• Foydalanilgan adabiyotlar.
  • 2-MAVZU. TURIZMNING RIVOJLANISHIDA ASOSIY OMILLAR 2.1. Rivojlanish va uning asosiy omillari 2.2. Iqtisodiy omillar
  • 2.3. Ijtimoiy va madaniy omillar
  • 2.4. Demografik omillar
  • Tayanch iboralar
  • Foydalangan adabiyotlar ro’yxati Asosiy adabiyotlar
  • 3-MAVZU. TURISTIK YO’NALISHLAR, TURMAHSULOT TURLARI VA NARX BELGILASHGA TA’SIR QILUVCHI OMILLAR 3.1. Turistik yo’nalishlarning paydo bo’lish, shakllanishi va turlari
  • 3.1. Turistik yo’nalishlarning paydo bo’lish, shakllanishi va turlari
  • 3.2. Turmaxsulot to’g’risida tushuncha, uning hayotiy bosqichlari, turlari
  • Hamroh yoki xayrihoh maxsulotlarga
  • Qo’shimcha yoki yordamchi maxsulotlarga
  • 3.3. Turistik maxsulotning baholanishi, narx belgilashga ta’sir qiluvchi omillar
  • Iqtisodiyot




    Download 1.1 Mb.
    bet4/11
    Sana10.04.2017
    Hajmi1.1 Mb.
    1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11


    Savollar


    1. Turizmni rivojlantirishning nazariy va amaliy asoslari nima?

    2.Turizmning siyosiy va ijtimoiy-iqtisodiy ahamiyati nimalardan iborat?

    3. Xalq xo’jaligi tarmoqlarini rivojlantirishda turizmning ta’sir doirasi qanday?

    5. Buyuk Ipak yo’li bo’ylab turizmni rivojlantirishdan asosiy maqsad nima?

    6. O’zbekistonda turizmning qaysi turlarini kengroq rivojlantirish mumkin?

    7. Tarixiy va madaniy turizm nima?


    Foydalanilgan adabiyotlar.

    1. Балабанов И.Т.,Балабанов А.И. «Економика туризма», Учебное пособие, Москва,2003 г

    2.Биржаков М.Б. Введение в туризм. С.Пб.: Издателский Торговўй Дом «Герда», 2004

    3.Индустрия туризма: Менежмент организации - Жукова М.А. 2004

    4. География туризм. Романов А.А. Саакянц Р.Г. Романов А.А. 2003 г.

    5. Жукова М.А. Индустрия туризма: М 2003г

    6. Зайцева Н.А.Менеджмент в социално-културном сервисе и туризме. 2003
    8. Lundberg D., Krishnamurthy M. – Tourism economics. New YOrk: John Wiley 2002

    9. Уокер Д.Р. Введиние в гостипремство. Уч. пос. 2002.

    10. Internet saytlari.

    www.bashexpo.ru – выставки, конференции, www.interunion.ru – туристские ассоциации, www.travel-library.com – электронная библиотека путешествий



    2-MAVZU. TURIZMNING RIVOJLANISHIDA ASOSIY OMILLAR
    2.1. Rivojlanish va uning asosiy omillari

    2.2. Iqtisodiy omillar

    2.3. Ijtimoiy va madaniy omillar

    2.4. Demografik omillar

    2.1. Rivojlanish va uning asosiy omillari

    Turizm jahon iqtisodiyotining yirik va dinamik rivojlanayotgan sohasi bo’lib, jahon yalpi milliy maxsulotining 1G’10 qismini tashkil etadi. Jahon investitsiyasining 7 foizi, har o’n oltinchi ish o’rni, iste’mol sarflarining 11 foizi turizm sohasiga to’g’ri keladi. Butunjahon sayyohlik tashkiloti ma’lumotlariga ko’ra 90-yillar boshlarida jahon tovar va xizmatlar savdosining 10 foizdan ortig’ini tashkil etib, neft va avtomobil sanoatidan keyin uchinchi o’ringa chiqib oldi va dunyodagi har sakkizinchi mehnatga layoqatli kishi bu sektorda band.

    Turizmning o’sishi birinchi navbatda ishlab chiqarish kuchlari rivojlanganligi, mamlakatlar, mintaqalar o’rtasida iqtisodiy aloqalar hamda sport faoliyati rivoji, xalqlarning muloqotga intilishi va boshqalar mamlakatlar tajribalaridan foydalanishda aks etadi. Fan texnika taraqqiyoti yutuqlari, xususan transport sohasidagi yutuqlar transport tashuvi hajmining oshishi, aviareyslar soni oshishi va ko’plab shaxsiy avtomobillar yig’ilishiga olib keldi. Zamondoshlarimiz ommaviy turizm gurkirab rivojlanayotganligiga guvoh bo’lmoqda. Mashhur «Nevidimo’y eksport» kitobi muallifi M.M. Ananev turizmni «XX asr fenomeni» deb atagan edi.

