• Foydalanilgan adabiyotlar
  • Iqtisodiyot




    Download 1.1 Mb.
    bet5/11
    Sana10.04.2017
    Hajmi1.1 Mb.
    1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

    6.Turizmda narx siyosatiga ta’sir qiluvchi atrof-muhit omillari nima?

    7. Xaridorlar soniga ko’ra narx farqliligi nima?


    8. Muddatga ko’ra narx farqliligi nima?

    9. Turistik mahsulotning paydo bo’lishi necha bosqichdan iborat?

    10.Turistik yo’nalishlarning shakllanish omillari nima?

    11.Turistik yo’nalishlarning ijtimoiy va iqtisodiy o’sishiga ta’sir qiluvchi omillar nima?

    13. Turistik yo’nalish nima?

    14. Asosiy tur xujjatlargi nimalar kiradi?

    15. Turistik yo’nalish turlarini izohlang?

    16. Turizmda aylanma yo’nalish qanday amalga oshiriladi?

    17. Jon A.Tomasning taklifiga asosan necha sayohat yo’nalishlari motivlari mavjud?

    18. Ta’lim va madaniyatga aloqador yo’nalish motivlarini izohlang?



    Foydalanilgan adabiyotlar


    1. Александров А.Ю. Международный туризм. Уч.пособие для вузов.- М.: Аспект Пресс, 2004.

    2. Романов А.А. Саакянц Р.Г. География туризма. М. 2003 г.

    3. Дурович А.П. Маркетинг в туризме. Учебное пособие, 2004 г.

    4. Дурович А.П. Маркетинг в туризме Учебное пособие 3-е изд., стереотип, (ГРИФ) 2004 г.

    5. Дурович А.П. Маркетинг в туризме. Учебное пособие 4-е изд., стереотип, (ГРИФ) 2004 г.

    6. Ушаков Д.С. Прикладной туроперейтинг. Учебное пособие, 2004 г.

    7. Морозов Н.С. Реклама в социално-културно сервисе и туризме. Учебник, 2003.

    8. Дурович А.П. Реклама в туризме Учебное пособие, 2003 г.

    9. Юрев А. П. «Планирование туризма», Донецск. 2004

    10. Черных Н.Б. Технология путешествий и организация обслуживания мижозов. Уч.пособие. 2002 г.

    11. Борисов К.Г. Международный туризм и право. Уч. пособие. М.: Издателство “НИМП”, 1999,

    12. Биржаков М.Б., Никифров В.И. Большой глоссарий терминов международного туризма - 2002 год.




    4-MAVZU. MEHMONXONA XO’JALIGI MOHIYATI,

    KLASSIFIKATSIYASI, ASOSIY FUNKSIYASI
    4.1. Mehmonxonalar klassifikatsiyasi

    4.2. Mehmonxona turlari

    4.3. Mehmonxonalarda xizmat ko’rsatish bo’limlari va ularning vazifalari

    4.4. Bino va mehmonxona qurilishi

    4.5. Xonalar. Interer

    4.6. O’zbekistonda mehmonxona xizmatlari
    4.1. Mehmonxonalar klassifikatsiyasi
    Mehmonxonalarni toifalar bo’yicha tasniflash quyidagi talablarga asoslanadi:

    - Moddiy-texnik ta’minlanganligi;

    - xizmat turlari va sifatli xizmatlar ko’rsatish;

    - xizmat ko’rsatish darajasi.

    Toifalar «٭» yulduz belgilar orqali tasniflanadi. Xizmatlar darajasi qanchalik yuqori ekanligini yulduzlar soni ko’pligi bilan aniqlanadi.

    Mehmonxonalar 5 ta toifaga bo’linadi.

    Oliy darajali mehmonxonalar 5ta ٭٭٭٭٭ yulduz bilan belgilanadi. eng past darajali mehmonxona «٭» 1 ta yulduz bilan belgilanadi.

    Mehmonxonalarda quyidagi minimal darajadagi standart talablar belgilangan:

    1. Har qanday darajadagi mehmonxonalar quyidagilarga ega bo’lishi kerak: qulay yurish yo’llari, yo’laklarga belgilar qo’yilgan bo’lishi, barcha yerlar yetarli yoritgichlar bilan ta’minlangan bo’lishi, toifasi ko’rsatilgan va memonxona nomlari mavjud «viveska»larga ega bo’lishi kerak. Mehmonxona binoni bir qismini egallagan bo’lsa alohida kirish yo’llari bo’lishi shart.

    2. Binoning qurilish elementlari va arxitektura-rejalashtirish qarorlari, hamda foydalanayotgan texnik vositalar qurilish normalariga (me’yor) javob berishi zarur.

    3. Mehmonxonaning ekologik jihatdan joylashuvi yashovchilarga qulay bo’lishi kerak.

    4. Mehmonxona sharoitlari yashov uchun bexatar, mehmonlarni buyumlari va sog’liklari saqlanishiga javob bera olishi kerak. Binoning avariya chiqish yo’llari, zinalari va ko’rsatkich belgilar avariya holatida ham oddiy holatda ham aniq ko’rsatilishi zarur.

    5. Mehmonxona yong’inga qarshi himoya vositalari bilan ta’minlangan bo’lishi kerak.

    6. Mehmonxonada sanitar-epidemiologiya nazorati tomonidan o’rnatilgan sanitar-gigiena me’yori va qonunlariga rioya qilinishi zarur.

    7. Mehmonxona issiq va sovuq suvlar zaxirasi bilan ta’minlangan bo’lishi, quvurlar (kanalizatsiya), isitgichlar, sovutgichlar, havoni yangilovchi jihozlar bilan ta’minlangan bo’lishi kerak.

    Har bir nomerda radio, televizor va telefon aloqalari bilan ta’minlangan bo’lishi zarur. Tabiiy va sun’iy yoritilish me’yorlariga javob berishi shart.

    Nomer fondi bir va ikkitalik o’rinlar bilan ta’minlangan nomerlar 60 foiz bir «٭» yulduzli mehmonxonalar, 80 foiz ikki «٭٭» yulduzli va 100 foiz uch «٭٭٭», to’rt «٭٭٭٭» va besh «٭٭٭٭٭» yulduzli mehmonxonalarga xos. Ko’p xonali nomerlar (apartament) uch va undan ortiq yulduzli mehmonxonalarda mujassamlashgandir.

    Mehmonxona xonalarining maydoni qo’yidagicha bo’lishi kerak:

    - 1 xonali 1 o’rinli 8 kv.m. bir yoki ikki yulduzli, 10 kv.m. ikki yulduzli, 12 kv.m. uch yulduzli, 16 kv.m. to’rt yulduzli, 18 kv.m. besh yulduzli mehmonxonalar uchun;

    - 1 xonali 2 o’rinli nomer 12 kv.m. bir yoki ikki yulduzli, 14 kv.m. uch yulduzli, 20-25 kv.m. to’rt yulduzli va besh yulduzli mehmonxonalarga xos;

    - 4 yulduzli va 5 yulduzli mehmonxonalarda trenajyor zallari, basseynlar, sauna, do’kon va maishiy sotuv shaxobchalarida ham xizmat ko’rsatiladi;

    - 2 va undan ortiq yulduzli mehmonxonalarda ovqatlantirish xizmatlari ko’rsatiladi, 2 yulduzli mehmonxonalar kafe yoki restoranga ega bo’ladi, 3 yulduzli mehmonxonalar restoran va bar, 4 va 5 yulduzli mehmonxonalarda restoranning bir necha zallari, alohida xonalari, banket zallari, konferentsiya zallari, tungi klublarga ega bo’ladi.

    Mehmonxonalarda taklif qilinayotgan taomlar variantini tanlash imkoni beriladi (nonushta, 2 martalik, 3 martalik). 4 va 5 yulduzli mehmonxonalarning bar va kafeterida va nomerlarida kecha-kunduz istagan vaqtda xizmat ko’rsatiladi.

    Mehmonxona xodimlariga qo’yiladigan talablarini, ishlash xuquqlarini va majburiyatlarini yaxshi bilishlari, xizmat darajalari jahon standartiga javob berishi zarur.

    Rahbarlar va xodimlar kasbiy tayyorgarlikdan o’tgan bo’lishi shart. eng asosiy talab – chet tilini bilish. 3dan 5 yulduzgacha bo’lgan mehmonxonalarda xodim biron bir chet tilida bemalol gaplasha olishi kerak, xizmat davrida 2-3ta chet tiliga tarjima qilishi ham zarur bo’ladi.
    CHet el davlatlaridagi klassifikatsiya.
    Hozirgi kunda 30 xildan ortiq klassifikatsiya tizimi mavjud. Bulardan keng tarqalgani quyidagilar:

    - YUlduz tizimi (1dan 5gacha) asosidagi frantsuz klassifikatsiyasi;

    - Xarf tizimi (A-V-S-D) (asosan Gretsiyada qo’llaniladi);

    - Ball tizimdagi (Hindiston);

    - Razryad tizimdagi (AQSH);

    - Toj tizimdagi (Buyuk Britaniya).


    YUlduz tizimi.

    Evropa tipi. Frantsuz tizimi asosida klassifikatsiyalanadi. U mexhonxonalar uchun 5 daraja va motellar uchun 3 darajali belgilanadi. Asosan Frantsiya, Avstriya, Vengriya, Belgiya, Gollandiya, Misr Arab Respublikasi va Rossiya davlatlarida qo’llaniladi. Mehmonxonalarda ularni kerakli jihozlar bilan ta’minlanishi sifati, qulaylilik jihatiga bog’liq holda 1dan 5ga qadar ko’payib boradi. Motellarga esa 1dan 3ga qadar belgilanadi.

