• Rasmiyatchiliklar
  • Iqtisodiyot




    Download 1.1 Mb.
    bet9/11
    Sana10.04.2017
    Hajmi1.1 Mb.
    1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

    Foydalanilgan adabiyotlar


    1. O’zbekiston Respublikasi Vazirlar mahkamasining 8-avgust 1998 yildagi №346 «Turistik tashkilotlar faoliyatini takomillashtirish haqida»gi qarori.

    2. В. Г. Гуляев. «Правовое регулирование туристической деятелности». 2003.

    3. «Туризм как экономический приоритет» (Серия «Економика современной России»)», Проуорзин Л.Ю. 2004 г

    4. Технология путешествий и организация обслуживания мижозов. Уч.пособие Черных Н.Б. 2002 г.

    5. Жукова М.А. Индустрия туризма: М 2003г

    6. Кварталнов В.А. Мировой туризм на пороге 2010 года: прогнозы и реалност. М.: Финансы и статистика.2003.

    7. Лицензирование и сертификацие в туризме. Учебное пособие Дехтяр Г.М.: Финансы и статистика, 2003 г.

    8. Менеджмент туризма: Туризм как объект управления. Учебник Волошин Н.И., Исаева Н.В., Илина е.Н. 2004 г.

    9. Kotter. P., Bowen J., Makens J. – Marketing For Hospitality and Tourism. – 2d. edit. – Upper Saddle River: Prentide Hall, 1998

    2. В. Г. Гуляев. «Правовое регулирование туристической деятелности». 2003.

    3. «Туризм как экономический приоритет» (Серия «Экономика современной России»)», Проуорзин Л.Ю. 2004 г

    4. Технология путешествий и организация обслуживания мижозов. Уч.пособие Чернўх Н.Б. 2002 г.

    5. Жукова М.А. Индустрия туризма: М 2003г

    6. Кварталнов В.А. Мировой туризм на пороге 2010 года: прогнозы и реалност. М.: Финансы и статистика.2003.

    7. Лицензирование и сертификацие в туризме. Учебное пособие Дехтяр Г.М.: Финансы и статистика, 2003 г.

    8. Менеджмент туризма: Туризм как объект управления. Учебник Волошин Н.И., Исаева Н.В., Илина е.Н. 2004 г.

    8. Internet saytlari.

    www.world-tourism.org – Всемирная туристическая организация

    www.wttc.org – Всемирный Совет по путиществиям и туризму

    www.tag-group.com – Консультационная группа по вопросам туризма (TAG)

    10-MAVZU. TURISTIK KORXONALARNI SUG’URTALASH VA SOLIQQA TORTISH
    10.1. Turizmda sug’urta tushunchasi

    10.2. Turistlar va turistik tashkilotlarni sug’urtalashning chet el tajribalari.

    10.3. Turistlarning sug’urta kompaniyalari bilan qiziqish sabablari.

    10.4. O’zbekiston turizmida soliq tizimining takomillashuvi.

    10.5. Xorijiy mamlakatlarning soliq tizimidagi imtiyozlar va qulayliklar.

    10.6. Turizmda qo’shimcha qiymat solig’i.
    10.1. Turizmda sug’urta tushunchasi
    Respublikamizda turistlarni shaxsiy sug’urta qilish - sug’urta qilishning maxsus ko’rinishi bo’lib, turistlarning mulkiy manfaatini u turistik safarda, sayohatda bo’lganda himoya qiladi. Umuman olganda turistlarni shaxsiy sug’urta qilish, sug’urtalashning xavfli bir turi bo’lib, uning asosiy xususiyati (ahamiyati) qisqa muddatliligi shuningdek sug’urta holatida sodir bo’lishi mumkin bo’lgan katta darajadagi zararlardadir.

    Asosan turistlarni shaxsiy sug’urta qilish hodisalariga baxtsiz voqealardan sug’urtalash, kasalliklardan sug’urtalash, o’lim yoki qurbon bo’lish hodisalari kiradi.

    Afsuski, bizning ko’pgina fuqarolarimiz «Agar bunday bo’lsachi-yoki unday bo’lsachi?» degan fikr bilan bo’lib, ya’ni ishonib-ishonmay ko’ngli sug’urta qilish xizmatlaridan to’lmaganligi sababli, turistik safarlarga chiqayotgan paytida oldindan o’zini sug’urtalash hayoliga ham kelmaydi.

    Agarda Germaniya, Frantsiya, Amerika va boshqa davlatga safarga chiqish oldidan bu borada suraladigan bo’lsa, u allaqachon sug’urta muassasasiga murojaat qilib, bunga erishganini bilib olish mumkin. SHaxsiy sug’urta qilish turizmda alohida o’rin tutadi, garchi sug’urta qilish holatlari turlari juda kengdir.

    Mana, Frantsiyaning SHimoli qor chang’isi dam olish maskanidagi «Inko» sug’urta kompaniyasi tajribasini olsak. Turistlarning son suyagi sinishi natijasida uni murakkab holatda tog’dan shifoxonaga tashishi, maxsus operatsiya, operatsiyadan so’ng sog’ligini tiklash jarayoni, aeroportga eltib qo’yish, so’ngra esa maxsus transportda maxsus nazorat ostida uyiga eltib qo’yish jarayonlariga 17000 dollardan ziyod mablag’ sarf bo’lgan. Agar sug’urta kompaniyalari bo’lmaganda edi, aziyat chekkan turist iqtisodiy jihatdan, moliyaviy jihatdan tanazzulga yuz tutgan bo’lar edi. Unga bo’lsa bu faqatgina 15 dollarga tushdi, chunki tog’ echkisi havaskori 2 xafta safarini sug’urta qilgan edi. (Barcha sarf-xarajatlarni sug’urta kompaniyasi to’lab bergan).

    Bunga o’xshagan misollarni ko’plab keltirish mumkin masalan; Rossiyada turistlarning turistik sayohatlarga chiqish salmog’i tobora ortib bormoqda. Har bir turist turistik sayohatni niyat qilgan bo’lsa avvalo nimani bilish kerak degan savol tug’iladi?

    Har bir sayohatga chiqqan turist avvalom bor sug’urtaning nima ekanligini yaxshi o’rganib olishi kerak. Bundan tashqari sug’urtani foydasiz tovar sifatida qabul qilmasligi kerak. Hozirgi vaqtda Respublikamizda 60 dan ortiq sug’urta kompaniyalari faoliyat ko’rsatayotganligi hammamizga ma’lum. Moskvada 150 dan ortiq sug’urta kompaniyalari faoliyat ko’rsatadi, Sankt-Peterburgda 15 dan ortiq sug’urta kompaniyalari xorijga chiquvchi turistlarga o’z xizmatlarini taklif qilmoqdalar38.
    10.2. Turistlar va turistik tashkilotlarni sug’urtalashning chet el tajribalari
    Sug’urta badali (sug’urta to’lovi) ko’rsatiladigan xizmatning murakkabligiga, turiga, turist o’zi uchun hohlagan sug’urta qoplamining miqdoriga, turist yo’l olgan mamlakat holatiga bog’liqdir. Vaholanki, ko’plab sug’urta kompaniyalar o’z faoliyatini faqatgina tibbiy sug’urta orqali emas, balki faoliyat diapazonini kengaytirgan holda quyidagi xizmatlar orqali ham amalga oshirmoqda:

    -texnik xizmat: avtoturistning zarar ko’rgan avtomobilini remont qilish yoki qo’riqlash;

    -fuqorolar ishlari bo’yicha;

    -yuridik qo’llab-quvvatlash va himoya qilish, chunki yevropaliklarga ma’lum va tushunarli bo’lmagan qonunlar, an’analar va urf-odatlar bo’lgan bir qator arab mamlakatlarida kutilmagan holat bo’lishi mumkin.

    -turistlarning bagajlarini (yuklarini) sug’urta qilish:

    -mehmonxonalardagi o’g’irlatish, yo’qotib qo’yish hollarida, aviakompaniya xizmatidan foydalanganda va boshqalar.

    Sug’urta qiluvchining 2 xil faoliyat olib borish tizimi bo’lib:

    1. Sug’urta qilingan shaxs o’zining yashash joyiga qaytib kelgandan so’ng xarajatlarni to’lash (maxsus xujjatlar taqdim etish sharti bilan).

    2. Sug’urta qilingan shaxsga ma’lum muassasada xizmatlarni bepul qilishni ta’minlash.

    Sug’urta to’lovchi hozirda ba’zi vaqtlarda sarf miqdorini dori-darmonlar orqali qoplamoqda. Hozirda hech bir sug’urta kompaniyasi o’z kuchi bilan fuqorolariga chet elda xizmat ko’rsata olmaydilar. SHuning uchun sug’urta kompaniyalari bu xizmatlarini ta’minlay oladigan chet el kompaniyalari bilan birgalikda ishlash majburiyati tug’ildi. Bu chet ellik sheriklar: sug’urta qiluvchi, xizmat ko’rsatuvchi-sug’urtachi, xizmat ko’rsatuvchi, sug’urtachi yangidan sug’urta qiluvchi sifatida o’zlarini tanitadilar yoki namoyon bo’ladilar. Bu kelishuvning asosiy sharti: bunday sharoitda javobgarlikni ularga topshirib sug’urta mukofoti miqdoridagi mablag’ni o’tkazib berish (tajriba ko’rsatishicha bu miqdor 65-95 foiz atrofida).