    Turizm jahon iqtisodiyotining yirik va dinamik rivojlanayotgan sohasi bo’lib, jahon yalpi milliy maxsulotining 1G’10 qismini tashkil etadi. Jahon investitsiyasining 7 foizi, har o’n oltinchi ish o’rni, iste’mol sarflarining 11 foizi turizm sohasiga to’g’ri keladi. Butunjahon sayyohlik tashkiloti ma’lumotlariga ko’ra 90-yillar boshlarida jahon tovar va xizmatlar savdosining 10 foizdan ortig’ini tashkil etib, neft va avtomobil sanoatidan keyin uchinchi o’ringa chiqib oldi va dunyodagi har sakkizinchi mehnatga layoqatli kishi bu sektorda band.

    Turizmning o’sishi birinchi navbatda ishlab chiqarish kuchlari rivojlanganligi, mamlakatlar, mintaqalar o’rtasida iqtisodiy aloqalar hamda sport faoliyati rivoji, xalqlarning muloqotga intilishi va boshqalar mamlakatlar tajribalaridan foydalanishda aks etadi. Fan texnika taraqqiyoti yutuqlari, xususan transport sohasidagi yutuqlar transport tashuvi hajmining oshishi, aviareyslar soni oshishi va ko’plab shaxsiy avtomobillar yig’ilishiga olib keldi. Zamondoshlarimiz ommaviy turizm gurkirab rivojlanayotganligiga guvoh bo’lmoqda. Mashhur «Nevidimo’y eksport» kitobi muallifi M.M. Ananev turizmni «XX asr fenomeni» deb atagan edi.

    Turizmni rivojlantirish ta’lim darajasining oshishi, xalqaro standartlar va turistlarning didlariga mos keluvchi xizmatlar madaniyatining oshishiga olib keladi. Turizmni barqaror rivojlantirish dasturini amalga oshirish natijasida mikro darajada iqtisodiy samaraga erishiladi. Turizmni rivojlanish darajasi bitta xorijiy turistdan olinadigan tushum, ko’rsatiladigan xizmatlar hajmi, rentabellik kabi bir qator ko’rsatkichlar bilan o’lchanadi. Turizm sohasidan olinadigan moddiy samara foyda va daromad bilan belgilanadi. Turistlarga ularning respublikada bo’lish davrlarida ko’rsatiladigan xizmatlarning qiymati ularning turlarini 29 tadan 100 tagacha ko’paytirish evaziga 3 ming so’mdan 13 ming so’mgacha oshishi mumkin.

    Turizmni rivojlantirishda bir qator omillarni ajratib ko’rsatish mumkin bular quyidagilar:

    - iqtisodiy omillar

    - ijtimoiy va madaniy omillar

    - demografik omillar



    2.2. Iqtisodiy omillar

    Iqtisodiy omillar bilan bir qatorda tarixiy-madaniy yodgorliklarning tarkibi va ahamiyati orqali belgilanuvchi omillarni kapital deb xisoblash mumkin. O’zbekistonda 22, 5 mln kishi, 100 dan ortiq millatlar istiqomat qiladi. Aholining 70 foiz o’zbeklar, 10 foizga yaqinini ruslar, 5 foiz kozoklar, 4 foiz tatarlar, 2foiz qoraqalpoqlar tashkil qiladi. Ular turli dinlarga e’tiqod qiladilar. O’zbekistonda turli millatlarning istiqomat qilganligi sababli turistlarning millatlariga nisbatan sog’lom muhit bo’lganligi sababli, turizmni muvaffaqiyatli rivojlantirish uchun ijtimoiy-iqtisodiy, psixologik sharoit mavjuddir. Aholining 60 foiz qishloq joylarida joylashganligi tabiiy, madaniy-etnografik va davolash turizmni rivojlantirish uchun muhim ahamiyat kasb etadi. O’zbekistonda turizmni rivojlantirishning iqtisodiy siyosiy imkoniyatlari ham mavjud. Milliy investitsiya dasturida davlat quyidagi iqtisodiy yo’nalishlarni belgilab bergan;

    engil va to’qimachilik sanoati;

    qayta ishlov sanoati;

    xalqaro turizm va mehmonxona xo’jaligi;

    Aynan mana shu iqtisodiy yo’nalishlar bo’yicha davlat kafolati chet eldan sarmoyalar kelib tushadi, ya’ni mana shu yo’nalishlardan O’zbekistonga samoyalar kelib tushadi.