    Xind tipi. Mehmonxona 1 dan 5 gacha bo’lgan darajada belgilanadi. Maxsus komissiya asosida ball beriladi. qanday darajaga ega bo’lishidan qat’iy nazar minimal ball yig’indisini olishi zarur, chunki har bir punkt uchun 50 foizdan kam ball olmasligi kerak.
    Toj tizimi.

    Listed-turar joy bilan ta’minlanadi, ammo xizmat ko’rsatish chegaralangan.



    Bir tojli – qo’l yuvish jihozi va telefon har bir xonada bo’ladi.

    Ikki tojli – ertalab choy beriladi, rangli televizorlar mavjud bo’ladi.

    Xonaning 1G’5 qismida alohida xojatxona, hammom yoki dush bilan ta’minlangan bo’lib, kechqurun issiq ovqat olishi mumkin bo’ladi.



    3-4 tojli – 90 foiz xonalar alohida xojatxona, hammom yoki dush, rangli televizor, radio, telefon, kir yuvish xizmatlari, istalgan vaqtda xonaga buyurtma berish mumkin.

    5-tojli – har bir nomerda hamma qulayliklar bor, xona yig’ishtirish qo’shimcha pul to’lab kir yuvdirish ham mumkin. Mehmonlarni kecha-yu kunduz qabul qilinadi. Nonushta, tushlik va kechki ovqat uchun turli xil taom va ichimliklarni mehmonxona restoranida iste’mol qilish mumkin.
    Boshqa belgilar tizimi.

    «Kalit» belgili – faqat yashash uchun nomer bilan ta’minlanadi. Ovqatlanishni o’zingiz tashkil qilasiz. Kalitlar qanchalik ko’p bo’lsa xizmatlar darajasi shunchalik ko’p bo’ladi.

    «V» belgili – kravat va nonushta bilan ta’minlanadi. Odatda bu xususiy uy hisoblanadi, xona bronlash shart emas.

    «Oy» belgili – tunash uchun joy. Avto yo’ldagi boshpana hisoblanadi. qanchalik oy ko’p bo’lsa shunchalik qulayligi yuqori bo’ladi.
    4.2. Mehmonxona turlari

    Motel – avtoturistlar uchun mehmonxona. qulay nomerlardan tashqari turistlarga avtomashinalarini turar joylari bilan ham ta’minlanadi. Odatda motellarda restoran, bar, kino-videofilmlar ko’rish, konferentsiya zallari, sport bilan shug’ullanish va o’yin maydonlari, basseyn, tennis kortlari ham xizmat ko’rsatadi.

    Kemping – odatda shahar chekkasida moteldan uzoq bo’lmagan yerda joylashgan bo’ladi. Avtoturistlar, mototuristlar va veloturistlar uchun qulaylik yaratilgan bo’ladi. Turistlarga yotish uchun xona beriladi, ko’pincha palatka yoki yozgi uychalar va ba’zi qulayliklari bilan jihozlangan oshxonalarda maxsus taomlarni tayyorlash mumkin.

    «Rotel» – harakatlanuvchi mehmonxona, vagon ko’rinishidagi 1 yoki 2 o’rinli nomerga ega bo’lgan, kiyinish xonasi, umumiy ovqatlanish, umumiy xojatxonaga ega bo’lgan mehmonxona.

    Flotel – suzib yuruvchi mehmonxona kemasi. Suvdagi ulkan otel, maxsus jihozlangan bo’ladi. qulay nomerlardan tashqari, yaxshi dam olish uchun qulaylik yaratilgan, vaqtinchalik ofisdan foydalanish, operativ vosita aloqalari: telefon, kseroks, faks va boshqa xizmatlar ko’rsatiladi.

    Botel – unchalik katta bo’lmagan suvdagi mehmonxona. Jihozlangan qulayliklarga ega bo’lgan kema.

    Turistik baza – bu turistik majmua bo’lib uning tarkibiga turistlarni qabul qilish va joylashtirish binosi hamda faol dam olishni ta’minlovchi xizmatlar kiradi. Turistik bazalar asosan faol turizm bilan shug’ullanuvchi turistlarni qabul qiladi. Ularga alpinistlar, suv, chang’i sporti bilan shug’ullanuvchilar va boshqalar kiradi.

    Turistik uy – faol harakatdagi turistlarni qisqa muddat dam olishi uchun mo’ljallangan bosh panadir. Bular asosan tog’ yon bag’rida joylashgan bo’lib shart-sharoitlari minimal darajada bo’ladi.

    Hozirgi zamon mehmonxonalari o’zining katta-kichikligi, baland-pastligi, konstruktsiya tipi, shinamlilik darajasi, ishlash tartibi (doimiy, mavsumiy), joylashgan joyi (shahar, kurort, qishloq), funktsional maqsadi, ovqatlantirish bilan ta’minlanganligi, yashashning davomiyligi, baholarning darajasi bilan farqlanadi.



    Mehmonxonalar joylashgan maydonlarga qarab quyidagilarga bo’linadi:

    - shahar maydonida joylashgan;

    - qishloq joyda joylashgan.

    Mehmonxonalarning katta-kichikligi ularda mavjud bo’lgan yotoq joylari bilan aniqlanadi. Har bir davlatda bu ko’rsatkich har xil qabul qilingan. Masalan, SHveytsariya va Avstriyada mehmonxonalar 100 o’rindan kam bo’lsa bunday mehmonxonalar kichik, 100-200 o’rinlik – o’rta, 200 o’rindan ortiq bo’lsa katta hisoblanadi.

    CHexiyada 120 o’rindan kam bo’lsa kichik, 500 gacha – o’rta 500 dan ortig’i – katta, AQSHda 100 gacha – kichik, 500 gacha – o’rta va 500 dan ortig’i katta. SHaharda xonalar fondini aksariyati o’rta va kichik mehmonxonalarda joylashgan.

    Keyingi paytlarda turizmning o’sishi bilan katta mehmonxonalarni ko’payishi ko’zga tashlanmoqda. Katta mehmonxonalarning qurilishining asosiy sabablaridan biri bu iqtisodiy manfaatdorlikdadir. Agar bir xil darajadagi qulaylikka (komfort) ega bo’lgan mehmonxonani 3,3 barobar ko’paytirsak (132 o’rindan 440 o’ringacha) bunda bir o’ringa ketadigan qurilish xarajatlari taxminan 27 foizga kamayadi, ammo lekin 100 tadan 400 (ya’ni 4 barobar) xonagacha ko’paytirsak, u holda oshxona maydoni 2 barobar va yordamchi xo’jalik xonalari 50 foizga oshishi mumkin.

    YAna yaxshi tomoni katta mehmonxonalarda xizmat ko’rsatuvchi xodimlar ishidan unumli foydalanishga erishish; administrativ xodimlarni qisqarishi, ayniqsa katta ish haqi oluvchilar; mijozlarga turli xil xizmatlarni taklif etish mumkin.

    Baholar darajasiga qarab mehmonxonalar quyidagilarga bo’linadi:

    - byudjetli (25-35 AQSH dollari);

    - iqtisodiy (35-55 AQSH dollari);

    - o’rtacha (55-95 AQSH dollari);

    - birinchi klass (95-195 AQSH dollari);

    - apart-oteli (65-125 AQSH dollari);

    - lyuks-oteli (125-525 AQSH dollari).

    Mijozlarning yashash davomiyligiga qarab mehmonxonalar quyidagicha farqlanadi:

    - uzoq muddatga keluvchilar uchun;

    - qisqa muddatga keluvchilar uchun.

    Yil davomida faoliyat ko’rsatishiga qarab mehmonxonalar quyidagicha bo’linadi:

    - yil davomida doimiy ishlab turuvchi;

    - mavsumda ishlab turuvchi (yoz, qish).

    Ovqatlantirish bilan ta’minlanishi bo’yicha mehmonxonalar quyidagilarga bo’linadi:

    - to’la ovqatlantirish (polniy pansion);

    - faqat nonushta bilan ta’minlash;

    - ovqatlantirish taklif etilmaydi (ovqatlantirish korxonalari mavjud emas).

    Mehmonxonalar binosi baland-pastligiga qarab quyidagi guruhlarga bo’linadi:

    - kichik qavatli (1-2 qavat);

    - o’rta qavatli (2-5 qavat);

    - ko’tarilgan qavatli (6-9 qavat);

    - ko’p qavatli (1 toifa – 10-16 qavat, 2 toifa – 17-25 qavat, 3 toifa – 26-40 qavat);

    - baland bino – 40 qavatdan ortiq.

    YAngi qurilayotgan mehmonxonalarda qavatlilik keng tarqalganlari asosan:

    Rossiyada – 5-16 qavat; CHexiyada – 8-14 qavat; Vengriyada kichik shaharlarda – 4-5 qavat, katta shahar va kurortlarda – 6-11 qavat; Germaniyada – 8-10 qavat va Angliyada – 10-15 qavat.



    4.3. Mehmonxonalarda xizmat ko’rsatish bo’limlari va ularning vazifalari

    Har bir mehmonxona o’z yo’nalishi bo’yicha xizmat ko’rsatish bo’limlariga ega. Asosiy xizmatlar bo’limi - turistlarni qabul qilish va joylashtirish yoki porte xizmatlari, xona tozalash xizmatlari, animatsion xizmatlar, muxandis-texnik xizmatlar, tijorat va ma’muriy xizmatlar.



    Porte xizmati.

    Porte xizmati – bu mehmonda muammo paydo bo’lganida doim birinchi murojaat qiladigan joy. Aynan mijoz porte xizmatidan mehmonxona xaqida ta’surot oladi. Portening asosiy vazifasi mehmonlarni qabul qilish va bronlangan nomerlarga joylashtirishdir. Mehmon ro’yxat varaqasini to’ldiradi, pasport ma’lumotlari, doimiy yashash manzili ko’rsatilgan bo’ladi. Rasmiy belgilab olingandan so’ng yuk tashuvchi mehmonni nomergacha yuklarini eltib beradi. Portening yana asosiy funktsiyalaridan biri yashash hisob-kitobini yuritishdir.