    Sug’urta qilingan turist chet elga jo’nash davomida bexosdan og’rib qolganda, jismoniy shikastlanganda odatda ko’ngilli xizmat ko’rsatiladi. Biroq agarda biror kishi ma’lum muddatga (2-3 oydan ko’proqqa chegaradan tashqariga chiqadigan bo’lsa, uning o’zi yoki oilasi tushib qolishi mumkin bo’lgan noqulay holatni to’g’ri baholay olib, u paytda qo’shimcha yordam berishni tashkillashtirish zarur. CHet elda chet el fuqorolari uchun ko’rsatiladigan tibbiy xizmat - to’lovli va qimmatdir. Oddiy misol, chet el sug’urta kompaniyalarida ko’richakni olib tashlash uchun qilinadigan operatsiyani olsak, to’rt kun kasalxonada bo’lish, zarur tashxizlar va tekshirishlar uchun eng kami 15000 dollar sarflanadi, agar turistning rejadan tashqari xarajatlari hisobga olinsa: (mehmonxonada turishi, oziq-ovqat, transport va boshqa xarajat) bu summa tur guruhning 1 xaftalik xizmatiga yaqinlashib qoladi. Bizning fuqorolarimizda esa kolliziya (collisio) holatida zarur bo’lgan asbob-uskunalar yo’q.

    Masalan; Rossiya sug’urta bozorlarida hozir ish juda faol ketmoqda, turistlarni sug’urta qilishga talab juda katta, hatto oxirgi vaqtda bozorning bu sektorida ba’zi o’ziga xos raqobatlar ham vujudga kelmoqda.


    10.3. Turistlarning sug’urta kompaniyalari bilan qiziqish sabablari
    Turist sug’urta muassasasining bir mijozi sifatida tashkilotning zarur holatda yordam qanchalik tez va keraklik darajada bo’lishi bilan qiziqadi. Bu tashkilotning qaysi chet el sug’urta yoki xizmat tashkiloti bilan birga ishlayotgani ham muhim ahamiyatga ega.

    Javobgar sug’urta tashkilotlari, sotuvchi sug’urta muassasalari hozirgi vaqtda assistance yordamiga shoshadi va hakazo. Masalan; Rossiyada sug’urta kompaniyalari to’g’ridan to’g’ri yoki vositachi orqali tibbiy yordam va boshqa xizmatlarga ixtisoslashgan firma bilan shartnoma tuzadi. Taklif qilingan xizmatlar jadvali juda keng, toki vizalarni tayyorlash va chiptalarni almashtirishgacha bo’lgan muammolarni hal qilishadi.

    Masalan SHvetsariyaning eLITA sug’urta kompaniyasi GSF «Stinvest» bilan hamkorlikda avtomobilchilar uchun maxsus xizmatlar taklif qilgan. Mashina urilganda, avtohaloqatda, texnika uzoq masofani bosib o’ta olmaydigan holatda, firma yo’lovchilar va haydovchini o’z yurtiga qaytishini ta’minlaydi.

    Keng hamrovli va anchadan beri ishlab kelayotgan (1959 yildan beri) frantsuz kompaniyasi - assistance GESA (Groupe europen S.A) mijozni yuridik yordam va qarindoshlariga xabar berish bilan taminlaydi. GESA boshqa adresga ketib qolgan yukni qaytarishni ta’minlaydi yoki hujjatlarni yo’qotib qo’ysangiz yordam beradi, shu bilan birga sug’urta qilingan shaxsni bolalarini qaytarishni ta’minlaydi. (mabodo boshqaruvchi kerak bo’lib qolsa). Bu kompaniya muassasalari quyidagilarni taklif qiladi «ROSNO» «Planeta fond», «Evropolis», «Medaso». GESA faol ravishda o’z xizmatlarini jahon bozorlarida yurgizib turibdi. Uning tarmoqlaridan foydalanish va tegishli polislarni sotish huquqiga ega bo’lishlari uchun sug’urtachilar «sug’urtalash jamiyati»ga murojaat qilishi kerak, u GESA ning Rossiyadagi vakilidir. SHuningdek, imtiyozli tarifli «minimal polis» larni o’z ichiga olgan turli spektrdagi bir nechta polis turlarini sotish ham ta’minlanadi.

    Kelishuvga binoan sug’urta kompaniyalari hamkori bilan polis tomonidan ko’rsatiladigan xizmatlar hajmini ham belgilab oladi. Keltirilgan xizmatlarni bajarish mas’uliyati assistance kompaniya zimmasida yotadi va hamkor o’rtasidagi hisoblar avans yoki xizmat haqi «asos bo’yicha» kelishuv bo’yicha olib boriladi.

    Har bir assistance kompaniya, polis amal qiladigan mintaqalarda joylashgan navbatchi markaz va byurolardan tashkil topgan tarmoqqa ega. Sug’urtalash vaqti kelganda mijoz polis yoki identifikshezion kartochkada ko’rsatilgan biron bir navbatchi markaz telefon nomeriga qo’ngiroq qilishi kerak. Navbatchi markaz chaqiruvini mijoz uchun eng yaqin bo’lgan byuroga jo’natadi. U xizmatning bevosita tashkillatishi bilan shug’ullanadi va barcha xarajatlar qoplanishini tasdiqlaydi. Amalda markazning qanchalik ko’p byurolari bo’lsa, mijoz uchun shuncha tez yordam beradi.

    Sug’urta kompaniyalari ichida (shu o’rinda o’z mijozlariga) xizmat ko’rsatuvchi barcha assistance kompaniyalar obro’li hisoblanadi. Ular yevropani ham etarli darajada hamrab olgan. Agar turistlar yevropadan tashqariga chiqmoqchi bo’lsa, sug’urta kompaniyasida uning xorijiy hamkori turist bormoqchi bo’lgan hududda qanchalik borligini aniqlashga harakat qiladi. ASK «Iventa» («Euenta») sifatli xizmatining kafolati bo’lib, xorijda yevropadagi medasismont kompaniyalarning eng obro’lilardan biri bo’lgan «Roland assistance» (Germaniya) hisoblanadi. ASK «Ivento» polisi transnatsional, sug’urta kompaniyasi tomonidan «I-ES-Ji» (ESG) da 100 mlrd. dollardan ortiq kapital bilan ishonchli sug’urtalangan. eSG (European Specialitu Group Hedical Consortion ) tarkibiga Mercantile va General, Bronto Union Re, Zurich Standia international, stockndm CUP Assurances va boshqalar kiradi. Dunyoning 50 mamlakatida eSG Roiiand assistance yordam markazi bilan bog’lanish uchun bepul telefonlar bor. Sug’urtalash holati duch kelganda xorij tilida gapiruvchi operatorga telefon qilindi deylik (telefonlar polisda ko’rsatilgan). Bunda mijoz kasallangan turistga davolanish, ko’rinish tibbiy xizmat ko’rsatilishi, avtotransport evakuatsiyasi kabi xarajatlarga ketadigan moddiy hisobotlarda qatnashmaydi. Tibbiy xarajatlashning yana bir varianti bo’lib, g’arb kompaniyalari ulushi bo’lgan polislarni sotib olish kiradi. Bunday polislarni Germaniya hududiga boruvchilar sotib olishlari ma’qulroq bo’lgan Germaniyaning «Kolonia» kompaniyasi bilan ma’suliyatni bo’lib oluvchi Moskvaning «Ruslan» kompaniyasi sotadi. Masalaga yaqindan yondoshadigan bo’lsak chet el sug’urta kampaniyalarining barchasi bir birlari bilan uzviy aloqada bo’lishadi39. Bizning Respublikamizda ham turistlarni sug’urtalashda chet el turistik sug’urta kampaniyalari bilan aloqani mustahkamlashni joiz deb bilamiz.

    Hozirgi bozor iqtisodiyotiiga o’tish jarayonida chet el tajribalaridan foydalanish turistlarimiz uchun ham sug’urta kompaniyalari uchun ham juda katta foyda keltiradi deb o’ylaymiz.


    10.4. O’zbekiston turizmida soliq tizimining takomillashuvi
    Mamlakatimizda turizm ishiga mustaqillikning dastlabki vaqtlaridanoq asosiy davlat siyosati darajasida qaraldi. Soha rivoji uchun barcha zarur tashkiliy - huquqiy mexanizm vujudga keltirilib, muhim me’yoriy hujjatlar qabul qilindi va bu ish hozirda ham davom etmoqda. Mamlakatimizda turizmning ravnaqi, uni yangi pog’onalarga ko’tarish, yurtimizni jahon turizm markazlaridan biriga aylantirish uchun avvalo huquqiy zamin yaratish lozim edi. SHu bois, O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining mazkur yo’nalishga ta’luqli qonun va kodekslari, O’zbekiston Respublikasi Prezidentining turizmga oid qator Farmonlari, Respublika Vazirlar Mahkamasining qarorlari, Adliya vazirligining va boshqa mutasaddi davlat idoralarining yo’riqnoma, ko’rsatma va tartiblari ishlab chiqilib, hayotga tadbiq etildi. SHulardan kelib chiqqan holda, mazkur xujjatlarni o’rganish va tahlil qilishni quyidagi tematikalar bo’yicha amalga oshirish maqsadga muvofiqdir,-deb o’ylaymiz:

    1. O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining turizmga oid qonun va kodekslari. O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining 1997-yil 24-aprelda qabul qilgan "O’zbekiston Respublikasi soliq kodeksi" va unda turizm sohasiga oid imtiyozlar.