    Turizm umumiy iqtisodiy o’sishga kam rivojlangan davlatlarning rivojlanishiga ko’maklashadi. YAxshi rivojlanmagan rayonlarda turistik markazlarni ochish ko’pgina davlatlarning asosiy metodi xisoblanadi. Keyingi yillarda ko’pgina mamlakatlarda shaharliklarning fermalarda hordiq chiqarishi odat tusiga kirib qoldi. Bu shunga olib keladiki qishloq aholisi turizm bilan bog’liq ikkinchi ixtisosga ega bo’lish va joylarda turistik majmua qurib ishga tushirish bilan esa turmush sharoitini yaxshilab olish imkoniyatiga ega.

    2.3. Ijtimoiy va madaniy omillar

    O’zbekistonda asosan madaniy turizmni rivojlantirish maqsadga muvofiq bo’ladi. O’zbekistonda turizmning boshqa turlarini rivojlantirish yaqin orada o’ziga sarflangan mablag’larning qoplashi qiyinroq – madaniy turistik maxsulot taklif etilayotgan viloyatlarda erishilayotgan rentabellik ko’rsatkichlari rekreatsion turizm taklif etilayotgan viloyatlardagiga nisbatan yirikroqdir.

    Madaniy turizm deganda asosan insonlar tomonidan o’zga xalqlar madaniyati va urf-odatlariga bo’lgan qiziqish tushuniladi. Madaniy turizm ixlosmandlari turistik manzillar tarixi (arxeologiya, etnografiya, o’lkashunoslik), yashash tarzi va kun kechirish muhit shart-sharoitlari, milliy hunarmandchilik san’ati kabilarga katta qiziqish bildirishadi. Ularda mahalliy hayot bilan yaqinrok tanishish istagi kuchli bo’lsada, bu tanishish qandaydir noqulaylik, qiyinchilik yeki xavf-xatarni boshdan kechirish orqali amalga oshiriladigan bo’lsa, bunday turistlar o’zlarining bunday maqsadlaridan voz kechib qo’ya qolishadi. O’lkamizga keluvchi madaniy turizm ixlosmandlarining aksariyatini o’zining bilimi va ma’rifatini oshirishni istovchilar tashkil etishsada, ularning orasida ekoturizm ishtiyoqmandlari, bioekzemplyar yig’uvchilari, turli xil sarguzashtlarga qiziquvchilar ham topilib turadi.

    Bunday turistlarning ba’zilari o’zlariga o’xshagan boshqa turistlar guruhida sayohat qilishni yoqtirishsa, boshqalari yakka o’zlari yoki kichikroq guruhlarda afzal ko’rishadi. Turistlarning ba’zilari o’z sayohatlarini o’zlari rejalashtirishlari, ya’ni, qachon qaerga borish, u yerda qancha vaqt to’xtab turish kabilar to’g’risida o’zlari mustaqil qaror qabul qilishadi. Boshqa ba’zi bir turistlar bunda to’laligicha tur tashkilotlariga tayanishadi (ishonishadi).

    Xullas, madaniy turizm insonlarning o’zga xalqlar madaniyatlari bilan tanishishga bo’lgan qiziqishlariga asoslanadi va har bir turist o’z ehtiyojlarini belgilangan talablar orqali qondirilshini istaydi.

    Turistik ehtiyoj (talab)larni qondirish uchun birinchi navbatda turistik resurslar mavjud bo’lishi lozim. O’zbekistonda madaniy turizm talablarini qondiruvchi resurslar ko’plab topiladi. Masalan, Respublikamizda 4000 ta arxitektura yodgorligi mavjud bo’lib, (ularning ko’pchiligi mustaqillik sharofati bilan qayta ta’mirlandi). Turistlar e’tiboriga taklif etilayotgan yodgorliklarning aksariyati XII-XX asrlarga mansub bo’lishsa, ularning orasida IV-IX asr yodgorliklar ham uchrab turishadi. Buxoro shimoli va shimoli-sharqida joylashgan Sarmish, Nurota tog’ tizmalarida, Surxondaryo viloyatida ibtidoiy jamoa tuzumiga xos yodgorliklarni ham uchratish mumkin. SHuningdek, ko’plab qadimiy shaharlar qoldiqlarida olib borilgan arxeologik qazishma ishlari, tabiiy qo’riqxonalarda ko’paytirilayotgan noyob xayvonlar bilan tanishish ham madaniy turizm ixlosmandlarida ko’plab taassurotlar qoldirishi mumkin.