    Har bir xodimning asosiy vazifasi mehmonlarga xizmat qilish va mexribonchilik ko’rsatishdir.

    Xona tozalash xizmati

    Xona xizmatchilarining boshlig’i xodimlarning nomerlarni tozaligi, ofis, ishlash joylarining ozoda saqlanishi bo’yicha olib borilayotgan ishlarga javobgardir. Bosh xizmatchi vazifalarni oladi va bo’ysinuvchilarga taqsimlab bo’ladi. Xizmatchilarning har kungi majburiyati nomer bo’sh yoki bandligidan qat’iy nazar nomer tozaligini saqlashdir.



    Animatsiya xizmati

    Zamonaviy inson ehtiyojining o’zgarishi, uning yashash tarzini o’zgarishiga olib keldi va uning dam olish hohishiga ham ta’sir o’tkazdi. An’anaviy dam olish o’zgardi. Turizmda yangi «Animatsiya» tushunchasi mavjud. Animatsiya – bu dam oluvchilarni bo’sh vaqtlarini sport va ko’ngilxushlik dasturi asosida vaqti chog’lik bilan o’tkazishini tushunishimiz mumkin. Kurort va klubli otellar turistlarga to’liq animatsiya dasturini taklif etish uchun (tennis korti, basketbol, voleybol, akvalangda sho’ng’ish, shuningdek basseynlar, plyaj barlari, «taverna»lar, kechki klublar) imkoniyatlari keng bo’lgan infratuzilmaga muhtojdir. Bu ob’ektlarning dizayni alohida e’tiborni talab qiladi. Ushbu faoliyat ko’rsatayotgan markazlar bir-biridan uzoq joylashmagan bo’lishi, dengiz yonida, sotuv nuqtalari (barlar va ovqatlanish joylari) yaqinida joylashgan bo’lishi kerak.

    Animatsiya bilan mustaqil bo’lim shug’illanishi yoki bo’lmasa aynan mehmonxona turistlarni animatsiyaga bo’lgan talablarini qondirishga qaratilgan bo’lishi kerak. Bu bo’limda xizmat qiluvchilar yuqori malakali mutaxassislar bo’lishi, ruhiyatni, musiqa, rassomchilik san’ati, chet tillarini biladigan bo’lishlari shart.

    Animatorlar birinchi meditsina tibbiy yordam ko’rsatishni bilishlari, gimnastika, aerobika mashqlarini olib bora olishlari, bunda dam oluvchilarni yoshlarini hisobga olishi shart. eng asosiysi ular xushmuomala bo’lishlari shart. Otel boshliqlari shuni esda to’tishlari kerakki – animatorlar alohida xizmatchilar, ularga yuqori e’tibor qaratish zarur.



    Muxandis-texnik xizmat

    Bu xizmat sanitar-texnik vositalarni maromli ishlashini va elektr qurilma hamda sistemalarni ta’mirlash va qurilish xizmatlarini, shuningdek ichki va tashqi qulayliklarni yaratishni ta’minlaydi.



    Tijorat xizmati

    Tijorat xizmati strategik va operativ rejalashtirish, marketing, xo’jalik va moliyaviy faoliyatning natijalarini tahlili bilan shug’ullanadi. Bu xizmatni tijorat direktori, direktor o’rinbosari yoki moliyaviy-iqtisodiy masalalar bo’yicha menejer shug’ullanadi.



    Ma’muriyat (administratsiya) xizmati

    Ma’muriy xizmat mehmonxona majmuasining barcha xizmat bo’limlarining ishini tashkillashtirilishiga javob beradi. U moliya, xodimlar (kadrlar) bilan ta’minlash masalalari bilan shug’illanadi, xodimlarga yetarli ish sharoitlarini yaratish, texnika xavfsizligiga, ekologiya va yong’inga qarshi qo’yilgan normativ talablarni bajarilishini nazorat qiladi, hamkorlar va tashqi aloqalar bilan shug’illanadi. Bu bo’limni oliy toifali menejer yoki mehmonxona direktorining o’zi boshqaradi.



    Xavfsizlik xizmati.

    Bu ishga otel xizmatchilari juda jiddiy munosabatda bo’ladilar. Mijozlarni va ularni buyumlarini xavfsizligini ta’minlash mehmonxona xizmatchilarining dastlabki majburiyatlaridan biri hisoblanadi. SHuningdek xavfsizlik xizmati yong’in chiqish xavfsizligiga ham javobgardir. Xavfsizlik xizmati keng ma’noda jismoniy xavfsizlik va mehmonlarni mulklari va mehmonxonaning xususiy mulklarining xavfsizligiga javobgar.

    Jismoniy xavfsizlikka quyidagilar kiradi:

    Bino va binoning hududi, otel hududidagi tungi yoritgichlar, otel yonidan o’tuvchi yo’lovchilardan va bezorilardan saqlash, suvdagi xavfsizlikni ta’minlash, vestibyuldagi buyumlarni, ofisdagi aloqa xizmatini shuningdek restoran va bardagi mulklarni yaxshi saqlanishini ta’minlashdir.

    Mulklarni xavfsizligini ta’minlashning asosiy sharti har qanday holatga qarshi signalizatsiya o’rnatilganligidir. YOng’in chiqqandagi signalizatsiya hamma otellarda bor hisob.

    Mehmonxonalarda shuningdek yordamchi va qo’shimcha xizmatlar mavjud. YOrdamchi xizmatlar: kir yuvish, choyshablar almashtirish, xona tozalash xizmatlari, kiyim tozalash va boshqalar.

    Qo’shimcha xizmatlar: kichik ta’mirlash, sartaroshlik, sauna, basseyn, biznes markaz, savdo shaxobchalari, sport-sog’lomlashtirish markazi va boshqalar.
    4.4. Mehmonxona binosi va qurilishi

    Mehmonxona majmuasining qurilishidan ancha ilgari u loyihalashtiriladi. qurilayotgan majmua atrof landshaftiga moslashtirilishi hamda ekologiya talablariga javob berishi kerak. Mehmonxona qurilishida yana zarur bo’lgan talablardan bu – avto va aerovokzallarga, temir yo’l stantsiyalariga chiqishga qulay aloqa yaratilishi, hamda mehmonxonaga keladigan qulay transport yo’llarini mavjudligidir.

    Barpo etilayotgan mehmonxona kompleksi asosiy va yordamchi binolarga bo’linadi.Mehmonxonaning asosiy binosiga alohida turgan yoki turkompleksga kirgan oshxona, yotoq korpusi, sport binolari va boshqalar kiradi.

    YOrdamchi binoga kir yuvish, qozonxona, omborxona, garaj va boshqa texnik xizmat qiluvchi bo’limlar kiradi. Bundan tashqari turkompleksga suvni nasos stantsiyalari, rezervuarlar, suv xavzasi, fontan, kanalizatsiya, sport maydonchasi va boshqa kommunal inshootlar kiradi.


    4.5. Xonalar va interer

    Mehmonxona binosi o’z funktsiyasiga ko’ra yashash va xizmat ko’rsatish bo’limlariga bo’linadi. Xizmat ko’rsatish bo’limlari bu – ma’muriy, xizmat-ko’rsatish va yordamchi xo’jalik binolaridir.

    Ma’muriy bino bo’limiga vestibyul, ma’muriy xizmat ko’rsatish, byuro xizmati, qabulxona, direktsiya, kadrlar bo’limi, ta’minot bo’limi, garderob, yukxona, shveytsar xizmati bo’limlari kiradi.

    Xizmat ko’rsatuvchi bino bo’limiga aloqa agentligi, transport xizmati kassasi, gazeta, jurnallar, kitoblar, suvenirlar, parfyumeriya sotuv kiosklari, dori kiosklari, sartaroshxona, restoranlar, kafe, barlar, konferentsiya zallari, kiyim tozalash va tikish, poyafzal ta’mirlash, kutubxona, trenajyor zallari va boshqalar kiradi.

    YOrdamchi xo’jalik xonalar: xizmat qiluvchi xodimlarga ajratilgan xonalar, choyshablar saqlanuvchi xonalar, kir yuvish xonalari, ta’mirlash ustachilik xonalari, suv isitish xonalari va boshqalar. Mebel va nomerlarni pardozlash bu mehmonxona intereriga bog’liq. «Interer» so’zi mehmonxonaning ichki qiyofasi degan ma’nolarni anglatadi. Mehmonxona mebeli va boshqa yumshoq jihozlar xonalarning shinamligini va mehmonxonaning asosiy intererini belgilaydi. Mehmonxona mebellari maishiy, idora xizmatiga oid, restoranga oid va maxsus mebellarga bo’linadi. Maishiy mebellarga nomerdagi krovatlar, shkaflar, javoncha (tumbochka), stol va stullar kiradi. Idoraga oid mebellarga ofisni jihozlash uchun hamda turli xizmat xonalariga xizmat qiluvchi mebellar kiradi.

    Restoranga oid mebellar kafe, oshxona, barlar, restoranlar, bufetlarni jihozlash uchun mo’ljallangan.

    Maxsus mebellar bilan sartaroshxona, ustachilik xonasi va boshqa xonalar jihozlanadi. YUmshoq anjomlar (inventar) – bu pardalar, o’rin choyshablari, gilamchalar, o’rinning ustki choyshablari, yostiqlar va boshqalar.
    4.6. O’zbekistonda mehmonxona xizmatlari

    O’zbekiston haqli ravishda xorijiy turistlar uchun jozibali mamlakat xisoblanadi. Xitoyni yevropa mamlakatlari bilan bog’lovchi Buyuk ipak yo’li o’tgan shaharlarda o’rta asrlardan boshlab turli davrlarga taalluqli to’rt mingdan ortiq arxitektura yodgorliklari mavjud. O’zbekiston ko’plab xorijlik turistlarni jalb qilish uchun boshqa resurslarga ega: cho’l va qo’riqxonalar, tog’ cho’qqilari va daryolar, mineral suv buloqlari.