    Ushbu Kodeks 11 bo’lim, 41 bob va 134 moddadan iborat bo’lib, uning asosiy vazifasi - O’zbekistonda soliq tizimining huquqiy asoslarini, soliq to’lovchilarning huquqlari hamda majburiyatlarini belgilaydi, soliq ishlarini yuritish tartibotini va soliq haqidagi qonun hujjatlarini buzganlik uchun javobgarlikni tartibga solib turadi. Kodeksda yuridik va jismoniy shaxslardan olinadigan daromad (foyda) solig’i, qo’shilgan qiymat solig’i, aktsiya solig’i, yer osti boyliklaridan foydalanganlik uchun soliq, ekologiya solig’i, suv resurslaridan foydalanganlik uchun soliq, mol-mulk solig’i, yer solig’i, reklama solig’i, avtotransport vositalarini olib sotganlik uchun soliq, shuningdek, turli yig’imlar haqida ham fikr yuritiladi. Kodeksda soliq to’lash bilan bir qatorda ayrim faoliyat turlariga soliq to’lashda imtiyozlar ham berilgan. Jumladan, 8-bob "Daromad (foyda) solig’i bo’yicha imtiyozlar",-deb nomlanib, uning 31-moddasi 12-qismida: "Samarqand, Buxoro, Xiva va Toshkent shaharlarida yangi tashkil etilgan, turizm faoliyati bilan shug’ullanadigan yuridik shaxslar tuzilgan paytdan boshlab birinchi daromad orttirgunga qadar, lekin uzog’i bilan ro’yxatdan o’tgan vaqtdan e’tiboran uch yilgacha. Samarqand, Buxoro, Xiva va Toshkent shaharlarida turistik faoliyat bilan shug’ullanuvchi yuridik shaxslar foyda olgan birinchi yili 50 foiz, ikkinchi yili 75 foiz, uchinchi yildan boshlab 100 foiz miqdorida soliq to’laydi",-deyiladi.

    Kodeksning 21-bobi "qo’shilgan qiymat solig’i bo’yicha imtiyozlar",-deb nomlanib, uning 71-moddasi 21-qismida: "...turistik-ekskursiya xizmatlari" qo’shilgan qiymat solig’idan ozod qilinganligi bayon qilingan. SHuningdek, 28-bobi "Mol-mulk solig’i stavkalari va imtiyozlar",-deb nomlanib, uning 92-moddasida: "Samarqand, Buxoro, Xiva va Toshkent shaharlarida yangi tashkil etilgan, turizm faoliyati bilan shug’ullanayotgan yuridik shaxslarning mol-mulkiga, tashkil etilgan vaqtidan e’tiboran dastlabki foyda olgunga qadar, lekin ular ro’yxatdan o’tgan vaqtdan e’tiboran uch yildan ortiq bo’lmagan muddatga. Ana shu yuridik shaxslar belgilangan imtiyozli davrdan keyin bir yil o’tgunga qadar tugatilgan taqdirda soliq summasi ularning butun faoliyati davri uchun to’liq miqdorda undirib olinadi",-deyiladi.

    Kodeksning 31-moddasi "Er solig’i stavkalari va imtiyozlar",-deb nomlanib, uning 101-moddasida soliq solinmaydigan yer uchastkalariga: "tarixiy-madaniy ahamiyatga molik yerlar (tarixiy-madaniy qo’riqxonalar, xotira bog’lari, sag’analar, arxeologiya yodgorliklari, tarix va madaniyat yodgorliklari egallagan yerlar) kiritilgan. SHuningdek, davlat qo’riqxonalari, milliy va dendrologiya bog’lari, botaniqa bog’lari, ixota daraxtzorlari egallagan yerlar; sport inshootlari, stadionlar, suzish xavzalari, onalar va bolalarning dam olish va sog’lomlashtirish joylari, sanatoriy-kurort muassasalari, dam olish uylari egallagan yerlar ham soliq to’lashdan ozod etiladi.

    Kodeksning 102-moddasi "Er solig’i to’lashdan ozod qilingan soliq to’lovchilar",-deb nomlanib, uning 7-qismida: "Samarqand, Buxoro, Xiva va Toshkent shaharlarida yangi tashkil etilgan turistik faoliyat bilan shug’ullanuvchi yuridik shaxslar - tashkil etilgan paytdan e’tiboran birinchi foyda olgunga qadar, biroq bu muddat ular ro’yxatdan o’tkazilgan paytdan e’tiboran uch yildan oshmasligi lozim",-deyiladi.


    10.5. Xorijiy mamlakatlarning soliq tizimidagi imtiyozlar va qulayliklar

    Turistik safarlar sonining ortishi, ular jug’rofiyasining kengayishi, transport vositalarining rivojlanishi munosabati bilan xalqaro tashkilotlar davlatlar va hukumatlarning diqqat-e’tiborini turizmni rivojlantirish muammolari hamda milliy turizm tashkilotlarining yangi mavqeiga qaratmoqdalar.

    1921 yildan boshlab Millatlar ligasi, BMTning, 1975 yildan boshlab esa Jahon turizm tashkilotining rahbarligi ostida turizm muammolariga bag’ishlangan 20 dan ortiq xalqaro anjumanlar, kongresslar va tadbirlar o’tkazildi.

    1995 yil mart oyida Kadis shahrida (Ispaniya) JTT rahbarligi ostida turizm bo’yicha xalqaro forum o’tkazildi va unda jahonnning 52 mamlakatidan kelgan parlamentchilar ishtirok etdilar.

    Ushbu forum shunday xulosaga keldiki, davlatlar turizm rivoji uchun katta ahamiyatga molik quyidagi muammolarni yechishda yordam berishlari zarur:

    - turistik rasmiyatchilikni tartibga solish va turistlar xavfsizligini oshirish;

    - turizm infratuzilmasi, shu jumladan transport va kommunikatsiyalarni rivojlantirish;

    - turistik tashkilotlar rahbarlari va xizmatchilarini o’qitish uchun sharoitlar yaratish;

    - turistik ob’ektlar va safar manzillarida ekologik normalarga rioya qilishni ta’minlash;

    - turistlar huquqlarini himoya qilish;

    - turistik firmalar uchun imtiyozli soliq tizimini ta’minlash;

    - turizmda qabul qilingan xalqaro mezonlar va normalar asosida ob’ektiv statistika hisoboti va nazoratini amalga oshirish imkoniyatini beradigan iqtisodiy va statistik mexanizmlardan foydalanish;

    - turizm uchun foydali bo’lgan mamlakat timsolini shakllantirish yo’li bilan milliy turmahsulotlarni chet-el bozorlariga olib kirish.

    quyidagilar bir qator xorijiy mamlakatlarda turizm rivojini qo’llab-quvvatlashning iqtisodiy va ma’muriy mexanizmlari bo’lib xizmat qiladi40:

    - soliq imtiyozlari, subsidiya va dotatsiyalar;

    - turizm rivojini va turistik xizmatlar iste’molchilarining huquqlarini himoya qilishni qo’llab-quvvatlovchi milliy qonunchilik va normativ hujjatlari;

    - mamlakatga kirish va undan chiqish paytida pasport va viza cheklashlarini kamaytirish;

    - narxlarni qisqartirish va boshqa turli xil imtiyozlar berish yo’li bilan nomavsumiy turizmni rag’batlantirish;

    - ijtimoiy turizmni rivojlantirish va qo’llab-quvvatlash;

    - turistlar xavfsizligiga qo’yiladigan talablarni kuchaytirish;

    - davlat tomonidan atrof-muhitni muhofaza qilish, madaniy va tarixiy merosni asrab-avaylash bo’yicha va boshqa chora-tadbirlarni kuchaytirish.

    10.6. Turizmda qo’shimcha qiymat solig’i

    Bir qator mamlakatlar, shu jumladan Ispaniya va Gretsiya soliqlar amortizatsiya ajratmalari va oborot uchun soliqlar to’lash bo’yicha sarmoyadorlarga imtiyozlar beradilar. Ba’zi mamlakatlarda korxonalar faoliyatining dastlabkn yillarida ularni daromad solig’idan ozod etish, shuningdek, qo’shimcha qiymat solig’ini to’lashda imtiyozlar berish amaliyoti qo’llaniladi. Bundan tashqari mehmonxonalar uchun asbob-uskunalar va sayohat uchun transport vositalarini import qilish paytida bojxona to’lovlari bo’yicha imtiyozlar (umuman ozod qilishgacha) beriladi.

    Evropa Ittifoqi mamlakatlari turizm va mehmonxona faoliyati uchun 6-25 foiz atrofida bo’lgan qo’shimcha qiymat solig’ini (QQS) tenglashtirishga yo’naltirilgan siyosatni olib borishadi. Misol uchun, Germaniya va Lyuksemburgda o’rtacha QQS miqdori 15 foiz qilib belgilangan. Daniya va SHvetsiyada maksimal QQS miqdori 25foizga teng.