    Turizm yangi notanish joylarni ochish, tashqi muhitdan o’zgarishlar qidirish va taassurotlarni boshdan kechirish maqsadidagi intilishlardan kelib chiqqan bo’lib, ushbu atama dastlab frantsuz tilida qo’llanila boshlangan.

    Turizm asosan, o’z ichiga insonlarning ko’ngil yozish, hordiq chiqarib dam olishga mo’ljallangan xatti-harakatlarini oladi. Bundan tashqari, turizmga ish hamkorlari va uzoqlardagi do’st-qarindoshlar bilan uchrashish kabilar ham kirishsada, amalga oshirilaetgan bunday sayohatlar davomida ham ko’ngilhushlik va hordiq yozishlardan voz kechilmaydi.

    Inson yoshligi davridanoq turizmga qiziqa boshlaydi. Masalan, O’zbekiston sharoitida ham aksariyat bolalar o’z do’stlari, sinfdoshlari yoki ota-onalari bilan yaqin atroflardagi madaniy yodgorliklar va tabiatning so’lim oromgohlariga sayr-sayohatlar uyushtirib turishadi. Tog’u-toshlar, cho’lu-biyobonlarga chiqiluvchi turistik poxodlar davomida yoshlar dala sharoitlarida chiniqishib, o’zlarining jismoniy holatlarini yaxshilab olishsa, katta yoshdagilar o’zlarining mexnat qobiliyatlarini qayta tiklab olishadi. Zero, turizm doimo chambarchas bog’lab kelingan. Rekreatsiya atamasini oddiy xalq dam olish yoki hordiq chiqarish maqsadidagi ko’ngilxushlik deb tushunsada, ilmiy adabiyotlarda bu atamaning asl ma’nosi «yo’qotilgan mexnat qobiliyatini qayta tiklash» sifatida talqin etiladi.

    Turizm yosh avlodni sog’lom qilib tarbiyalashdagi ahamiyatini inobatga olgan holda turizmning yoshlarning ruhiyatiga qiladigan muhim ta’sirlarini ham unutmaslik kerak: turizm yoshlarni vatanparvar etib tarbiyalashga o’z hissasini qo’shadi! YA’ni, o’z o’lkasida sayohat qilgan odam qanday tabiiy va madaniy boyliklarga egalik qilayotganligini bilib oladi; qanday ajoyibotlarga egalik qilayotganini bilgan inson o’zining qo’lga kiritgan me’rosidan g’ururlana boshlaydi; Milliy boyligidan g’ururlanayotgan odam o’z yurtini seva boshlaydi. SHu sababli qadimgi sharq mutafakkirlari insonni dunyoni ko’rishga chaqirishgan, chet ellarga chiqishdan oldin o’z vatanlari ichida safar qilishga undashgan (Masalan, Abduholiq G’ijduvoniy shu kabi fikrlarni qoldirib ketgan).



    2.4. Demografik omillar

    Turizm iqtisodida demografik omillar deganda - bu aholining umumiy tarkibi, yoshi, millati, bilimlari saviyasi, urf-odatlari, madaniy mavqei tushuniladi. Turizmda ijtimoiy-demografik guruhlarning asoslari ijtimoiy – madaniy psixologik mezonlar xisoblanadi. Mezonlarning guruhi bo’yicha turizm talablarini o’rganish sayyohning yoshi va jinsini xisobga olgan holda ajratishni nazarda tutadi:

    uning oilasini tipi va daromadi (oilaning har bir a’zosiga to’g’ri keladigan daromadning xisobga olgan holda);

    sayyohning kasbi uning ijtimoiy maqomi (biznesmenlar, xizmatchilar, badiiy va ilmiy ziyolilar, ijtimoiy kam ta’minlangan oilalar)

    sayyohning millati (xususan etnik va qumsash turizmning bozor xususiyatini aniqlash uchun)

    uning e’tiqodi siyosiy mafkuraviy, o’z-o’zini aniqlash, tarjimai faktlar va boshqalar;