    Ammo hozirgi sayyohlar, hatto ekstremal turizm ishqibozlari ham qulayliklarga o’rganib qolishgan. Agar sayyoh O’zbekistonga tog’ daryosi bo’ylab baydarkada suzish uchun kelgan bo’lsa, bu uning shu daryo qig’og’ida yetib qolishga roziligini anglatmaydi. O’zbekistonning tarixiy, madaniy obidalari bilan tanishish yoki mahalliy ishbilarmonlar bilan hamkorlik o’rnatish uchun keladiganlar yanada ko’proq qulayliklarni hohlashadi. Germaniyaning muvaffaqiyatli ishlayotgan turfirmalaridan birining vaqilini aytishicha: «g’arblik turistlar begonalarning hayotini ko’rishni yoqtirishadi, lekin o’zlarining odatiy hayotlari bilan yashashni istashadi». Ko’pgina xorijlik mehmonlar ularning ehtiyojlari to’liq qondirilmaydigan mamlakatga ozgina muddatga bo’lsada borishni istashmaydi. Haqiqatdan ham, nima uchun ular o’z ta’tillarini turli maishiy muammolarni hal qilishga sarflashlari kerak? Mehmondo’stlik sanoatining vazifasi O’zbekistonga keladigan xorijlik mehmonlar maishiy noqulayliklarga duch kelmasligini ta’minlashdan iborat.

    Mehmondo’stlikni insoniyatning fundamental tushunchalariga kiritish mumkin. Biologik jonzot bo’lgan insonga sayyoramizda yashash doimo qiyin bo’lgan. YAshash uchun u o’zi doim yashaydigan joyi bo’lgan uyini tark etishi lozim. Ayrim hollarda u bir necha kun, xafta, oy mobaynida uyidan uzoqda yashaydi. Unga «begona» kishilarning qo’llab-quvvatlashi va yordami kerak bo’ladi. Xuddi ana shu mehmondo’stlikdir.

    Vebsterning lug’atiga ko’ra mehmondo’stlik sanoati - bu mehmonlarga nisbatan do’stona munosabat bilan ajralib turadigan mehmondo’stlik tamoyillariga asoslangan xizmat ko’rsatish shakllaridan iborat tadbirkorlik sohasidir. Demak, mehmondo’stlik sanoatini mehmonlarni qabul qilish va ularga xizmat ko’rsatish bilan bog’liq bo’lgan xizmatlar bozorida ixtisoslashuvchi turli shakldagi tadbirkorlik deb tushunish mumkin.

    Mehmondo’stlik - bu mehmonda (mijozda) sizning korxonangiz (mehmonxona, turfirma, restoran, kafe va h.k.) haqida shahardagi eng yaxshi degan tushuncha xosil qiluvchi faoliyatdir.

    SHuni doimo yodda tutish kerakki, Sizning korxonangiz raqobatchi korxonalar bilan o’xshash xizmatlar ko’rsatadi. Raqobatchilaringizdan nima bilan ajralib turasiz? Mijozlarga xizmat emas, mehmondo’stlik ko’rsatadigan xizmatchilar bilan. Mijozga xizmat ko’rsatilganda, unga faqat u suragan va talab qilgan narsa beriladi. Mijozga mehmondo’stlik ko’rsatilganda esa mehmondan nima kerakligi suraladi va uning istagi bajariladi.

    SHuni esdan chiqarmaslik kerakki, mijoz siz bilan shaxsan gaplashyaptimi, qo’ngiroq qilyaptimi, yoki xat orqali yozishyaptimi qat’iy nazar u sizning tashkilotingizda asosiy rol uynaydi. Xizmat ko’rsatishning ushbu qoidasi qanday bajarilishiga qarab mehmonxonalar tasniflanadi.

    Mehmonxonalarni tasniflashning umumiy mezoni mavjud emas. Har bir davlatning o’z tasnifi mavjud. Har qanday holda ham mehmonxonalarning toifasi xonalardagi uskunalar va binoning texnik ta’minoti darajasiga bog’liq bo’lgan ko’rsatilayotgan xizmatlarning turiga ko’ra belgilanadi. Turli davlatlardagi mehmonxona xizmatlari standarlariga qandaydir o’xshashlik kiritish uchun jahon turizm tashkilotining kotibiyati «Mehmonxonalarni tasniflash kriteriyalarini xalqaro moslashtirish bo’yicha maslahatlar» ishlab chiqqan. Unda bino, xonalar, jihozlar, mebellar, energiya va suv ta’minoti, isitish, sanitariya, xavfsizlik, aloqa, oshxona, mehmonxona xizmatlari va xizmat ko’rsatuvchi personal bo’yicha minimal talablar ko’rsatilgan. Mehmonxonalar klassidagi farqni belgilash uchun (*) (yulduz) belgisidan foydalaniladi. Mehmonxonalar uchun bir yulduzdan (eng past) besh yulduzgacha (eng yuqori) toifalar belgilangan. Turli toifadagi mehmonxonalarga qo’yilgan minimal talablar ancha ko’pdir.

    1998 yildan boshlab O’zbekistonda kichik va oilaviy korxonalar shaklidagi xususiy mehmonxonalar (B&B - ingliz tilida «krovat va nonushta» so’zini anglatadi) keng tarqala boshladi. Ularning xizmatidan turistlar bilan bir qatorda xalqaro tashkilotlarning vakillari ham foydalanmoqdalar.

    Oddiy xususiy mehmonxona ko’pincha milliy shakldagi hovlisi bo’lgan katta bir yoki ikki qavatli uydan iborat. Bunday mehmonxonalarda xonalarning soni 10-20 ta atrofida bo’ladi.

    O’zbekistondagi yuqori toifadagi

    mehmonxonalarning xarakteristikasi

    O’zbekiston Markaziy Osiyodagi turistik mintaqa bo’lib, yetarli miqdorda xalqaro standartlarga javob beradigan mehmonxonalarga ega. O’zbekistonda 96 mehmonxona ro’yxatga olingan (2001). Ulardan xalqaro klassdagi 4-5 toifali 7 mehmonxona majmui mavjud. Ular xorijiy investorlar ishtiroki bilan qurilgan va rekonstruktsiya qilingan.

    Intercontinental (Toshkent). Besh yulduzli mehmonxona, shaharning markazida joylashgan. Xonalar soni 246 ta. Jumladan prezident apartamenti, 6 ta King Size shaklidagi xonalar. Xizmat ko’rsatish ob’ektlari: 4 restoran, banket zallari, kafe, ikkita bar, sauna, ochik va yopik basseynlar bo’lgan fitness markaz, guzallik saloni, biznes markaz, 500 kishiga mo’ljallangan konferents zal, transport va h.k.

    SHeraton (Toshkent) - besh yulduzli mehmonxona. SHaharning markazida joylashgan. Xonalar soni 25 1ta. Standart nomerdan prezident apartamentigacha 6 xildagi xonalarni taklif etadi. Xizmat ko’rsatish ob’ektlari: 3 restoran, banket zallari, kafe, ikkita bar, sauna, basseyn, go’zallik saloni, biznes markaz, kutubxona, sovg’alar do’koni, sport zali, tennis korti, konferents zal transport va h.k.

    Afrosiyob (Samarqand) - to’rt yulduzli mehmonxona. Samarqand shaharining markazida joylashgan. Xonalar soni 278 ta. Standart nomerdan prezident apartamentigacha 6 xildagi xonalarni taklif etadi. Xizmat ko’rsatish ob’ektlari: restoranlar, banket zallari, kafe, barlar, basseyn, guzallik saloni, biznes markaz, sovg’alar do’koni, 300 kishiga mo’ljallangan konferents zal, transport.

    Bumi International (Toshkent) - to’rt yulduzli mehmonxona. SHaharning markazida joylashgan. Xonalar soni 190 ta. Bir yoki ikki xonali standart lyuks nomerlar. Xizmat ko’rsatish ob’ektlari: restoranlar, banket zallari, kafe, barlar, basseyn, go’zallik saloni, biznes markaz, sovg’alar do’koni, badiiy galereya, 600 kishiga mo’ljallangan konferents zal, ekskursiyalar tashkil etish, transport.

    Le Meridian (Termiz) - - to’rt yulduzli mehmonxona. SHahar markazida joylashgan bo’lib, 50 nomerli, 84 o’ringa mo’ljallangan. 16 ta bir kishilik, 28 ta ikki kishilik va 6 ta lyuks nomerli. Mehmonxonada Fitnes markaz, ikkinchi qavatda sauna, basseyn, yuvinish xonalari, fitobar mavjud. Trinajer zali, massaj xonalari, sartoroshxona, pochta, bank, kiosklar, 200 o’rinli restoran mijozlarga xizmat ko’rsatadi. «Meridian-Otel» mexmonxona kompleksida yevropa taomlaridan tashqari an’anaviy sharq taomlaridan bahramand bo’lishi mumkin. Bundan tashqari quyidagi xizmatlar ko’rsatiladi:


    • gidtarjimon ko’magida ekskursiya xizmati;

    • aviachiptalarni rasmiylashtirish;

    • suvenirlar sotish;

    • maishiy xizmatlar (kir yuvish, dazmollash va h.k.);

    • folklor shoular, ishbilarmonlik uchrashuvlari, taqdimotlar, bayram tantanalari va boshqa tadbirlarni o’tkazish bo’yicha buyurtmalar qabul qilish va o’tkazish.

    Asosiy atamalar:

    Mehmonxona, asosiy xizmatlar, klassifikatsiya, xo’jalik binosi, yumshoq jihozlar, interer, animatsiya xizmati, porte xizmati, motel, kemping, rotel, flotel, botel. Mehmonxona majmui, xorijiy investor, standart xona, banket zali, ijtimoiy turizm.