    Ispaniyada joylashtirish uchun QQS o’rtacha 7 foizni tashkil qiladi va mehmonxona darajasiga qarab o’zgarishi mumkin, ovqatlanish (restoran xizmatlari), avtomobillarni ijaraga olish uchun QQS esa 16 foizgacha yetadi.

    Gretsiyada joylashtirish va ovqatlanish uchun qqS 8 foizni tashkil qiladi va hukumat nomavsumiy paytlarda turistik xizmatlar ko’rsatuvchi firmalarga imtiyozlar tizimini ishlab chiqqan.

    Frantsiyada turizm faoliyati uchun QQS o’rtacha 10 foizni, shu jumladan joylashtirish uchun 6 foizni, ovqatlanish xizmatlari uchun 19 foizni tashkil qiladi.

    Avstriyada joylashtirish va ovqatlanish uchun QQS 10 foiz miqdorida belgilangan. Lekin turistik soliqlar to’g’risidagi federal qonunga asosan barcha turistik tashkilotlari har bir turistning yashashi uchun mahalliy to’lov to’laydilar (jamoa hududida-jamoaga, kurortlarda-kurort jamg’armasiga). To’lov miqdori mavsumga qarab o’zgarishi mumkin, bunda shifoxona bemorlari (6 yoshgacha bo’lgan bolalar, maktab o’quvchilari va talabalar) bu to’lovlardan ozod etilgan.

    Evropaning ba’zi mamlakatlarida turistik tashkilotlar kommunal xizmatlar uchun imtiyozli tariflardan foydalanadilar. Ko’pchilik hollarda turistik firmalar valyuta daromadining 20 foizgacha bo’lgan qismi daromad solig’idan ozod qilingan.

    Davlat tomonidan shuningdek yangi turistik ob’ektlarning qurilishi uchun yerlarni past narxlarda sotish va ma’lum muddatga ijaraga berish (Kiprda 99 yilga, Isroil va Turkiyada 49 yilgacha) yo’li bilan rag’batlantiriladi, bunda ijara muddati tugagach yana shuncha yilga cho’zilishi mumkin.

    Atrof-muhitning tez sur’atlar bilan ifloslanib ketayotganligi munosabati bilan turizm sohasidagi davlat siyosati ko’proq atrof-muhit muhofaza qilishga yo’naltirilmoqda. Bir qator mamlakatlarda turizmda atrof-muhitni himoya qilishni ham rejalashtirishni nazorat qiluvchi maxsus hay’atlar faoliyat yuritadilar (Buyuk Britaniya, Frantsiya, Skandinaviya davlatlari).

    1992 yilda Rio-de Janeyro shahrida Jahon turizm tashkiloti XXI asr uchun ish dasturini qabul qilgan bo’lib, unga 182 davlat birikkan. Ushbu dasturning amalga oshirishda asosiy vakolat turizm bo’yicha davlat muassasalariga berilgan. Reja uzoq muddatli dasturlarni yaratish uchun ishlatilishi mumkin bo’lgan uch asosiy qurolga urg’u beradi:

    -odamlar va atrof-muhitni himoya qilishni nazarda tutuvchi yangi choralar ishlab chiqish yoki amaldagi choralarni kuchaytirish;

    -narxdan tazyiq o’tkazish mexanizmi sifatida foydalanish;

    -turizm industriyasida ishlab chiqarish jarayonlari va mahsulot tozaligini kafolatlash uchun mo’ljallangan dasturlarni yaratish.

    Davlat idoralari turizmda uzoq muddatli dasturlarni yaratishda yetakchi o’ringa ega. Bir qator mamlakatlar bunday dasturlarga ega (Rossiya, Finlyandiya, Avstriya, Fillipin va boshqalar).

    XXI asr uchun ish dasturi turizm bo’yicha davlat idoralari oldiga quyidagi asosiy masalalarni qo’yadi:

    -nazorat qiluvchi iqtisodiy va boshqa tizimlarni kamaytirish;

    -turizmning iqtisodiyotga, jamiyatning ijtimoiy va madaniy hayotiga va atrof-muhitga ta’sirini baholash;

    -turizm sohasida xizmatchi kadrlar tayyorlash;

    -turizmning uzoq muddatli barqaror taraqqiyotini rejalashtirish,

    -rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlar o’rtasida ma’lumot almashish;

    -jamiyat barcha qismlarining turizmni rivojlantirishda qatnashuvi;

    -yangi turmahsulot tushunchasi;

    -amalga oshirilgan chora-tadbirlar natijalarini baholash;

    -xalqaro faoliyatda hamkorlik o’rnatish.

    Dasturning birinchi vazifasi quyidagilarni o’z ichiga oladi:

    -dastur maqsadlarini amalga oshirish bilan shug’ullanuvchi, turizmning rivojiga yo’naltirilgan mavjud milliy, xalqaro va boshqa tizimlarning faoliyatini baholash;

    -turizmning xususiy va davlat tarmoqlari o’rtasida hamkorlik;

    -turizm tarmog’iga soliq va to’lovlar solish shu tariqa belgilanishi kerakki, turizm infratuzilmasini kengayshtirish, atrof-muhitni yaxshilash va boshqa maqsadlar uchun yetarli mablag’lar bo’lsin;

    -tovar va xizmatlar uchun turizm bilan bog’liq ekologik xarajatlarni xisobga oluvchi narxlarni kafolatlovchi iqtisodiy chora-tadbirlar qabul qilish. Iqtisodiy rag’batlantiruvchi choralar shuningdek turistik firmalarning atrof-muhitni muhofaza qilish borasidagi yutuqlarini rag’batlantirish uchun ham ishlatilishi kerak.

    Ikkinchi vazifa o’z ichiga turizm taraqqiyoti jamiyatning ijtimoiy- iqtisodiy va madaniy hayoti uchun oqibatlarini baholashni oladi. Bu esa o’z navbatida suv resurslari, elektr quvvati, transport vositalaridan samarali foydalanish, turizm sohasida ish bilan ta’minlash, mahalliy aholi qatnashuvi siyosatining mavjudligi, atrof-muhit, madaniy, tabiiy va tarixiy qadriyatlarni muhofaza qilish kabi masalarni ko’rib chiqish zaruratini tug’diradi.

    Turizmda kadrlar tayyorlash va rejalashtirish dasturi muhim hisoblanadi. Maktablarning o’quv rejalariga turizm ekologiyasi bo’yicha o’quv kursini kiritish tavsiya qilinmoqda. Kadrlarni nazariy va amaliy jihatdan tayyorlash maqsadida davlat turistik tashkilotlar va professional turistik birlashmalar xususiy sektor bilan hamkorlik qilishlari maqsadga muvofiqdir.

    Xulosa

    Umuman olganda turistlarni shaxsiy sug’urta qilish, sug’urtalashning xavfli bir turi bo’lib, uning asosiy xususiyati (ahamiyati) qisqa muddatliligi shuningdek sug’urta holatida sodir bo’lishi mumkin bo’lgan katta darajadagi zararlardadir. Asosan turistlarni shaxsiy sug’urta qilish hodisalariga baxtsiz voqealardan sug’urtalash, kasalliklardan sug’urtalash, o’lim yoki qurbon bo’lish hodisalari kiradi. Afsuski, bizning ko’pgina fuqarolarimiz «Agar bunday bo’lsachi-yoki unday bo’lsachi?» degan fikr bilan bo’lib, ya’ni ishonib-ishonmay ko’ngli sug’urta qilish xizmatlaridan to’lmaganligi sababli, turistik safarlarga chiqayotgan paytida oldindan o’zini sug’urtalash hayoliga ham kelmaydi. Bizning Respublikamizda ham turistlarni sug’urtalashda chet el turistik sug’urta kampaniyalari bilan aloqani mustahkamlashni joiz deb bilamiz. Hozirgi bozor iqtisodiyotiiga o’tish jarayonida chet el tajribalaridan foydalanish turistlarimiz uchun ham sug’urta kompaniyalari uchun ham juda katta foyda keltiradi deb o’ylaymiz.


    Umuman olganda turistik tashkilotlardan olindigan soliq ta’riflari Har bir davlatning ichki imkoniyatlardan kelib chiqqan holda amalga oshiriladi. Mamlakatimizda ham turizmda soliq tizimini takomiollashtirish bo’yicha bir qancha imtiyozlar yaratilmoqda. Xorijiy malakatlarda turistik kompaniyalar bir qancha soliq to’lovidvn ozod qilingan. Jumladan Ispaniya, Gretsiya, Germaniya davlatlarida soliq mexanizmi ancha takomillashgan. Ushbu davlatlarning tajrabalaridan mamlakatimiz turizmi sohasida qo’llash maqsadga muvofiqdir. Bu esa mamlakatda turizmning rivojlanishiga katta turtki bo’ladi. Hozirgi bozor iqtisodiyotiiga o’tish jarayonida chet el tajribalaridan foydalanish turistik kompaniyalarga yaratiladigan soliq imtiyozlarida juda katta foyda keltiradi deb o’ylaymiz.

