insonni ishga qobiliyatligini, sog‘ligini va xavfsizligini ta’minlaydi.

    Ishlab chiqarish mikroiqlimi normalari mehnat xavfsizligi standartlari sistemasi "Ish muhiti mikroiqlimi" ga asosan belgilangan. Ular gigienik va texnik iqtisodiy negizlarga asoslangan.

    Sanoat korxonalari xonalarining xarakteri, yil fasllari va ish kategoriyasiga qarab, ulardagi harorat, nisbiy namlik va havo harakatining ish joylari uchun ruxsat etilgan normalari belgilangan.

    Harorat (Temperatura) (lot. temperatura - kerakli aralashma, o'rtacha holat) - moddaning holatini issiq-sovuqligini tavsiflaydigan fizik kattalik.

    Ish kategoriyalari quyidagicha belgilanadi: engil jismoniy ishlar (I kategoriya)–o‘tirib, tik turib yoki yurish bilan bog‘liq holda bajariladigan, biroq muntazam jismoniy, zo‘riqish yoki yuklarni ko‘tarishni talab qilmaydigan ishlar, energiya sarfi soatiga 150 kkal (172 J.S) ni tashkil etadi. Bunga radio qisimlarini yig‘ish korxonasi, aniq asbobsozlik va shu kabi korxonalar kiradi.

    O‘rtacha og‘irlikdagi jismoniy ishlar (II kategoriya)–soatiga 150-250 kkal (172-293 J.S) energiya sarflanadigan faoliyat turlari kiradi. Bunga doimiy yurish va og‘ir bo‘lmagan (10 kg gacha) yuklarni tashish bilan bog‘liq bo‘lgan ishlar kiradi. Masalan, mexanik-yig‘uv, payvandlash stexlaridagi ishlar shular jumlasidandir.

    Og‘ir jismoniy ishlar (III kategoriya)–muntazam jismoniy zo‘riqish xususan og‘ir yuklarni (10 kg dan ortiq) muttasil bir joydan ikkinchi joyga ko‘chirish va ko‘tarish bilan bog‘liq ishlar kiradi. Bunda energiya sarfisoatiga 250 kkal (293 J.S) dan yuqori bo‘ladi. Bundayishlartemirchilik, quyuvvaboshqa qatorstexlardabajariladi.

    Harorat, nisbiy namlik va havo harakatining tezligi risoladagi va yo‘l qo‘yilishi mumkin bo‘lgan miqdorlar ko‘rinishida normalanadi. Risoladagi miqdorlar deganda odamga uzoq muddat va muntazam ta’sir qilganda tashqi muhitga moslashuv reakstiyalarini kuchaytirmasdan organizmning normal faoliyatini va issiqlik holatini saqlashini ta’minlaydigan miqroiqlim ko‘rsatgichlarining yig‘indisi tushunilib, ular issiqlik sezish mo‘tadilligini vujudga keltiradi va ish qobiliyatini yuksaltirish uchun shart-sharoit hisoblanadi. Yo‘l qo‘yilishi mumkin bo‘lgan mikroiqlim sharoitlari-organizmning faoliyatini va issiqlik holatdagi o‘zgarishlarini, fiziologik moslanish imkoniyatlaridan chetga chiqmaydigan tashqi muhitga moslashish reakstiyalarining kuchayishini bartaraf etadigan va tez normaga soladigan mikroiqlim ko‘rsatgichlarining yig‘indisidir. Bunda sog‘liq uchun xatarli holatlar vujudga kelmaydi, biroq nomo‘tadil issiqlik sezgilari, kafiyatning yomonlashuvi va ishqobiliyatining pasayishi kuzatilishi mumkin. 4.1.1, 4.1.2 – jadvalarda mikroiqlimning risoladagi va yo‘l qo‘yilishi mumkin bo‘lgan normalari keltirilgan. Doimiy ishlarda 4.1-jadvalda keltirilgan miqdorlar ta’minlanishi lozim, ular havoni mutadillashtirishda ham majburiydir. Biroq qator hollarda, masalan issiqlik ko‘p ajralib chiqadigan yoki isitiladigan xonalarining hajmi katta metallurgiya, mashinasozlik va boshqa zavodlarda yo‘l qo‘yiladigan normalarga (4.1.1, 4.1.

    Metallurgiya (yun. metallurgeo -yerdan qazib chiqaraman) - rudalardan yoki tarkibida metall boʻlgan moddalardan metallar ajratib olish va metall qotishmalarga tegishli xossalar "berish" haqidagi fan; sanoat tarmogʻi.
    2 – jadval) asoslanishi mumkin, biroq mehnat va dam olish rejimlariga qo‘yiladigan gigienik talablarga, organizmning issiqlab ketishi va sovuq qotishini oldini olishga qaratilgan barcha vositalaridan foydalanishga ham amal qilish zarur.