    Nazorat savollari:

    1. Joylashtirish industriyasi to’g’risida umumiy tushuncha.

    2. Mehmonxona klassifikatsiyasi.

    3. Mehmonxonaning asosiy xizmat bo’limlari.



    Тавсия этилган адабиётлар

    1. Абдувоҳидов А.М., Қутлимуротов Ф.С. Туризм иқтисоди. Ўқув қўлланма. ТДИУ, 2007, 48-60 б.

    2. Қутлимуротов Ф. “Туризм иқтисоди” фани бўйича таълим технологияси. “Иқтисодий таълимда ўқитиш технологиялари” сериясидан. -Т.: ТДИУ, 2006, 256 б.

    3. Қутлимуротов Ф. “Туризм иқтисоди” фани бўйича ўқув-услубий мажмуа”. Услубий қўлланма. “Иқтисодий таълимда ўқитиш технологиялари” сериясидан. -Т.: ТДИУ, 2006, 142 б.

    4. Бабажанова Г. И. и др. По древним городам Узбекистана: Ташкент, Самарканд, Шахрисабз, Бухара, Хива. Справочник. –М.: Профиздат, 2001. - 58-59 с.

    5. Папирян Г.А. Менеджмент в индустрии гостеприимства. Учебное пособие. -М: Финансы и статистика. 2005. -86-93 с.

    6. Травел Гуиде Узбекистан – Ташкент: Натионал Cомпанй Узбектуризм 2005

    5-MAVZU. TURIZMDA OVQATLANISH, RESTORAN XIZMATI

    5.1. Umumiy ovqatlanish korxonalari klassifikatsiyasi

    5.2. Dunyo miqyosida restoran zanjirlarining rivojlanishi

    5.3. Dunyo miqyosida ovqatlanish tarmoqlarining kengayishi
    5.1. Umumiy ovqatlanish korxonalari klassifikatsiyasi

    Sayyohlik industriyasidagi ovqatlanish korxonalarini tasniflashda bir qator me’zonlardan foydalaniladi, ular orasida eng muhimlari quyidagilar:

    1. Savdo ishlab chiqarish faoliyati xususiyati

    2. Joylashgan o’rni

    3. Xizmat ko’rsatiladigan mijozlar (mehmonlar) kontingenti

    4. Maxsulot assortimenti (ixtisoslashuvi)

    5. Sig’imi

    6. Xizmat ko’rsatish shakli

    7. Faoliyat yuritish vaqti

    8. Xizmat ko’rsatish darajasi



    Savdo ishlab chiqarish faoliyati xususiyati. Ovqatlanish korxonalari quyidagi toifalarga bo’linadi:

    • restoran;

    • kafe;

    • bar;

    • bufet;

    • gazakxona;

    • oshxona va boshqalar.

    Har bir toifadagi ovqatlanish korxonasi uchun unga mos keladigan taom va ichimliklar assortimenti, qo’llaniladigan xizmat ko’rsatish shakli, joylashgan o’rni, xizmat ko’rsatiladigan mijozlar kontingenti – boshqa toifalash me’zonlari aralashmasi xosdir.

    Restoran — ovqatlanish korxonasi bo’lib, mehmonlarga keng assortimentdagi taomlar, ichimliklar, qandolat maxsulotlari, jumladan murakkab tayyorlanadigan firma maxsulotlari taqdim etadi. Restoranlarda yuqori darajadagi xizmat ko’rsatish darajasi malakali oshpazlar, ofitsiantlar, metrdotellar tomonidan amalga oshirilib, dam olish va ko’ngil ochishni tashkil etilishi bilan birga olib boriladi.

    Mehmonxona kompleksi tarkibida bir yoki bir nechta restoranlar bo’lishi mumkin.

    Mashhur mehmonxona zanjirlariga kiruvchi yirik mehmonxonalarda odatda ikkita restoran — xashamatli firma va uncha kata bo’lmagan taom va ichimliklar narxi yuqori bo’lmagan restoranlar mavjud.

    Restoranlar mehmonxonada yashovchilar uchun ham tashrif buyuruvchilar uchun xizmat ko’rsatadi. Ular shu bilan birga tantanali va rasmiy qabullar, kengashlar, konferentsiyalar, kongresslar o’tkazish hamda mehmonlarga suvenirlar, gullar sotish, mehmonxona nomerlariga xizmat ko’rsatish va boshqa xizmatlarni ko’rsatishadi.

    Ko’pgina restoranlarda kontsertlar uyushtiriladi.

    Kafe — ovqatlanish korxonasi bo’lib, mehmonlarga cheklangan assortimentdagi taom va ichimliklar, qandolat maxsulotlari, sutli ichimliklarni dam olish va ko’ngil ochish bilan birgalikda tortiq qladi.

    Ko’pgina mehmonxona komplekslari tarkibida restoranlar Bilan birga uncha kata bo’lmagan kafelari mavjud.



    Bar — ixtisoslashgan ovqatlanish korxonasi bo’lib, mehmonlarga turli ichimliklar, shirinliklar, shirin taomlar va gazaklar taqdim etishadi. Barda shinam holatda dam olish, musiqa eshitish, ko’ngil ochish mumkin. Bufet cheklangan assortimentda yaxna gazak, buterbrod, ichimliklar, bulochka va qandolat maxsulotlarini joyida iste’mol qilish nazarda tutilgan maxsulotlarni sotadi. Maxsulotni qadoqlab olib ketishga ruxsat etiladi. Mehmonxonalarda bufetlar elektro plitalar, muzlatkichlar, sovutadigan peshtaxtalar va boshqa zamonaviy uskunlar bilan jihozlangan holda mijozlarga xizmt ko’rsatadi.

    Gazakxona turli taom va gazaalar, bulonlar, yaxna va qaynoq ichimliklarni iste’mol qilish va sotishni amalga oshiradi.

    Oshxona ovqatlanish korxonasi sifatida ko’pincha kurort mehmonxonalar tarkibida uchraydi. Aholining turli qatlamlariga shu joyning o’zida ovqatlanish uchun nonushta, tushlik, kechki ovqat taqdim etish va boshqa qo’shimcha xizmatlari ko’rsatadi.

    Joylashgan o’rni. Joylashgan o’rniga qarab quyidagi turlarga bo’linadi:

    • shahar restoranlari. SHaharlarda joylashgan bo’lib, turli tuman assortimentdagi taomlar, gazaklar, ichimliklarni taklif etadi yoki tushlik yoki kechki ovqatlanishni amalga oshirishga ixtisoslashadi. Muayyan soatlarda ishlashadi va ko’p soni mijozlarga ega;

    • vokzal restoranlari. Temir yo’l va aerovokzallarda joylashgan bo’lib, 24 soat ishlaydi. CHeklangan assortimentdagi taomlar, gazaklar, ichimliklar mavjud bo’lib, tez va arzon xizmat ko’rsatishga ixtisoslashgan;

    • vagon-restoranlar. Asosan uzoq safarga otlangan poezdlarda yo’lovchilarga xizmat qilishga mo’ljallangan. Vagon-restoranlar menyusiga yaxna gazaklar, birinchi va iikinchi taomlar, qaynoq ichimliklar, kompleks tushliklar, va yo’lda olib yurishga moslashtirilgan paketlarda mevalar, qandolat maxsulotlari, mineral suvlar ofitsiantlar tomonidan barcha vagonlarda sotishga mo’ljallangan maxsulotlar kiritilgan;

    • Teploxodlardagi restoranlar. Yo’lda keta turib sayyohlar va yo’lovchilarga xizmat ko’rsatishga moslashgan. Ularda nonushta, tushlik, kechki ovqat taqdim etiladi. Xizmat ko’rsatish ofitsiantlar tomonidan amalga oshiriladi, biroq o’z o’ziga xizmat ko’rsatish ham mumkin. Yirik teploxodlarda bir nechta restoranlar bo’lishi ham mumkin;

    • Avtoturistlar uchun restoranlar, avtomobilni tark etishni hohlamaydiganlar uchun. SHosselar va yirik avtomobillar to’xtash joylari yaqinida joylashgan bo’lib, vaqtni tejash mAqsadida ofitsiantlar tomonidan mashinada xizmat ko’rsatiladi. Bu kabi restoranlar AQSHda keng tarqalgan. Barlarni mehmonxonalarning binosida joylashishiga qarab tasniflash mumkin:

    • vestibyul bari uchrashuvlar va suhbatlar uchun qulay joy;

    • restoran bari restoranlar intererining eng jozibali elementi xisoblanadi.;

    • yordamchi bar mehmonxona binosining qavatlarida joylashgan savdo nuqtasi xisoblanadi. Yirik mehmonxonalarda ular bir nechta bo’lishi mumkin. Bu yerda bevosita nomerlarga xizmat ko’rsatish nazarda tutilgan bo’lib, vino, piva va boshqa ichimliklar zahirasi to’planadi;

    • banket bari banket zalida joylashgan. Faqat banketlar va konferentsiyalarga xizmat ko’rsatishda foydalaniladi. Odatda banket bari qmmat va ommabop vinolar, ichimliklar, pivalarning katta zahirasiga ega bo’ladi;

    • Basseynlardagi barlar. Istalgan yuqori klassdagi mehmonxonalarni (faqat kurort mehmonxonalari emas) basseyn va uning yonida barsiz tasavvur etish qiyin;

    • mini-barlar — mehmonlar uchun mo’ljallangan xonalarda muzlatkichli kichik barlar. Sutkaning istalgan vaqtida mehmonlarni ichimliklar Bilan ta’minlashga mo’ljallangan. Ichimlik zahiralari har kuni to’ldirib turiladi va uning narxi qo’shimcha tarzda umumiy xisobga qo’shiladi.