    Tayanch so’zlar: Sug’urta tushunchasi, turistlar va turistik tashkilotlarni sug’urtalashning chet el tajribalari, sug’urta badallari, turistlarning sug’urta kompaniyalari bilan qiziqish sabablari, xorijiy davlatlarda sug’urta kompaniyalarining roli va faoliyatlari. Soliq tushunchasi, turistlar va turistik tashkilotlarga soliq solish tartibi, soliq solishning chet el tajribalari, soliq badallari, turizmda qo’shimcha qiymat solig’i, soliq to’g’risidagi imtiyozlar,
    Savollar

    1. Turizmda sug’urta tushunchasi nima?

    2. Turistlarni sug’urta qilishdan maqsad nima?

    3. Turistlar va turistik tashkilotlarni sug’urtalashning chet el tajribalari qanday?

    4. Turistlarning sug’urta kompaniyalari bilan qiziqish sabablari nimalar?

    5. Xorijiy mamlakatlarda turistilarni sug’urta qilish qanday amalga oshiriladi?

    6. Rossiyada turistik sug’urta tizimi qanday amalga oshirilmoqda?

    7. O’zbekistonda turistlarni sug’urta qilish qanday amalga oshiriladi?

    8. Sug’urta tashkilotlariga hukumat tomonidan qanday shartlar belgilanadi?

    9. Turistlarni sug’urta qilishning nechta usuli mavjud?

    10. Turistik sug’urta miqdori qanday bo’lishi kerak?

    11. Turizmda soliq tushunchasi nima?

    12. Turistik faoliyatni soliqqa tortish tartibi qanday?

    13. Turistlar va turistik tashkilotlarni soliqqa tortishning chet el tajribalari qanday?

    14. Turistlarning soliq kompaniyalari bilan qiziqish sabablari nimalar?

    15. Xorijiy mamlakatlarda soliq solish tizimi qanday amalga oshiriladi?

    16. Rossiyada turistik soliq tizimi qanday amalga oshirilmoqda?

    17. O’zbekistonda turistik faoliyatni soliqqa tortishda qanday imtiyozlar yaratilgan?

    18. Turizmda soliq tizimini takomillashtirish mexanizmi nima?

    19. Turizmda qanday soliq turlari mavjud

    20. Turizmda qo’shimcha qiymat solig’i nima?
    Foydalanilgan adabiyotlar.

    1. O’zbekiston Respublikasi Vazirlar mahkamasining 8-avgust 1998 yildagi №346 «Turistik tashkilotlar faoliyatini takomillashtirish haqida»gi qarori.

    2. Страхование в туризме. Учебное пособие. Гвозденко А.А. 2002 г.

    3.Балабанов И.Т.,Балабанов А.И. “Экономика туризма”, Учебное пособие, Москва,2003 г.

    4. Коттер. П., Боwен Ж., Макенс Ж. – Маркетинг Фор Ҳоспиталитй анд Тоурисм. – 2д. эдит. – Уппер Саддле Ривер: Прентиде Ҳалл, 1998

    5. Болшой Глосарий терминов международного туризма- Биржаков М.Б., Никифров В.И 2002 год.

    6. Дурович А.П. Маркетинг в туризме. Учебное пособие, 2004 г.

    7. Лицензирование и сертификацие в туризме. Учебное пособие Дехтяр Г.М.: Финансы и статистика, 2003 г.

    8. Менеджмент туризма. Учебник (Серия Менеджмент туризма), (ГРИФ) Козурев В.М. Зорин И.В., Сурин А.И. 2004 г.

    9. Internet saytlari.



    www.world-tourism.org – Всемирная туристическая организация

    www.wttc.org – Всемирный Совет по путиществиям и туризму

    www.tag-group.com – Консультационная группа по вопросам туризма (TAG)

    11-MAVZU. TURIZMDA SHARTNOMA MUNOSABATLARI VA TURISTIK RASMIYLIK
    11.1. Turistik korxonalarning turmaxsulotlarni sotishdagi asosiy hamkorlik munosabatlari

    11.2. Turizmda agentlik bitimlarini tuzish usullari

    11.3. SHartnoma tuzishdagi asosiy qoidalar

    11.4. Turizmdagi asosiy rasmiyatchiliklar va ularni soddalashtirish muammolari
    11.1. Turistik korxonalarning turmaxsulotlarni sotishdagi asosiy hamkorlik munosabatlari
    Maxsulot o’tkazish tarmoqlari va kichik turistik firmalarning qayta tashkil topishidan bozor tomon ilk qadamlari chakana va kichik savdo firmalari bilan hamkorlik qilishdan boshlanadi. Bunda ularning sotuvdagi ixtisoslashuvi hisobi kerak, u turistik maxsulotning turoperator tomonidan taklif qilingan shakliga mos tushishi kerak. Xorij bozorga kiruvchi firma strategiyasida xorijiy hamkorlarning hududiy joylashuviga e’tibor berish kerak, u sotuvda muhim o’rin egallaydi.

    Maxsulot o’tkazish bo’yicha hamkor tanlashda 3 ta shartga e’tibor berish kerak: huquqqa egaligi, kreditga egaligi va hamkorlik imkoniyati.

    Huquq imkoniyati - bu firmaning turxizmat ko’rsatishga huquqiy asosi borligi. Huquqiy milliy qonunchilik tomondan belgilanadi va ko’pgina davlatlarda turli yuridik shakllar bilan belgilanadi (masalan, litsentsiya, patent, savdo registridagi registratsiya). Bu kabi hujjatga ega bo’lmagan yuridik shaxs turistik firma hisoblanmaydi. SHuning uchun turistik firmaning huquqiy qobiliyatlilik saviyasi u bilan hamkorlikda e’tibor berilishi kerak bo’lgan muhim soha bo’lishi kerak. Firmaning huquqiy holati haqida litsenziya yoki patentning nusxasi, savdo registridagi ruxsat yoki rasmiy tashkilotlarning sertifikatlari guvoh berishi mumkin. Firmaning huquqiy holati hakida uning milliy yoki tashqi turistik assotsiatsiya yoki tashkilotga a’zoligi ham guvoh beradi. Ma’lumki bu tashkilotlarga faqat turistik faoliyatga ega bo’lgan firmalar kiradi. Bu milliy assosiatsiyalar o’z shartlariga ko’ra o’z a’zolari ustidan ruhiy va moddiy ma’suliyatga ega va ularning qonunga rioya qilishlari jiddiy nazorat qilinadi. Huquqiy imkoniyatini o’rganayotganimizda, turfirmaning transport kompaniyasi bilan shartnomaga egaligini ham nazarda to’tish kerak. Transport kompaniyasining (aviatsion, temir yo’l, dengiz yo’li va avtotransport) turistik firmani agent qilib saylanishi ham uning transport kompaniyasi tomondan ishonchga ega ekanligini ko’rsatadi. CHiptalar qattiq moddiy nazorat hujjati hisoblanadi. Bunday ishonch faqatgina turfirmaning ish faoliyati chuqur o’rganilganda beriladi.

    Kredit kompaniyasi - bu tushuncha ostida firmaning shartnoma tuzishga yetarli mablag’ining borligi tushuniladi. Huquqiy imkoniyat firmada o’z yuridik kuchiga ega ekan o’zgarmas xarakteri hisoblanadi, lekin kredit kompaniyasi bir necha marta o’zgarishi mumkin. Ba’zi turistik firmalar o’z tajribalarida shunday ahvolga guvoh bo’lishganki, xorijiy turfirma bank hisoblarida ba’zi kunlarda millionlab amerika dollari bo’lgan, lekin bir necha kundan so’ng esa u hisoblar bo’sh bo’lishgan. Ko’pincha firmalar o’z kredit imkoniyatlari haqida isbot sifatida bank referansini ko’rsatishadi, bankdan mablag’ning taxminiy hisobi haqida ariza olib kelishadi. Lekin, bu arizalar yetarli emas, bundan tashqari u shartnoma tuzishga asos bo’la olmaydi. Turistik firmaning kredit imkoniyatiga bank kafolat beradi. Lekin bank firmaning maxsus shartnomasisiz bunday kafolat berishiga haqli emas, bu holatda u firmaning moddiy amallari uchun mas’uliyat olgan bo’ladi. Bank kafolat bo’lganda, firma hisobidan kerakli summani olishadi va uni kafolat depoziti sifatida saqlashadi. Bu firma uchun yo’naltirilgan mablag’dan olish demakdir va u bunga o’z hohishiga deyarli zid rozi bo’ladi. SHuning uchun firma bilan shartnoma tuzishda shartlarni yaxshi ko’rib chiqish kerak.

    qiziqishlarni eng haqiqiy yo’l bilan ta’minlash firma hisobiga ko’ra bu undan avans to’lovini olishda imzolangan shartnomaga bog’liq ravishda avans to’lovlari depozit va pay kuni sifatida qo’llanishi mumkin.

    Depozit-kelishuv umumiy narxining kelishilgan qismi bo’lib, hamkorlik amalga oshirilgunga qadar kafolat sifatida so’nggi hisoblarni turistik firmaga o’tkazishidir. So’nggi hisobga kitobga ko’ra depozit shartnomaning umumiy to’lov narxiga qo’shiladi. SHartnoma rad qilinganda depozit asos solgan tomonga qaytariladi.