    Jumladan sayyohning yoshi talab segmentining ulushini va u yoki bu yosh guruhlarning turizm xizmatlariga asosiy talablarini (bolalarga, yoshlarga atalgan, o’rtacha yoshlilar) belgilaydi. Masalan, bugungi kunda yoshi belgisi bo’yicha talablar turizm bozorining dolzarb guruhini 35 yoshgacha bo’lgan oilasiz yoshlar tashkil etadiki, ular bilim darajasining yuqoriligi muvaffaqiyatga intilishlari, moddiy jihatdan ta’minlanganliklari, o’zining oila va uy tashvishlari bilan bog’lashni istamasliklari bilan xarakterlanadi. yevropaning yirik sanoat shaharlarida «yolg’iz»lar guruhi umumiy aholi sonining qariyb 50 foizni tashkil qiladi. Turizmning g’arbiy bozorida faqat shu segment bilan ishlaydigan firmalar mavjud. Jumladan, Germaniyada bu segmentdagi talablar darajasi 6-8 million kishini tashkil etadi, yoki talabning yana bir istiqbolli yosh guruhi «sen’iorlar» (50 yosh va undan katta yoshdagilar)dir. Bu guruh vakillari moddiy jihatdan ta’minlanganlar hayotdan faol huzurlanishga intiladilar va shaxsiy ehtiyojlariga «chiroyli hayot»ga pul sarflashga tayyordirlar.

    Turizm oqimlarining statistik tahlili shuni ko’rsatadiki, katta yoshdagi sayohatchilar soni doimiy ravishda o’smoqda va 55 yoshdan o’tgan kishilar xalqaro turizmda muhim rol o’ynay boshlaydilar. Sayyohlar bu toifasining asosiy qismi aholisi tez qariydigan AQSH, Kanada, YAponiya kabi bir qancha mamlakatlarga to’g’ri keladi. Umr ko’rishning o’rtacha darajasi 1985 yildan 1995 yilgacha YAponiyada 1-2 yilga, yevropa va Amerikada 1 yilga ko’paydi. Odamlar uzoq yashabgina qolmadan balki qarigan chog’ida ham yuqori jismoniy faolligini saqlab qolmoqdalar. Katta yoshdagi kishilar ancha sog’lom bo’la boshladilar. Bu iqtisodiy jihatdan ta’minlanishda muhim ahamiyatga ega bo’lib, sayohat qilish uchun zaruriy shart-sharoitlarni yaratadi. 55 yoshdan 59 yoshgacha bo’lgan kishilar yiliga o’z mamlakati doirasida 2.4 marta safarga chet ellarga 0,8 marta chiqadilar. 2005 yilgacha bo’lgan ma’lumotga kura Buyuk Britaniya, AQSH va YAponiyada 55-59 yoshgacha mamlakati hududiga 18.8 mln. chet elga esa taxminan 6.3 mln. qo’shimcha sayohat qiladilar. Oilaviy tipga bog’liq holda oilaviy turizmni bolalar bilan birga va bolalarsiz yolg’izlar turizmi ko’p oilali bolalar turizmi va boshqalarga ajratish mumkin. Kasb belgisi bo’yicha talablar guruhining biron muassada yoki iqtisodiyotning muayyan sohasida ishlaydigan muayyan kasbga egaligi bilan birlashgan anchagina turlarini aniqlash mumkin.



    Xulosa

    Turizm murakab sotsial-iqtisodiy sistema sifatida turli vazifalarni bajaradi. Ular: tanishtiruv, rekreaitson yoki sog’lomlashtirish, siyosiy, iqtisodiy, tarbiyaviy. Sayohat orqali inson dunyoni taniydi, tajriba orttiradi, yangiliklar kashf etadi, o’zini dunyo qarashini shakillantiradi va buning natijasida fan, madaniyat, san’at rivojlanib ijtimoiy rivojlanishning asosiy omillariga aylanadi. Sayohat orqali odamlar o’zlarining sog’liqlarini yaxshilaydilar, yangi ta’ssurotlar olib o’zlarining fizik va psixologik sog’liqlarini yaxshilaydilar.



    Tayanch iboralar

    Turizm rivojlanishining asosiy omillari, millatlar madaniyati, turistlar oqimining statistik tahlili.