    4.1.1-jadval

    Ishlab chiqarish xonalari ish xonasidagi havoning harorati, nisbiy namligi va harakat tezligining normalari30

    Yil fasli

    Ish

    kategoriyalari



    Havoning

    harorati, oS



    Nisbiy namligi, %

    Harakat tezligi, m/c

    Sovuq

    Yengil - I

    20 – 23

    60 - 30

    0,2

    O‘rtacha og‘irlikdagi-IIa

    18 – 20

    60 - 40

    0,2

    O‘rtacha og‘irlikdagi-IIb

    17 –19

    60 - 40

    0,3

    Og‘ir-III

    16 – 18

    60 - 40

    0,3

    Iliq davr

    Yengil-I

    20 – 25

    60 - 40

    0,2

    O‘rtacha og‘irlikdagi-IIa

    21 – 23

    60 - 40

    0,3

    O‘rtacha og‘irlikdagi-IIb

    20 –22

    60 - 40

    0,4

    Og‘ir-III

    18 – 21

    60 - 40

    0,5

    Issiq

    Yengil-I

    20 – 30

    60 - 40

    0,3

    O‘rtacha og‘irlikdagi-IIa

    20 – 30

    60 - 40

    0,4 - 0,5

    O‘rtacha og‘irlikdagi-IIb

    20 – 30

    60 - 40

    0,5 - 0,7

    Og‘ir - III

    20 – 30

    60 - 40

    0,5 - 1,0


    4.1.2-jadval

    Yilning sovuq va iliq davrida ishlab chiqarish xonalari harorati, nisbiy namligi va havo harakati tezligining yo‘l qo‘yiladigan normalari31

    Ish kategoriyalari

    Havo

    harorati, oS



    Nisbiy

    namligi, %



    Harakat

    tezligi, m/c



    Tashqaridagi

    havoharorati, oS



    Engil - I

    19 - 25

    75

    0,2

    15 - 30

    O‘rtacha og‘irlikdagi-II a

    17 - 23

    75

    0,2

    15 - 30

    O‘rtachaog‘irlikdagi-IIb

    15 - 21

    75

    0,4

    15 - 30

    Og‘ir - III

    13 - 19

    75

    0,5

    15 - 30

    Normalarda organizmning tashqi muhitga moslashish faqat tashqi sharoitlarga emas, balki mehnatning og‘ir-yengilligiga bog‘liq holda o‘zgarib turadigan issiqlik hosil qilishi miqdoriga aloqadorligi ham hisobga olinadi. Shunga ko‘ra yengilishlarda, o‘rtacha og‘irlikdagi va og‘irishlarga qaraganda, havoning birmuncha yuqori haroratlarda va harakatining bir muncha kam tezlikda bo‘lishi qabul qilingan.

    Yo‘l qo‘yilishi mumkin bo‘lgan normalar yilning sovuq va bir mavsumdan ikkinchisiga o‘tish davrlarida (tashqi havoning) o‘rtacha kundalik harorati –10 oS dan yuqori (yoki muvofiq holda past) doimiy ish joylaridan tashqarida (4.1.1–jadval) bir muncha katta raqamlarda o‘zgarib turishi,yilning issiq paytida esa (4.1.2–jadval) stexlar havosining oshgan harorati (ayniqsa O‘rta Osiyo sharoitida va issiqlik ajralib chiqishi mumkin bo‘lgan stexlarda) issiqlikning aniq ortiqcha bo‘lishini ko‘zda tutadi. Bu tashqi muhitining issiq bo‘lishi bilan birga katta miqdordagi issiqlikni yo‘qotishni qiyinligi bilan bog‘liq.

    Biroq bu holda ham normalar yo‘l qo‘ysa bo‘ladigan maksimumni chegaralaydi (ammo O‘rtaOsiyo sharoiti uchu nemas). Issiqlik ajralishi yuqori bo‘lgan stexlarda havoning harakat tezligi ham birmuncha ortiqcha belgilanadi.

    Normativ standartlarda xonalarning katta kichikligi, issiqlik va namlik ajratilshning birga uchrashi, doimiy harorat yoki harorat va namlik kabilarni sun’iy usulda tutib turish sharoitlarini hisobga oladigan qator qo‘shimcha tavsiyalar va aniqliklar ham mavjud.

    Ko‘rsatib o‘tilgan normalarga qo‘shimcha qilib,SN-245-71 da bayon etilganidek,ish joylarida issiqlikning nurlanish intensivligi 300 kkal.m2 dan yuqori bo‘lganda albatta havo dushlari qurilishizarur ekanligini nazarda tutish lozim. Bunda beriladigan havo harorati va harakat tezligi yil fasliga,ish kategoriyasi va issiqlik nurlarining ko‘p-kamligiga bog‘liq. Ish nechog‘lik og‘ir bo‘lsa, harorat shunchalik past va havo harakati yuqori bo‘ladi.


    1   2   3   4   5   6   7   8


    Download 0.55 Mb.

    Bosh sahifa
    Aloqalar

        Bosh sahifa


    Himoyaga ruhsat

    Download 0.55 Mb.