    Xizmat ko’rsatiladigan mijozlar (mehmonlar) kontingenti. Ushbu me’zonga ko’ra ovqatlanish korxonalari quyidagilarga bo’linadi:

    • hamma uchun mumkin bo’lgan;

    • muayyan mijozlar kontingentiga xizmat ko’rsatishga mo’ljallangan.

    Restoran, kafe, barlar mehmonxona komplekslari tarkibida avvalo birinchi navbatda tashrif buyuruvchi mehmonlar uchun xizmat ko’rsatishga mo’ljallangan bo’lsada, ko’pchilik holatlarda barcha uchun xizmat ko’rsatadi.

    Maxsulot assortimenti (ixtisoslashuvi). Ovqatlanish korxonalarini maxsulot assortimenti kengligiga qarab ikkita kata toifaga ajratish mumkin:

    1. to’liq xizmat ko’rsatishni o’z ichiga olgan; 2) ixtisoslashgan.

    To’liq xizmat ko’rsatishni o’z ichiga olgan ovqatlanish korxonalari orasida ko’pincha faqat restoranlar va kafelar mavjud bo’lib, ular keng assortimentdagi gazaklar, taom, non va qandolat maxsulotlari, turli ichimliklar taklif etishadi. To’liq xizmat ko’rsatishni o’z ichiga olgan restoran va kafelar menyusida firma va buyurtma taomlar ulushi yuqori bo’lib, ular yuqori toifadagi taomlar (fr. Haute cuisine) sirasiga kiradi. To’liq xizmat ko’rsatishni o’z ichiga olgan restoranlarda metrdotel xizmati darajasi juda yuqori: metrdotel mehmonni kutib oladi va stolga o’tkazadi, katta ofitsiant taomlar to’g’risida maslaxatlar beradi, buyurtma qilinayotgan taomning alohida xususiyatlarini tushuntiradi, qanday vino buyurtma qilingan taomga mos kelishini maslaxat beradi.

    To’liq xizmat ko’rsatishni o’z ichiga olgan restoranlarda tashkiliy jihatlar umumiy kayfiyatga mos holda amalga oshiriladi va bu narsa unutilmas taasurot qoldiradi.

    Ovqatlanish korxonalari ixtioslashuvi turlicha bo’lishi mumkin: masalan, xitoy, frantsuz, italiya, o’zbek taomlari va xakozolardan tortib bir yoki bir necha nomdagi taomlar taklif etishgacha.

    Bir asosiy taomga ixtisoslashgan korxonalar odatda tez xizmat ko’rsatishga ixtisoslashgan bo’lib, ular quyidagi taomlarni taklif etishadi:

    gamburgerlar — McDonald s, Burger King , Wendy ‘s; pitsalar — Pizza Hut, Domino, Little Ceasar; dengiz maxsulotlari — Red Lobster, John Silver’ s; jo’jadan taomlar — KFC, CHurch’s; bifshtekslar — Sizzler, Pondrrosa, Bonanza; sendvichlar — Subwau; blinlar — International House of Pancakez, Country Kitchen.

    Ko’rib chiqilayotgan ovqatlanish korxonalarining tasniflanishi shartli bo’lib, bir restoranning o’zi ham to’liq xizmat ko’rsatishga moslashgan ham ixtisoslashgan bo’lishi mumkin. Masalan frantsuz taomlariga ixtisoslashgan ovqatlanish korxonasi bir vaqtning o’zida kamida 15 ta nomdagi taomlarni taklif etishi mumkin.

    Ovqatlanish korxonalari ichida barlarda ixtisoslashish oson bo’lib, sotilayotgan ichimliklariga bog’liq holda nomlanadi (vino, piva, sut, kokteyl barlar va boshqalar).

    Gazakxonalar ham umumiy va ixtisoslashgan turlarga (shashlik, cheburashka, pitsa, blin, bulon i h.k.) bo’linadi.



    Sig’imi. Restoranlar uchun 50 dan 500 o’ringacha, kafe — 50 dan 150 o’rin, oshxonalar — 50, 100, 200, 500 va undan ko’p o’rin va h.k.
    Xizmat ko’rsatish shakli. qo’llaniladigan shakliga ko’ra ovqatlanish korxonasi quyidagi turlarga bo’linadi:

    • o’z-o’ziga xizmat ko’rsatish korxonasi;

    • qisman ofitsiant xizmat ko’rsatadigan;

    • to’liq ofitsiant xizmat ko’rsatadigan;

    • bufetchilar tomonidan xizmat ko’rsatiladigan.

    Faoliyat yuritish vaqti. Bu me’zon bo’yicha ovqatlanish korxonasi quyidagilarga bo’linadi:

    1) doimiy faoliyat yurituvchi 2) mavsumiy hamda:

    - kunduzi va kechki vaqtda ishlovchi;

    - kechasi tunda ishlovchi (tungi barlar).


    Xizmat ko’rsatish darajasi bo’yicha ular quyidagilar:

    • oliy;

    • birinchi;

    • ikkinchi;

    • uchinchi.

    GOST R 50762—95 bo’yicha restoranlar uch toifaga ajratiladi — lyuks, oliy, birinchi.
    5.2. Dunyo miqyosida restoran zanjirlarining rivojlanishi

    Oxirgi 10 yillikda dunyoda restoran zanjirlarining miqdori va o’lchami sezilarli darajada o’sdi. Bu borada shubhasiz AQSHni yetakchilik qilmoqda deyish mumkin, uning restoran zanjirlari mamlakat tashqarisida ham faol kengaytirilgan siyosat o’tkazmoqda. Ularning erishgan yutuqlari ko’p jihatdan boshqa davlatlarda yashayotgan amerikalik turistlar va amerika fuqarolari, shuningdek AQSHda turli mavsumlarda ishlaydigan va o’qiydigan juda ko’p xorij fuqarolari bilan bog’liq. Restoran zanjirida asosiy maxsulot hisoblangan gamburger va pitsa tarmoqlari tez o’sib bormoqda.

    Restoran zanjiridagi savdoning 40 foizdan ortiqrog’ini sandvichlar tashkil qiladi. «New research» kompaniyasi tuzgan klassifikatsiyaga ko’ra sandvichlar qatoriga quyidagilar kiradi: «Makdonalds» restoranlarida beriladigan gamburgerlar, frantsuzcha sandvichlar, «Sabvey»da beriladigan sandvichlar, «Tako Bell»da beriladigan «teks-meks» 1-chizmada xizmat ko’rsatish bozorida restoranlarning ulushi ko’rsatilgan.

    Umumiy ovqatlanish bozorining katta ulushini 39.4 mlrd. dollar aylanma mablag’ga ega bo’lgan holda gamburgerlar restoran zanjirlari egallagan. Restoran zanjirlari orasida 2003 yilda «Makdonalds» eng katta aylanma mablag’ga, ya’ni 21.8 mlrd dollarga ega edi, biroq korxonalar soni bo’yicha ikkinchi o’rinda edi. eng ko’p korxonalar «7-eleven» restoran zanjiri tarkibida mavjud, u aylanma mablag’ bo’yicha ozgina orqada qolgan edi. Ushbu ma’lumotlar 1-jadvalda berilgan. 90-yillarning boshlarida pitstseriya bozori sezilarli darajada kengaydi, ular asosan 3 ta zanjirga biriktirilgan. «Pitsa-Xat»-9450 ta korxona, «Domina-pitsa»-5300 taga va «Lill-sizar»-4300 ta korxonaga ega edi. Ular hammasi birgalikda bozorning 85 foizini tashkil qiladi30. Quyidagi jadvalda 100 dan ortiq xizmat ko’rsatish bozorida restoranlarning ulushi ko’rsatilgan.


    1-jadval

    Xizmatlar

    Ulushi

    yaxna taomlar

    12,70%

    tematik xizmat

    6,50%

    Steyka qo’shimchalari

    4,20%

    sendvichlar taklifi

    40,90%

    pitseriya

    10,00%

    parranda taomlari

    5,50%

    oilaviy tushlik

    7,50%

    mehmonxonada

    5,90%

    kafeteriya

    1,30%

    boshqalar

    5,50%

    Manba: NRN Research

    Amerikada restoran biznesida bir qancha xolding guruhlari bir qator tovar markalariga (belgilariga) ega. Masalan; «Pitsa-Xat» «Pepsiko Ink» kompaniyasiga qarashli, «Tako Bell» esa «Kentukki Fred CHikken» kompaniyasiga, «TV xolding INK»ga «Denis», «Kuinsis», «El Pollo Loko» va «Kantin Korp»lar kiradi. Oxirgi yillarda Amerikaning yirik restoran zanjirlari strategiyasi asosan kechki payt ovqatlanishga qaratilgan, chunki bundan katta daromad keladi.



    2-jadval

    Korxonalar soni bo’yicha birinchi 30 ta restoran tarmoqlarining tasnifi





    Restoran. zanjiri

    Korxonalar umumiy soni

    Kompaniya

    Kontseptsiya turi

    1.

    7-eleven

    13760

    -

    Foydali joylash

    2.

    Makdonalds

    13093

    Mondonalds korp.

    Gamburgerlar

    3.

    Pitsa XAT

    9450

    Pepsiko Inkg

    Pitsa

    4.

    Kentukki-frayd CHikken

    8729

    I

    Tovuq

    5.

    Sabvey

    7327

    -

    Sandvichlar

    6.

    Burger King

    6648

    Pilsberi korp

    Gamburgerlar

    7.

    Deri Kuin

    5381

    Deri Kuin kor.

    Pishiriqlar

    8.

    Domino Pitsa

    5300

    Dominos Ink.

    Pitsa

    9.

    Gardner Merchan Fud servis.

    4600

    -

    Podryadchiklar

    10.

    Littl Sizar

    4300

    Littl Sizar

    Pitsa

    11.

    Tako Bell

    4000

    Pepsiko Ink.

    Meksikacha taom

    12.

    Vendus

    3962

    Vendis Int.