    Nazorat savollari

    1. Mexnat unimdorligi qanday xisoblanadi.

    2. Mamlakat (hudud) iqtisodiga turizmning ko’rsatadigan ta’siri.

    3. Turizm xizmatlariga narxlar elementlar.

    4. Tur maxsulotga narxlar tuzilishi, kundalik xarajatlar, beaosita soliqlar.

    5. Turist bozordagi talab va taklif.

    6. Turizmni mavsumiyligini aholi bandlikka ko’rsatadigan ta’siri.



    Foydalangan adabiyotlar ro’yxati

    Asosiy adabiyotlar

    1. Ташмурадов Т. Агзамов С. Маркетинг международного туризма. Т., ТГЭУ, 1998

    2. Kamilova F. K. «Xalqaro turizm bozori» G’G’o’quv qo’llanma Toshkent TDIU 2000.

    Qo’shimcha adabiyotlar

    3. Котлер Филипп Боуен Джон, Мейкенз Джейм Маркетинг. Гостеприимерство туризм. Учебник. М. 1998

    4. Папирян Г. А Международные экономическое отношения: экономика туризма. М. : Финансы и статистика, 1998

    3-MAVZU. TURISTIK YO’NALISHLAR, TURMAHSULOT TURLARI VA NARX BELGILASHGA TA’SIR QILUVCHI OMILLAR

    3.1. Turistik yo’nalishlarning paydo bo’lish, shakllanishi va turlari

    3.2. Turmaxsulot to’g’risida tushuncha, uning hayotiy bosqichlari, turlari.

    3.3.Turistik maxsulotning baholanishi, narx belgilashga ta’sir qiluvchi omillar
    3.1. Turistik yo’nalishlarning paydo bo’lish, shakllanishi va turlari

    Turistik yo’nalishlarning paydo bo’lishi va shakllanish omillari xar xil bo’lib, ularning asosiylari quyidagilardan iborat. Turizm sohasi uchun birinchi omil bu kadrlarning bilim va tajriba potentsiali xisoblanadi (ishchi mutaxassis bo’lishi mumkin, lekin maxsus bilim va tajriba bo’lmasa turizmda ish ketmaydi), turmaxsulotning soni va sifati, turizm rekreatsiya resurslariga, iqlim sharoitlariga, tarixiy va arxeologik joylarning sifat ko’rsatkichlariga, milliy o’yinlarning, bayramlarning va milliy tovarlarning soni va sifatiga, milliy taomlarning dunyo andozalariga javob berishiga, transport sifatiga va soniga qarab yo’nalishlar shakllanadi.

    Turistik yo’nalishlarni shakllantirishning asosiy omillarining umumlashtirilgan shakli bo’lib quyidagi guruhlar xisoblanadi: turistlarni qabul qiluvchi transportlar, mehmonxona va restorandagi joylar, kadrlarning soni va sifati, turistlarga ko’rsatiladigan turmaxsulotlar soni va sifati, turmaxsulotlarni reklama qilish soni va sifati.

    Turizmda yo’nalishlarning ijtimoiy va iqtisodiy o’sishiga quyidagi guruh omillar ta’sir qiladi:

    -siyosiy omillar, ikki davlat o’rtasidagi munosabat, shartnomalar, tovar va turist almashish va davlatda barqarorlik;

    -iqtisodiy omillar, turistik tashkilotlar, infratuzilmaning sifati, iqtisodiy yengilliklar, moliyaviy investitsiyalar, bank ssudalari;

    -tabiiy omillar, tarixiy va arxeologik inshootlar, daryo, dengiz va kullar, yer osti davolovchi suvlar, tog’lardagi chiroyli manzaralar;

    -ilmiy-texnik omillar, zamonaviy xizmat ko’rsatish yo’llari va usullari, yangicha texnika va texnologiyalar, ilmiy tajribalar;



    -yangi turistik menejment, marketing bilimlari, turistlarga maxsus ma’ruza matnlarining mavjudligi va h.k.
    Insoniyat tarixining uzoq davri mobaynida iqtisodiy sabablar tufayli sayohatlar muhim ulchovda qilinadi. Tovarini sotish va boshqa yerlarda ish kurish maqsadida ro’yobga chikkan kuchishlar sayohatlarni tarkib toptirdi, Bularning yonida mukaddas yerlarni ziyorat qilish va urushlardan kochish ham muhim sayohat sabablari orasida edi. Bu jihatdan sayohat qilishning ma’nosi qiyinchiliklar va tashvishlarga duchor bo’lishi edi. Ammo bugungi kunga kelib, hozirgi zamon insonlari turli xil sabablar tufayli sayohat kilayaptilar. Bu to’g’rida bir-biriga o’xshagan takliflar bor. Batafsil bo’lishi uchun bu yerda sayohat motivlariga aloqador aniq ta’rif ustida to’xtalib o’tish zarur. Jon A.Tomasning taklifiga asosan 18 ta sayohat yo’nalishlari motivlari bo’lganini ifoda qilgan. Bular quyidagilardir:
    Ta’lim va madaniyatga aloqador yo’nalish motivlari;
    1.Boshqa jamiyatlarning yashash va ishlash tarzini kurish.