    Xorijiy firmalar bilan hamkorlikda depozitning ikki shakli mavjud. Birinchisi-bu xaridorga yil davomida ko’rsatiladigan xizmat to’lovi hisobiga qo’shiladi. Bunday depozit yil boshida o’tkaziladi. Uning (10-15 foiz) hajmi shartnoma tuzayotgan tomonlar shartlariga ko’ra belgilanadi. Yil oxirida u so’nggi operatsiyada hisoblanishi mumkin. Depozitning ikkinchi shakli har bir turistik xizmat uchun qo’llaniladi, ko’pincha turistik guruhlarni qabul qilishda: bu holatda depozit har bir kelgan guruhga kelishilgan vaqtda va kelishilgan hajmda (50-60 foiz) o’tkaziladi. Hamkor bilan hisobda shunga e’tibor berish kerakki, turagent qarz olgan mablag’dan depozit mablag’ hajmi ko’p bo’lmasligi kerak. Turistik korxonalar potentsial turagentni puxta tanlashi, uning ishonchliligini va ish faoliyatini o’rganishi va undan keyingina u bilan agentlik bitimini tuzishi kerak. Turizmda turistik korxonalar hamkorlarni maxsulotga qo’yilgan sotish masalalari va xususiyatlaridan kelib chiqqan holda tanlaydilar, ular hamkorlarni tanlashda quyidagi omillarni e’tiborga olishlari lozim;


    • turlarning amaliy yo’nalishi (dam olish, biznes safarlari, ov va boshqalar);

    • huquq va burch ko’lami;

    • belgilangan hudud, korxonalar guruhining mavjudligi;

    • potentsial turistlar guruhining ijtimoiy-iqtisodiy va boshqa belgilari;

    • savdo usullari va texnologiyasining turi;

    • o’zaro hisob - kitoblarning turi;

    • turizm doirasidagi ish tajribasi va imidji;

    • faoliyatning berilgan turidagi litsenziyaning mavjudligi.


    11.2. Turizmda agentlik bitimlarini tuzish usullari
    Jahon tajribasida tashkilot usullarining agentliklar bilan o’zaro aloqasi va agentlik tarmoqlarining qurilishi tashkil topgan va yaxshi ishlangan. Bu murakkab zanjirning hamma xalqalari agentlik bitimi asosida, ba’zilari odatdagi turlarni sotish bitimidan farq qilgan holda bir-biriga ta’sir qiladi. qoida bo’yicha, agentlik bitimida ikkita qatnashuvchi bo’ladi. Mohiyati va ichki tabiatiga ko’ra agentlik bitimi axdnoma topshirig’iga yaqin, har qanday holatda ham agentlik bitimi - bu ishlab chiqaruvchi va agent sotuvchi orasidagi axdnoma bo’lib, agentlik rag’batlantirish shartlari bo’yicha turlarni sotish va jo’natish ishlarini amalga oshiradi. Agenlik bitimini tuzish shartlari har bir davlatning fuqorolik kodeksida bo’ladi va agentlik bitimlariga topshiriq va komissiya axdnomalari haqidagi qoidalar qo’llanishi belgilangan. Bunga mos ravishda agentlik bitimi quyidagi sharoitlarga ega bo’lishi mumkin;

    - bir tomon (turagent) o’z nomidan va boshqa tomon hisobiga (turoperator) belgilangan yuridik kuchni bajarish majburiyatini o’z zimmasiga oladi;

    - bir tomon (turagent) mukofotlash uchun boshqa tomon (turoperator) topshirig’i bo’yicha yuridik va boshqa faoliyatlarni o’z nomidan va turoperator (printsipial) hisobiga bajarish majburiyatlarini oladi. Bunda agar turagent turist bilan turni o’z nomidan sotish bo’yicha axdnoma tuzsa u turist oldidagi huquq va majburiyatlariga turist bilan tuzilgan bitimda turoperator aytilgan yoki aytilmaganligidan qat’iy nazar, turistga turoperator bevosita xizmat qilishidan qat’iy nazar ega bo’ladi. Agar turist bilan axdnoma agentlikdagi turoperator nomidan tuzilsa, turist oldidagi huquq va majburiyatlar bevosita turoperator tomonidan amalga oshiriladi. Bunday holatda turagent turoperator belgisi ostida harakat qiladi va hamma turist bilan o’zaro munosabatlar turoperator bilan o’zaro munosabatlarga o’xshab rasmiylashtiriladi.

    Har qanday holatda ham bunday bitim turagentga ishini turoperator maxsulotini sotish bo’yicha bajarganligi uchun mukofotlash haqini nazarda tutadi. Odatda bu komission mukofotlashdir, lekin har bir sotilgan turistik maxsulot uchun belgilangan mablag’ ham bo’lishi mumkin. Bu bitim shartlarida qayd etilgan. Agentlik bitimi o’z qatnashuvchilarining huquqlarini cheklashi mumkin. Undagi qonunlarga ko’ra turoperatorning belgilangan axdnoma doirasida harakat qiluvchi boshqa agentlar bilan agentlik axdnomalarini tuzmaslik yoki agentlik axdnomasi mavzusini tashkil etuvchi analogik, mustaqil faoliyat hududida bajarishdan bosh tortish majburiyatlari bor bo’lishi mumkin. Lekin bunday shart kamdan-kam uchraydi. Bitimda turagentning boshqa turoperatorlar bilan analogik agentlik axdnomalarini tuzmaslikka majbur qiluvchi, turlar savdosini mo’ljallovchi, axdnomada ko’rsatilgan hudud bilan butunlay yoki qisman to’g’ri keluvchi hududda amalga oshirilishi kerak bo’lgan turistik xizmatini cheklash ham nazarda tutilishi mumkin. Bitimda albatta turagentning o’tkazilgan savdolar bo’yicha turoperator oldidagi hisobot muddati va shartlari belgilanadi.

    Fuqorolik kodeksi orqali turagentga turoperator oldidagi subagent harakati uchun javobgar bo’lgan holda subagentlik axdnomasini tuzish huquqi ruxsat etiladi.

    Turistik agentliklardan maxsulot sotadigan tarmoqni asosiy o’ringa qo’yuvchi turoperator yuridik shaxs bo’lib, ba’zi xizmatlarni bajarishni yuklaydi. Agent sifatida esa yuridik firmaga (turagentlik) o’xshab jismoniy shaxs ham (chakana agent) bo’lishi mumkin. Agentlar bilan ishlash usullari turoperatorning barqaror ijobiy imidjini tuzishga va agentlik tarmog’ining qatnashuvchilari bilan foydali ta’sirini yaratishga yo’naltirilgan41. Agentlik bitimi yozma rasmiylashtirilgan bo’lishi kerak, garchi ba’zi mamlakatlarda, masalan, Amerikada og’zaki bitimga ruxsat etilsa ham, O’zbekiston qonunlariga binoan axdnoma va bitim yozma ko’rinishda, undan ham yaxshisi yozuv mashinkasi yoki kompyuter printerida ko’chirgich qog’oz orqali bosib chiqarilgan bo’lishi kerak. Bitim matnining hajmi tomonlarning aloqalariga, mavzu murakkabligiga va bu bitim ob’ektiga bog’liq. Bitim shartlari qanchalik batafsil bayon qilinsa, sheriklarda ishlash va paydo bo’lgan muammolarni janjal va to’qnashuvlarsiz hal etish oson bo’ladi. Teks hajmidan qat’iy nazar agentlik bitimi zarur atributlarga ega bo’lishi kerak, ularsiz u ma’nodan mahrum bo’ladi yoki bo’lmasa haqiqiy emas deb olinadi.


    11.3. SHartnoma tuzishdagi asosiy qoidalar
    1. SHartnoma tuzishda quyidagilarni aniq bilish lozim, bular realizatsiya qilganda qanday maqsadlarga erishish kerakligini, shuningdek rasmiylashtirish, imzolash va ijro etish bilan bog’liq eng muhim masalalarni aniqlashtirish. Bulajak shartnomaning asosiy masalalari bilan tanishib chiqish lozim. Keyinchalik, umimiylidan xususiylikka utilganda bosqichma-bosqich taxminiy ish rejasi tuziladi. Ish rejasi qanday bo’lishi, har bir bosichda nima qilinishi, faoliyat mobaynida nima talab qilinishi taxmin qilinadi, shuning bilan birga tavakkalchilik darajasi o’ylab ko’riladi.

    2. SHartnomada ko’rsatilgan loyihalarni kontragentlar emas, balki loyihadan manfaatdor tashkilot ishlab chiqarishi lozim. Hamkor bilan shartnoma tuzishda firma manfaati kuzda tutilmaganligi bo’lishi mumkin, shuning uchun uni boshqa shartnoma orqali kelishishga to’g’ri keladi. Bu esa tashabbusni kuldan chiqarishga olib kelishi mumkin. Bundan tashkari hamkordan (kontragent) kelib chiqadigan kutilmagan vaziyatlardan qutilish mumkin va uning tanbehlari orqali manfaatlarini bilib olish mumkin. SHuning bilan birga shartnomaga kiritilishi istalmagan shartlar oldi olinishi lozim.

    3. Agar shartnoma tuzish taklifi noma’lum korxona tomonidan tushadigan bo’lsa, iloji boricha u hakda ko’proq ma’lumot olish lozim. CHet elda tadbirkorlar yangi hamkorlarning taklifiga o’ta xushyorlik bilan qarashadi. U yerda ochiq turdagi savdo-sotiq resurslari xatto kompaniya va alohida turdagi firma bilan xususiy tijoratchilar haqida ma’lumot beradigan firmalar bor, ya’ni ular firmaning ustav fondi, ixtisoslashganligi va yillik oboroti, xodimlar haqida ma’lumotlar, xizmat ko’rsatadigan banki va xakozalar haqida ma’lumot beradi.