    Gamburgerlar

    13.

    Baskin Robbins

    3425

    Elayd layons

    SHirinliklar

    14.

    Xolidey Inn otels.

    3385

    Xolidey korp.

    Uyda xizmat ko’rsatish

    15.

    Xardis

    3365

    Imako Ltd.

    Gamburgerlar

    16.

    ARA Servis

    2767

    ARA servis INK

    Podryadchilar

    17.

    Dankon Donats

    2754

    Dankin Donats

    SHirinliklar

    18.

    Arbis

    2603

    Royal Kroun kos

    Sandvichlar

    19.

    Marnott Menejment servis

    2519

    Marnott korp.

    Podryadchiklar

    20.

    Army and Air force service

    2189




    Harbiy tashkilotlar

    21.

    Kantin korp.

    1862

    TV xolding s INK

    Podryadchiklar

    22.

    CHois Otels

    1707

    -

    Uyda xizmat

    23.

    SHeraton

    1510

    SHeraton korp.

    Uyda xizmat

    24.

    Denis

    1460

    Dn. eych Ay korp.

    Oilaviy tushlik

    25.

    Long Djon Silvers

    1149

    Djernko Ink

    Dengiz maxsuloti

    26.

    Xilton Otels

    1200

    Xilton inter

    Uyda xizmat

    27.

    Sonik Drayvin

    1191

    Sonik indastris

    Gamburgerlar

    28.

    Djek in ze boks

    1155

    Fudmeyker INK

    Gamburgerlar

    29.

    Big Boy

    840

    Marpott. Korp.

    Oilaviy tushliklar

    30.

    SHoneys

    855

    SHoneys Ink.

    Oilaviy tushliklar.

    Manba: NRN Research, Nations Restaurant News Top Restaurant CHains and Restaurants Institutions. 2003 y.
    Amerika Milliy Restoranlar assotsiatsiyasi ma’lumotlariga ko’ra, 2003 yilda mamlakatda umumiy ovqatlanishda 887 ming korxona xizmat ko’rsatib, 320 mlrd, dollar savdo tushumiga ega bo’ldi va xizmat ko’rsatish shtatlarida 9,5 mln. kishi qatnashdi.
    5.3.Dunyo miqyosida ovqatlanish tarmoqlarining kengayishi
    Hozirgi vaqtda dunyoda restoranlar kontseptsiyasi yirik savdo markazlarida yuqori suratda rivojlanmoqda. Bunday xizmatlar yordamida bu savdo markazlariga tashrif buyuruvchilar soni ortmoqda, natijada savdo hajmi 10-30 foiz ga oshdi. Masalan: Buyuk Britaniyada 1000 ga yaqin shu turdagi restoranlar mavjud. Bu kontseptsiyalarning xilma-xilligi savdo markazlaridaga bir qator kafe va restoranlardan tashkil topgan «SHaxobcha»lar kontseptsiyasi bilan izohlanadi. London markazidagi «Meveniks Marshe» restoranida bitta bo’limda bir vaqtning o’zida 7 ta unchalik katta bo’lmagan restoranlarga xizmat ko’rsatiladi31.

    Turistlarni ovqat bilan ta’minlash sxemasi turning shakliga, turistlarning toifasiga, binolarning qurilish joylariga yaqin yoki uzoqligiga va boshqa faktorlarga bog’liq. Ovqat bilan ta’minlash tartibi yo’llanma, shartnoma, Vaucherda ko’rsatiladi. qoidaga ko’ra, nonushta turistlarga «shved stoli» tizimi shaklida beriladi bu o’z-o’ziga xizmat qilish va assortimentda mavjud bo’lganlari o’zlarining hohishlariga binaon amalga oshiriladi. Mehmonxonalarda ko’pchilik nonushtalar kafeda-bufetda, restoranda yoki xonaga buyurtma berish orqali bo’ladi. Minibari va oshxonasi bor nomerlarda nonushtalar mustaqil tayyorlanadi. Ovqatlanishning «yarim pansion» shakliga ko’ra turistlarga umumiy tushlik ovqat yoki kechlik belgilangan vaqtda beriladi. «To’liq pansion»da esa ovqatlanish 3-4 marta bo’ladi. Tabiiyki sport, ovchilik, alpinistik va boshqa turdagi yakka tartibdagi turlarning ovqatlanish shakli (mustaqil) maxsus polufabrikant va kontsentrantlardan mustaqil toam tayyorlashga asoslangan.


    Tayanch so’zlar; Turistik restoranlar, davlat nazoratidagi ovqatlanish korxonalari, shaxsiy choyxonalar, kafe, bar xizmatlari, dunyodagi eng yirik restoran zanjirlari, restoranlarning turizmdagi ahamiyati, restoranlarda xizmat ko’rsatish turlari, personallarning vazifalari.

    Savollar

    1. Dunyo miqyosida restoran zanjirlarining rivojlanishi qanday?.

    2. Dunyo miqyosida ovqatlanish tarmoqlariga bo’lgan talab qanday?


    1. Amerikada qancha ovqatlanish korxonalari mavjud?

    2. Turistlarga restoranlardan tashqari qaysi ovqatlanish korxonalari xizmat ko’rsatadi?

    3. Restoran zanjiridagi savdoning necha foizini sandvichlar tashkil qiladi?

    4. O’zbekistonda turistik restoranlarni rivojlantirishga qanday e’tibor berilmoqda?


    Foydalanilgan adabiyotlar
    1. Гостиничное и ресторанное дело, туризм: Сборник нормотивнўх документов. М. 2004 год.

    2.Индустрия туризма: Менежмент организации. Жукова М.А. 2004 г

    3.Обслуживание на предприятиях обҳественного питания. Учеб. пособ. Автор Л.А Радченко-Ростов. Финикс, 2001.

    4. Введиние в туризм. Учебник 6-е изд перераб. И доп. (ГРИФ) Биржаков М.Б. 2004. год.

    5. Дурович А.П. Маркетинг в туризме. Учебное пособие, 2004 г.

    6-MAVZU. TURISTLARGA TRANSPORT XIZMATI KO’RSATISH

    6.1. Sayyohlik vositalari va transport sayohatini turkumlash

    6.2. Turistlarni transportda tashish qoidalari

    6.3. Xalqaro yo’nalishlarda transport sayohatlarini tashkil qilish xususiyatlari
    6.1. Sayyohlik vositalari va transport sayohatini turkumlash
    Turistlarga transport xizmatini ko’rsatish - bu turizm industriyasining eng asosiy qismlaridan biri hisoblanadi. 1990 yillargacha ham ichki ham xalqaro turizmga xizmat qiluvchi avtomobil, daryo, dengiz, temir yo’l va aviatsion transportini o’z ichiga oluvchi yagona transport tizimi mavjud edi. Barcha turistik xizmatlar tizimidagi transport xizmatining hissasi 40foizdan ortiq qismini tashkil qilar edi. Transport sayohatlari turizmning mustaqil ko’rinishi sifatida qaraladi.

    Transport sayohati - bu turli xil transport vositalaridan foydalanib ishlab chiqilgan yo’nalishlar bo’yicha turistlar guruhlarining sayohatidir. Transport sayohatlari quyidagicha tasniflanadi; ya’ni:

    - harakatlanish yo’nalish (marshruti) bo’yicha;

    - foydalanilayotgan transport turi bo’yicha;

    - yo’nalish trassasining qurilishi bo’yicha;

    - sayohatning muddati bo’yicha;

    - mavsumiylik bo’yicha va h.k.

    Hozirgi davrda avtobus, havo yo’li va temir yo’li vositasidagi sayohatlar keng tarqalgan. Turistik transport sayohatlari bir necha transport turlari orqali ya’ni: temir yo’ldan avtobus (engil avtomobil); havo yo’lidan avtobus va h.k. amalga oshiriladi. Mobil transporti turi sifatida avtobus va yengil avtomobildan mustaqil yo’nalishlardagi kabi turistlarni aeroportdan (vokzaldan) mehmonxonaga yoki aksincha olib borib qo’yishda keng foydalaniladi. Har qanday turist o’z sayohatini rejalashtirayotganda manzilga olib borish (etkazish) tezligi, sayohat qulayligi (komforti), qiymati, yuklarini olib borish (ularning og’irligini hisobga olgan holda) imkoniyati; to’xtash joylari, ovqatlanish sharoitlari, shovqin darajasi, vibratsiya, dam olish va (tunash) uxlash jarayonlari, ekologik va albatta xavfsizlik kabi omillarni hisobga oladi. Ijobiy omillar qancha ko’p bo’lsa, shunchalik transport sayohatining qiymati oshadi.

    Quruqlik transporti

    Quruqlik transportiga avtobus va avtomobillar (8 urindan kam) kiradi. Masalan, statistika ma’umotlariga ko’ra 1997 yilda quruqlik transporti xizmatidan foydalanish sezilarli darajada oshgan. 1997 yilda 1996 yilga nisbatan shaharlararo yo’nalishlar bo’yicha avtobuslarda yo’lovchilarni tashish xizmati 30 foizga oshdi va 2,95 mln. kishini tashkil etdi.

    Ko’p davlatlarda xalqaro yo’lovchilarni tashish assotsiatsiyalari tashkil etilgan. Avtobus transporti sayyohlarni katta masofalarga (jadval bo’yicha yoki jadvalsiz) va bir kunli ekskursiya safarga tashishni ta’milaydi. Avtobuslardan malakat ichida turistik marrutlarni transport bilan ta’minlashda ham foydalaniladi. Avtobus tranporti qulayligi bo’yicha sinflanadi. YUqori klassdagi tez yurar ekspress-avtobuslarda yotoq joy, hojatxona, bufet, audio – video texnika va boshqa qulayliklar mavjud bo’ladi. Masalan, avtobuslarda sayohat tashkillashtirish bilan shug’ullanuvchi Skandinaviyadagi eng yirik turistik firma “HAGA REISER» 10 tadan 80 tagacha o’rini «lyuks» toifadagi 100 ta turistik avtobuslardan iborat bo’lgan avtobus parki bor.