    2.Ajoyib yerlarni tamosha qilish.

    3.Aktual xodisalarni yanada yaxshi tushunish.

    4,Madaniyat yoki san’at vokealarida ishtirok etish, dam olish motivlari.

    5.Kundalik hayotdan, monotonlikdan va qonunlardan kochish.

    6.Xush va o’yin-kulgili vaqt o’tkazish.

    7.YAngi aloqalar o’rnatish.

    etnik asosiy motivlar:

    8.Kishining, oilasining negizi kelib chikkan yerlarni ziyorat qilish.

    9.Kishining, oilasining dustlari joylashgan yerlarni ziyorat qilish.

    10.Boshqa motivlar.

    11 .Sog’liq (kuyosh, quruq iqlim).

    12.Sport faoliyatlari (suzish, changida uchish, balik to’tish),

    13.Iqtisodiy arzon yashash.

    14.Sarguzasht (yangi yerlar, insonlar, tajriba).

    15.Moslashish.

    16.O’zini oliyjanob qilib ko’rsatish.

    17.Tarixiy yerlarni ziyorat qilish.

    18.Ijtimoiy motivlar (dunyoni tanish).
    Umuman olganda turistlarning psixologik xarakterlariga mos muomila shakllariga ko’ra xar xil yo’nalishlar tashkil qilinib turistlar guruhlarga ajratiladi. Psixologik ma’lumotlar ichida kishi keng yashash tarzi, yaratgan obrusi, munosabatlari, sayohatga bo’lgan qiziqishi, oilaviy ahvolida ko’rsatgan muomalasiga qarab chiqiladi. Bu ma’lumotlarga asosan surov anketalari va o’zaro uchrashuvlar bilan qo’shimcha kiritiladi. Turizm bo’yicha ispan olimi T.Plog tomonidan ro’yobga chiqarilgan sayohat yo’nalishining paydo bo’lishi motivatsiya bilan bog’liq tadqiqotlar natijasida farqli bir xulosa o’rtaga chikkan. T.Plog izlanishlari natijasiga kura sayohat qiladiganlar bo’linmaydigan davomli bir qator shaklda kuyilsa, uch shakldagi yo’nalishlar kulga olinishi mumkin. Kup kishilar qatorning o’rtasida qolmoqda. Ikkita uch nuqtada joylashganlari esa Plog tadqiqotining asosiy tamoyilini tashkil qiladi. Bu uch yo’nalishlarning birinchi uchiga “psixotsentrik”, boshqa uchiga “allotsentrik” nomi berilgan. Bular “psixotsentrik” uchida joylashgan kishilar siqilgan, tortinchok, sarguzashtni sevmaydigan insonlardir. “allotsentrik” uchida joylashganlari esa o’zlariga ishongan, sarguzashtni yoqtiradigan kishilardir. Bu ikki guruh xususiyatlariga kura Plog boshqa turist tiplarini va boshqa ziyorat qilinadigan yerlarning borligidan baxs etgan. Plogga kura, “allotsentrik” bir tip mustaqil bir tajribaga o’xshay oladigan sayohatni, erishishi kiyin bo’lgan joylarni tanlaydi. Masalan, Afrika, Janubiy Amerika va kimsasiz orol kabi joylarda. O’rta nuqtada kolgan tiplar Gavai, yevropa kabi tanilgan yerlarga sayohat qiladilar. "Psixotsentrik" tipdagi bir turist esa, masalan, “Disney-land” ga paket (raskage) tur bilan ketishdan mamnun bo’ladi. Bu ikkita uchda joylashgan tiplarning xususiyatlari shu shaklda ajratilishi mumkin.

    “Allotsentrik” tiplar:

    Sarguzashtchi o’z boshiga tadqiqotdan zavq oladi, kashfiyotdan zavqlanuvchi va yangi xayajonlarni istaydi. Kashfiyotsiz yerlarni borib ko’rishni hohlaydilar. Umuman qiziqish doirasi katta. Turistik xususiyati bo’lmagan yerlarni sevadilar. O’ynash va ovqatlanish mavzusida asosan komfort va qulaylikni yoqtiradilar. Boshqa ulkaning insonlari bilan tanishishdan, madaniyatlari bilan qiziqishdan zavqlanadilar.