    Hattoki tashkilot rahbarlarining biografiyasi ularning sudlanganligi va moajarolari haqida ma’lumot olish mumkin. YAna xaridor, mijoz va ta’minotchi haqida to’liq ma’lumot olish mumkin. Bunday xizatlar xozircha bizda yulga uyilagan. shuning uchun bu xizmatlarni o’zimizda ham rivojlantirishimiz lozim. YA’ni hamkorlar haqida o’ziga xos "xujjatlar" tuzish lozim.

    Siz hamkorlik qilmoqchi bo’lgan tashkilot xaqiqatdan ham mavjudligiga ishonch xosil qilish kerak.

    Buning uchun xorijiy xujjatlar (ustav, joriy shartnomalar) qayd qilinganligi haqidagi guvohnomalar bilan tanishib chiqish kerak. Asosiy diqqatni uning ta’sischisi kim ekanligiga, ustav fondi qandayligiga, ofisning qaerda joylashganligiga (faqatgina yuridik manzili emas), unga qaysi banklar xizmat ko’rsatishi, moliyaviy ahvoli va mavqeiga qaratish kerak. Hamkor, kontragent, bankirlar orqali tashkilot va boshliklar haqida ko’proq ma’lumotga ega bo’lish kerak.

    1. SHartnomani imzolashda konragent vakili yuridik huquqiga yoki vakolatiga ega ekanligiga ishonch xosil qilish kerak. shuning uchun tijorat tashkilotlarning vakillari bilan muzokaraga kirishishdan olin vakil vakolatga ega yoki ega emasligini bilishimiz lozim.

    Bu kabi vakolatning yo’qligi vakillarning sharnomani imzolashda qilgan xizmatlari uchun haq to’lamasligiga yoki xizmat uchun to’langan haqning qaytib olinishiga olib kelishi mumkin. Bu turdagi faoliyat ko’p hajmdagi nuqsonlarga ega bo’ladi.

    Amaliyotning ko’rsatishicha, ko’p hollarda kontragentlar o’z ma’suliyatiga sovuqqonlik bilan yondashadilar va uni suistemol qilgan holda, shartnomani imzolashga shaxs vakolatiga ega emasligini e’lon qilishadi (bu qalloblikning eng kup tarqalgan usullaridan biridir). Bu holga tushmaslik uchun undan kerakli bo’lmagan xujjatlarni taqdim qilishni so’rash lozim.

    Agar korxona boshligi kontragent sifatida chiqsa, uni tayinlaganligi haqidagi xujjatlar bilan tanishib chiqish kerak yoki korxona ta’sischilarining majlisi haqidagi protokol bilan tanishib chiqish lozim (tijorat tashkilotlar uchun). So’nggi vaziyatni e’tiborga olgan holda quyidagilarga e’tibor berish lozim. Oxirgi paytlarda bir xil korxonalarda asosan yollanib ishlaydigan direktorlar ma’suliyati ta’sischilar tomonidan cheklanadi va uni boshqaruvchilarning direktorlar va ta’sischilar kengashi orqali ma’suliyati belgilanishi mumkin. Masalan, tashkilot ustavidagi “Direktor kompitenti” bulimida direktor 10 mln.dan oshiq summada shartnoma tuzishi mumkin ekanligi ko’rsatilgan bo’lishi mumkin, bu direktorlar kengashida ruxsat beriladi. SHuning uchun tashkilot kontragentining yuqorida ko’rsatilgan bulimi bilan tanish bo’lishi kerak va direktorning ma’suliyati cheklanmaganligiga ishonch xosil qilish kerak. Agar vakil ishonchnoma bilan ish ko’rayotgan bo’lsa, ishonchnomada tashkilot boshlig’ining imzosi va muhri bo’lishi kerak, yana u qaysi sanada berilganligi (agar sana ko’rsatilmagan bo’lsa ishonchnoma bekor xisoblanadi) uning amal qilish vaqtiga e’tibor berish shart.

    2.SHartnoma shartlarini ishlab chiqish paytida uning aniq va ravonligiga ishonch qabul qilinadi. SHartnomada har bir so’z ma’noga ega. Agar biror atama yoki so’z tushunarsiz bo’lsa, mutaxasislarga murojat qilish kerak. Baxs natijasida kontragent shartnomadagi har bir noaniqlikni o’z foydasiga hal qilish mumkin. Bundan tashqari, hamkor o’zi ham shartnomaga noaniq shakllangan so’zlarni qo’shib yuborishi mumkin (bu so’zlar ma’nosi faqat ungagina tushunarli bo’lishi mumkin) bunda ikkinchi tomon manfaatlarini ancha chegaralab qo’yish mumkin.

    Ko’p hollarda noaniqlik xalqaro savdo-sotiq sohasida yo’l qo’yiladi, bu esa shartnomaning yuridik asosini tashkil qiladi. Ba’zan suv transportida “SIF” savdo atamasi ishlatilib, bu quruqlikdagi transportlar (temir yul, avtomobil) yoki aralash turdagi transportlar (xar xil turdagi transportlar) ham ishlatiladi. SHartnoma tomonlar aniq nimani nazarda tutganligi mavhumligi, maxsulot yetkazilgan vaqti va xavf-xatarning sotuvchidan oluvchiga o’tish kabi masalalarning kelib chiqishiga olib keladi.

    3.Ma’suliyatdan ozod kiluvchi sharoit shartlarini shakllanishida, u yoki bu tomonlarning holatlarini xisobga olish kerak, bu esa shartnomadagi mulk javobgarligini oshishiga yoki kamayishiga olib kelishi mumkin.

    SHartnomadagi kiritilgan bir qator shartlar majburiyat buzilganda ham ma’lum sharoitlarga ko’ra undan ozod qilinishi mumkin. Qoida bo’yicha xo’jalik sudi zarar ko’rgan tarafdan zarar miqdoriii undirib beradi. Bu shartnomada ko’rsatilgan taqdirdagina amalga oshiriladi.

    4. SHartnoma loyihasi tayyor bo’lganda, uni yana bir marta mukammalligini tekshirib ko’rish kerak. CHunki, unda ko’p ma’noli so’zlar yoki boshqa xatolar bo’lishi mumkin.

    SHartnoma-bu qonuniy xujjat. Uni ma’suliyatli mutaxasizlarsiz tuzib bo’lmaydi. YUrist u yoki bu shartlarni huquqiy oqibatlarshsh aniqlab berishi shart va ma’lum bir punktlarning yangi variyatlarini taklif qilishi mumkin. SHuning uchun shartnoma imzolashdan oldin yurist bilan maslaxatlashish kerak.

    4. Ko’pgina tadbirkorlar xar xil turdagi shartnomalardan keng ko’lamda foydalanadilar. Ularning namunalari xozirgi paytgacha xar xil to’plamlarda mutaxasislar tavsiyanomasida taqdim etilmoqda. Mininum shartlarni yoz ichiga olgan juda qisqa shartnomalar qatorida (tovar miqdori va nomini uz ichiga oluvchi shartnoma, yetkazib berishning boshlangich narxi, maxsulot sifatiga talab, yetkazib berish vaqti, to’lov shartlari) ko’p hollarda ko’p betli va to’liq shartnomalar tuziladi. U ko’pgina shartlarni o’z ichiga oladi. Qisqa turdagi shartnomalar bo’sh qolgan joylari shartlari bilan to’ldirilishini talab qilinadi. Arbitraj amaliyotini ko’rsatishicha u haqda ko’p hollarda unitiladi va kutilmagan zararlarga olib keladi. Ayni paytda to’liq shartnomalar ham kutilgan natijalarni bermaydi.

    Birinchidan, ko’pincha bunday shartnomalar ko’p hollarda trafaret usulida tuziladi. Bunda tovari turiga yetarli darajada e’tibor berilmaydi. Tovar turi esa oldi sotdi, yoki boshqa turdagi shartnomalariing predmeti bo’lib xisoblanadi. Bir xil shartlar oziq-ovqat va sanoat tovarlari munosabatida nazarda tutiladi.

    Ikkinchidan, bir xil turdagi shartnomalar hamkor qanaqa bo’lishidan qati nazar tuziladi.

    Uchinchidan, intilish shartnomada xar xil holatlarni e’tiborga oladi. Malum bo’lishicha shartnomada hamma narsani ham xisobga olishning iloji yo’q. Turistik biznesni xavfsizlantiradigan universal formalar yo’q.



    SHartnoma tuzilishi

    1. Preambul (yoki kirish qismi)

    2. SHartnoma predmeti

    3. SHartnomaning qo’shimcha shartlari

    1. Preambul (yoki kirish qismi)

    1. SHartnoma turi (oldi-sotdi shartnomasi, yetkazib berish komissiya, transport xizmati, ijora, qo’shma faoliyat va xokozo).

    SHartnomaning aniq nomi qanaqa huquq aloqalarini aniqlashni belgilab beradi. Lekin shartnoma nomi bilan emas tarkibi bilan farqlashimizni unutmasligimiz kerak. Agar shartnomaning nomi ko’rsatilmagan bo’lsa tushinish uchun oldin uni o’qib chiqish kerak. Keyin uni nima haqidaligini muhokama qilsak bo’ladi.