    Avtobuslar:

    -keng qoraytirilgan panorama oynalar;

    -individual regulirovka qilinadigan konditsionerlar;

    -salon bilan aloqa sistemali steromagnitola;

    -salonda xalqaro qo’ng’iroqlarni qabul qiluvchi uyali telefonlar;

    -yotqiziladigan o’rindiqlar va oyoq uchun maxsus joy;

    -o’qish uchun alohida chiroqlar;

    -muzlatgich;

    -xojatxona;

    -keng yuk bo’limi bilan jihozlangan.

    Ko’pgina «lyuks» toifali avtobuslarda bufet, 26 yo’lovchini joylashtirish mumkin bo’lgan muzoqara stoli, har bir stol uchun mikrofon o’rnatilgan. Avtobusda vidiosistema (VHS), endoskop va faks bor.

    YArim turistik klassdagi avtobuslar yaqin masofaga borish, transfer va hokazolar uchun mo’ljallangan. Ularda 54 yo’lovchi uchun joy mavjud bo’lib, turist klassiga kiruvchi yotqizilmaydigan o’rindiqlar o’rnatilgan.

    Ko’p davlatlarda xizmatlarning kerakli darajasini ta’minlash. yo’lovchilarning hayoti, sog’ligini va mulk xavfsizligi himoya qilish maqsadida sayyohlarni avtobusda tashish uchun litsenziya tizimi joriy etilgan. Xalqaro avtobuslarda yo’lovchilarni tashish bo’yicha 1982 yil 26-mayda Dublin shahrida qabul qilingan yevropa bitimiga (ASOR) muvofiq G’arbiy va SHarqiy yevropada xalqaro yo’lovchilarni doimiy bo’lmagan yo’nalishlarda tashish avtobuslarida nazorat xujjati (yul varaqasi) bo’lishi shart.

    Ushbu xujjatga muvofiq ASOR uyicha amalga oshirilaytgan barcha xalqaro yo’lovchilarni tashishlarda xujjatlar uchinchi shaxslarga berilmaydi, hamda tashuvchi uning to’g’ri to’ldirilishiga javobgardir (yul varaqalarida katta xarflar va o’chirilmaydigan siyohlar bilan to’ldiriladi).

    Bundan tashqari xaydovchi – tashuvchi yonida doimiy turadigan ushbu xujjat komplekti (safar varaqasining asl nusxasi bilan) tekshirishga vakolatli shaxsning birinchi talabi bilan unga ko’rsatilishi shart. Komplektda ASOR ishtirokchi davlatlari davlat tilida yozilgan foydalanilgan belgilarning ma’nosini tushuntiruvchi, yo’l varaqasini to’ldirish qoidalari ko’rsatilgan titul varag’i bo’lishi kerak.

    YUqori darajadagi xizmatni talab qilmaydigan yoshlar, talaba va o’quvchilar avtobusda sayohat qilishni yoqtirishlariga qaramasdan, xalqaro statistika shuni ko’rsatadiki, avtobusda sayohat qiladiganlarning 75 foizidan ko’prog’ini 45 yoshdan katta sayyohlar tashkil etadi.

    Borilgan joyda avtomobillarni ijaraga olish keng tarqalgan. Turistlarga turli klassdagi avtomobillar taklif qilinadi. Jamoa bo’lib dam olish (taymsher) va sport bilan shug’ullanib dam olish (golf - klublar) joylarida ushbu xizmat turi ayniqsa muvaffaqiyatli qo’llaniladi. 1996 yilda avtomobillarni ijaraga berish kompaniyalari o’rtasida «Gerts» kompaniyasi birinchi o’ringa chiqib oldi. Ushbu kompaniyaning muvaffaqiyati uning barcha yirik yevropa aeroportlarida ijara punktlari mavjudligi, shuningdek uning «Gerts - klub» dam olish klub tizimi mavjudligi bilan tushuntiriladi. Klub a’zolari ortiqcha qiyinchiliksiz avtomobillarni ijaraga olishlari mumkin.

    Turistik amaliyotda odamlar yoki hayvonlar orqali harakatga keltiradigan transport vositalari ham qo’llaniladi. Masalan, rikshalar, velorikshalar, otlar, tuyalar, buqalar qo’shilgan aravalar, miniladigan otlar va hakozo.

    Avtomobillar ijarasi

    Turizm odamlarni ham davlat hududida, ham davlatdan tashqarida bir joydan boshqa joyga ko’chirilishini nazarda tutadi. Bir qator yevropa mamlakatlari qonunlari (masalan, Frantsiya va Italiya) transport xizmatlarini joylashtirish bilan birga sayohatchilarga xizmat ko’rsatishning eng muhim shakllaridan deb xisoblaydi. Turizm statistika doirasida transport sayohatchi o’zining turar joyidan boradigan joyiga safar uchun foydalanadigan vosita deb xisoblanadi. Lekin ko’pgina transport korxona va kompaniyalari nafaqat sayyohlarni balki oddiy yo’lovchilarni, turizmga aloqasi bo’lmagan pochta va yuklarni ham tashiydilar. SHuning uchun turizmning mavsumiy xarakterga ega ekanligi transport kompaniyalariga jiddiy muammo tug’diradi.

    BMT takliflari asosida ishlab chiqilgan transport vositalari standart xalqaro klassifikatsiyasi turizm statistikasi bo’yicha tavsiyalarda keltirilgan (JST, 1994 y.). Bu kvalifikatsiya ichki va xalqaro turizm uchun ishlatilishi mumkin. U transport vositalarini belgilovchi ikki xil darajadagi toifadan (transport turlari) va razryadda iborat (1-jadvalga qarang).

    Evropa turizm bozorida avtobuslarda sayohatning o’rni
    1-jadval

    Toifalar

    Razryadlar

    1.Havo transporti

      1. Jadval bo’yicha reys

      1. Jadvaldan tashqari reys

      2. Boshqa havoda tashishlar

    2.Suv transporti

    2.1 Yo’lovchi yo’llari va paromlar

    2.2 Kruizlar

    2.3 Boshqalar


    3.Quruqlik transporti

    3.1 Temir yo’l transporti

    3.2 SHaharlararo va shahar avtobuslari, boshqa jamoat transporti

    3.3 8tagacha odamni sigdiradigan xususiy avtomashinalar

    3.4 Avtotransport vositalari ijarasi

    3.5 Quruqlik transportining boshqa vositalari

    Avtobus sayohati nisbatan yosh turizm shakli xisoblanadi. Uni rivojlanishining boshlanishi 70- yillarga to’g’ri keladi. 1975 yili birinchi xalqaro avtobus yo’nalishi London – Dublin – Goluey yo’nalishiga asos solindi. Bu yo’nalishni Irlandiyaning «Si Ay I» (CIE) tashkil qilgan. 1984-1986 yillar yevropa avtobus turizmi tarixida xal qiluvchi bosqich bo’ldi. CHunki bu davr umumevropa avtobus struturasi tayyorlash va yaratish davri bo’ldi. 1986 yili 33 yevropa kompaniyasi kirgan «Evroyo’llar» kengashi shakllantirildi. Hozir «Evroyo’llar» bozordagi eng ilg’or kompaniyalardan biridir. U butun yevropa bo’ylab 250 ta marshrutga xizmat qiladi. 1992 yildan «Evroyo’llar» SHarqiy yevropada ham ish boshladi. 80-yillarda avtobus turizmining o’rta yillik o’sishi 0,8 foizni tashkil etar edi. Bu ko’rsatkich 90-yillarda 1 foizgacha kutarildi. SHarqiy yevropa bozorlarining ochilishi avtobus turizmining rivojlanishiga ta’sir ko’rsatdi. 1992 yilning fevral oyida yevropa bozorlarida «Millat ekspresi» (National express) va «Medjik bas» (Magic Bus) (Buyuk Britaniya) kompaniyalari ish boshladi. yevropa transport vazirlari konferentsiyasi (1984) avtobus turizmining 3 shaklini ko’rsatdi:

    1. Jadvalli avtobuslarda sayohat. Bunda yo’lovchilarni tashish jadvalga muvofiq, belgilangan yo’nalishlarda amalga oshiriladi. Sayohatda ma’lum joylarda to’xtalinadi va yo’lovchilar tushiriladi.

    Bunday ko’rinishdagi xizmat cheklangan muddatga berilgan litsenziya mavjud bo’lganda amalga oshiriladi. Bunday xizmatlar «Evropa avtobuslar xizmatlari» firmasi tomonidan taklif etiladi.

    2. «CHelnok» avtobuslarda sayohat. Bunga muayyan marshrutda sayohat kiradi. Lekin bunda guruh doimo jo’natilgan joyga kaytib keladi. Ayrim xollarda xizmat guruhni yo’nalishning ba’zi bekatlarida joylashtirishni ham uz ichiga oladi. Bunday xizmatni «Xolidey shattls» (Holiday SHattles) firmasi taklif etadi.

    3.Maxsus reyslar uz ichiga turli xil xizmatlarni hamrab oladi. Sayohat davomida guruh faqat birgina avtobusdan foydalanadi. Sayohat tugaganidan so’ng guruh jo’natilgan joyga kaytib keladi. Bu xizmatni «Kontinental kouch xolideys» (Continental couch holidays) yoki «Kontinental kouch turs» (Continental couch tours) kompaniyalari taklif qilishadi. Ichki turizm va kun mobaynida turli xil maqsadlarda sayohat (kun mobaynida ekskursiyalar va aeroportlarga borib kelish) alohida guruhlarga ajratiladi. Xalqaro avtobus turizmi bozorida talab tendentsiyasi:



    2-jadval
    1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11


    Download 1.1 Mb.