    2. SHartnoma imzolash vaqti.

    U o’z ichiga kun, oy va yilni oladi. Bu ko’rsatkichlar bilan sharnomaning amal qilish vaqti, imzolangan vaqti o’zaro bog’liq.



    1. SHartnoma imzolash vaqti (shahar yoki aholi punkti).

    SHartnoma imzolash joyi oddiy rasmiyatilik emas ba’zan yuridik ahamiyatga ega bo’ladi.

    Bitim imzolangan joyga qarab, quyidagilar aniqlanadi. a) Bitim shakli b) Bitim tuzgan shaxsllarning huquqiy layoqati va mexnat unumi v) Bitim payti naydo bo’lgan majburiyatlar (oxirgi holatda talonlar shartnomada boshqa viziyatni ham qarab chiqish mumkin).



    1. Kontroagentning davlat tomonidan qayd qilingan to’liq firmaviy nomi, yoki tomonlarning shartnomasi ko’ra qisqartirilgan nomi ("Buyurtmachi", "Xaridor", "Arendaga oluvchi" va xokozo).

    5. SHartnoma imzolangan shaxslarning mansabi, ismi-sharifi, shartnomani imzolash haqida vakolati.

    SHartnoma predmeti
    SHartnomaning bu qismi jiddiy vazifalarni o’z ichiga oladi.

    1. SHartnoma predmeti yoki tomonlar nima haqida kelishuvi.

    2.SHartnomaga ko’ra ikkala tomonning majburiyatlari va huquqlari.

    3. SHartnoma bahosi, xisob-kitob tartibi va boshqalar.

    4. Tomonlarning o’z ma’suliyatlarini bajarish vaqti.

    Bu shartlarning aniq tartibi shartnoma turidan va aniq uning tuzilish vaziyatiga bog’liq.

    5. SHartnomaning qo’shimcha shartlari.

    Bu bo’lim shartnoma o’z ichiga olishi kerak bo’lgan shartlarni o’z ichiga oladi. Bu uz navbatida tomonlar majburiyatiga va huquqiga sezilarli ta’sir ko’rsatadi.

    1. SHartnomaning amal qilish vaqti. Unda shartnomani tomonlarning bajarish vaqti ko’rsatilishi shart. Bu shartnoma muddati tugaganligini va kontragentga o’z talablarimizni talab qilish vaqti kelganligini bildiradi.

    2. Tomonlar majburiyati bu tomonlarning biri shartni buzish natijasida o’z majburiyatini bajarishini ta’minlaydi. Bu yerda xar xil turdagi sanktsiyalar, shikoyatlar va jazolar belgilangan. shartnoma tuzishda quyidagi ma’suliyatlarni joriy qilish mumkin: tomonlar majburiyatlarini bajarmasligi natijasida jarima belgilanishi, bu zararlar konragentlar tomonidan koplanishini ko’rsatish lozim. Agar bu shart shartnomaga kiritilmagan bo’lsa, kontragentdan hech narsa undirilmaydi.



    1. Ma’suliyatni yuklashga quyidagilar kiradi: garov, qarz, mulkni ushlab turish, jarima, kafillik, bank kafolati, bundan tashkari boshqa usullar ham ishlatilishi mumkin. Bular shartnoma va qonun bilan reglamentatsiya qilinadi.

    2. SHartnomaga ko’ra axborot maxfiyligi.

    5. SHartnomaga ko’ra tomonlar orasidagi mojarolarning bartaraf etilishi. Tomonlar orasidagi mojarolar arbitraj sudida qonun orqali xal qilinadi. Lekin tomonlar boshqacha yo’l tutishi ham mumkin. Ular mojarolarini arbitraj sudida emas treyter sudi orqali amalga oshiradi. Bu punktda shartnomaga ko’ra talab qarzdor ruxsati bilan amalga oshiriladi.
    SHartnomaning qolgan shartlari

    Bu shartlar quyidagi shartlarni o’z ichiga oladi:

    1. Tomonlar aloqasini boshqarish huquqi (asosan bu tashqi savdo shartnomasida bo’lishi mumkin).

    2. Tomonlar kelishuvining xususiyatlari.

    a) YA’ni ma’lumot berish vakolatiga egaligi va shartnomani bajarishdagi masalalarni yechish. Bu 2 xil usulda shakllanishi mumkin; vakolatli shaxsning buyrug’i yoki mansabdorlarning buyrug’i orqali.

    a) Tomonlar orasidagi muddatlar. Masalan, har payshanba 12:00 da.

    b) Aloha usuli orqali: telefon, faks, teleks, telegraf, teletayp. Ularning raqamlari ko’rsatilishi shart.


    1. SHartnoma oldi faoliyatning taqdiri o’rnatgan bir qator masalalarni oldini oladi, yani shartnoma imzolangandan keyin, so’nggi muzokaralar, xatlashuvlar, oxirgi kelishuvlar va oxirgi maqsadlar o’z kuchini yo’qotadi. 2. Tomonlar rekviziti.

    a) Pochta rekviziti.

    b) Tashkilot manzili.

    s) Tomonlarning bank rekvezitlari (xisob raqami, bank muassasasi, bank kodi, MFO va RKP ma’lumotlari).

    d) YUk tushirish rekvizitlari (temir yo’llari uchun, konteynerlar uchun). Asosiy diqqat ma’lumotlarning to’g’riligiga qaratiladi. Bu kontragentning bank rekvezitlariga tegishli bo’ladi. Bunday hollarda ulardan zararni undirish qiyin.

    1. SHartnoma nusxasi miqdori.

    2. Muxr bosish orqali har bir tashkilot shartnomani imzolashi.

    Sifatli shartnoma faoliyatini ta’minlash uchun yuqorida sanab o’tilgan shartnomalar orasidan ma’lumotlar to’plamini tuzish tavsiya qilinadi yoki maxsus paket programmalarini olish tavsiya qilinadi: "Kodeks", "maslaxatchi" va hokazo. Agar turistik kompyuter multimediyalari bo’lsa, paketlar SD ROM lazer disklarda ham ishlatilishi mumkin. Ularning boshqa mashinilar oldidagi axborot ko’lamining farqliligi:


    • diskning katta xajmga egaligi (2 gigabayt);

    • o’lchamining kichikligi va SD ning og’irligi;

    - ularni qayta yozmaslik uchun arxivlar nusxasini yaratish kerak;

    - diskning saqlash sharoitiga va atrofiga mos emasligi 1ta lazerning xajmi 1500-2000 ta standart formatdagi disklarga teng;


    Hozirgi paytda bir qator firmalar tarafidan xar xil turdagi shartnomalar SD ROM ichiga joylashtirilgan: "Tadbirkor kutubxonasi", "sizning ofisingiz", "PK ishlatuvchi kutubxonasi", "sizning huquqingiz" va boshqalar.

    11.4. Turizmdagi asosiy rasmiyatchiliklar va ularni soddalashtirish muammolari

    Tabiiyki, xalqaro turizmni rivojlantirishda muammolar bisyor. Ulardan chegaradan o’tishda va chet mamlakatda bo’lishda rasmiyatchiliklarni hal qilish bilan bog’liq asosiy muammolarga to’xtalib o’tamiz:

    - pasport va viza muammosi;

    - valyuta nazorati hamda valyuta ayirboshlash ustidan nazorat;

    - bojxona qoidalari;

    - tibbiy rasmiyatchiliklar;

    - politsiya nazorati;

    - turistik hujjatlar;

    - sayohat mamlakatida milliy hujjatlarni legalizatsiya qilish (ularning huquqiy layoqati)

    Bu rasmiyatchiliklar turist yashaydigan mamlakatda yuzaga keladi (viza, chet el pasporti) hamda u boshqa mamlakatda bo’lgan davr mobaynida amal qiladi (masalan, valyuta rejimi, tibbiy rejim, politsiya rejimi). Bu tartiblarga amal qilish zarurligi shubhasiz, lekin haddan ortiq tartibga solish (majburiy ro’yxatdan o’tish va h.k.) ba’zan turistga psixologik jihatdan salbiy ta’sir ko’rsatadi.

    Turistik muhitga va mehmondo’stlik sanoatining faoliyatiga rasmiy tartib-taomillarning salbiy ta’siri haqida Markaziy Osiyo turfirmalari bergan javoblarning taqsimlanishi 1-jadvalda keltirilgan.

    1-jadval


    Markaziy Osiyoda xalqaro turizmning rivojlanishiga xalaqit berayotgan asosiy rasmiyatchiliklar

    Rasmiyatchiliklar


    Milliy ekspertlarning fikrlari, foiz hisobida

    Qozog’iston

    O’zbekiston

    Tojik-iston

    Qirg’i-ziston

    Turkma-niston

    Viza yoki taklifnomani rasmiylashtirish bilan bog’liq qiyinchiliklar

    10

    12

    23

    15

    10

    Bojxona tartib-taomillarini bajarish

    30

    23

    36

    22

    20

    Valyutani tartibga solish muammolari

    16

    34

    20

    10

    26

    Politsiya nazorati (shu jumladan ro’yxatdan o’tish va h.k.)

    20

    15

    11

    20

    40

    Tibbiy nazorat (shu jumladan sug’urta qilish)

    3

    1

    6

    8

    3

    CHegaradan o’tishda murakkab psixologik muhit

    11

    15

    4

    3

    1
    1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11


    Download 1.1 Mb.