    "Psixotsentrik" tiplar:

    - Paket-tur tanlaydilar.

    -Unchalik faol emaslar.

    -Quyosh, dengiz, qum kabi hammaning birgalikda qatnashadigan faoliyatlaridan zavq oladilar.

    - Ziyorat qilinadigan joylarga asosan tayyorada emas, balki avtomobil bilan borishni hush ko’rishadi.

    - Tanilgan joylarni tanlaydilar.

    - Xorijiy muhitdan rohatlanmaydilar.



    -o’z o’lkalaridagiga o’xshash tunash kompleksini, restoran, klublarni va oldi-sotdi markazlarini tanlaydilar.
    Yo’nalishlar o’z xususiyatiga ko’ra bir necha turga bo’linadi: aylanma, to’g’ri yo’nalish, dam olish kunlaridagi yo’nalishlar va boshqalar.

    Tur (yo’nalish) - turistik yo’nalishlar to’g’risida barcha ma’lumotlarni o’z ichiga oladigan xujjatlar yig’indisiga aytiladi. Bu xujjatlarga yo’nalish dasturi, u to’g’risida qisqacha ma’lumot, ko’rsatiladigan xizmatlar soni va ularning bahosini ifodalovchi ko’rsatkichga aytiladi.
    Pekij-tur” - turistik yo’nalishlar to’g’risida barcha ko’rsatkichlarni ifodalovchi xujjat xisoblanadi: ko’radigan joylarning qisqacha tarixi va rasmlari, davlat to’g’risida qisqacha axborot, yo’nalish davomi, xizmatlar turi va qiymatini umumiy qilib ifodalovchi xujjatga pekij-tur deyiladi. Bu xujjatni qancha yaxshi va qiziqarli chiqarishsa, shuncha ko’p turistlarni jalb qilishi mumkin. YAxshi turmaxsulot bo’lishi mumkin, lekin “tur” yaxshi ishlanmasa turistlar kam kelishi mumkin. Turist bir necha davlatlarda, shaharlarda, viloyatlarda bo’lishi mumkin va tur qiymati, ularning hammasiga ketadigan xarajatlarini xisobga oladi. Pekij-tur turistik yo’nalishni tashkil qilish maqsadida tuzilgan, turistlarga kerak bo’lgan asosiy xujjatlarga aytiladi. Asosiy tur xujjatlarga quyidagilar kiradi:

    • shartnomaga asosan tuzilgan xizmat turlari;

    •dastur va umumiy xizmatlar turlari;

    • qisqacha xizmatlar to’g’risida umumiy ma’lumot;

    •transport turlari, ularning sifati;

    •kuradigan joylar to’g’risida tarixiy ma’lumotlar;



    •turadigan mehmonxona va ovqatlanish joylari.
    Arxeologik turistik yo’nalish - maxsus yo’nalish bo’lib, turistlar boradigan joylar asosan arxeologik joylar xisoblanadi. Arxeologik joylar juda eski tarixiy inshootlarni va eski shaharlarning joylaridan iborat. Ayrim arxeologik joylar ko’pchilik chet el turistlarini o’ziga jalb qiladi. Ayniqsa olimlar, ziyoli turistlar bu turmaxsulotga ko’p qiziqishadi va hozirgi kunda turoperatorlar maxsus turlar tashkil qilib bu turmaxsulotni sotishmoqda. Respublikamizda 50 dan ortiq arxeologik joylar bo’lib, ular turmaxsulot xisobiga sotilishi mumkin.
    Aylanma yo’nalish - turistlarni shaharlar bo’yicha aylanib yana boshlagan joyiga qaytib keladigan yo’nalishlarga aytiladi. Aylanma yo’nalishlar dengizda “kruizlar”ni tashkil qilishda ishlatiladi. Bu yo’nalishlar ko’pchilik holatda maxsus yo’nalishlarni tashkil qilishda va dengiz turizmini rivojlantirishda keng ishlatiladi.
    Bir kunlik yo’nalishlar - bu turmaxsulot alohida ahamiyatga zga bo’lib, ayrim shifobaxsh joylarga borib dam olib kelishi maqsadida bir kunlik yo’nalishlar tashkil qilishadi. SHahar arxitekturasi, muzeylari va boshqa turistik joylarni ko’rsatish va sayohat qildirish maqsadida bu yo’nalishlar tashkil qilinadi. Bu yo’nalishlarni sotish ayrim turistik firmalarning asosiy pul ishlash manbai bo’lib xisoblanadi.

    Dam olish kunlari yo’nalishlari - aholi ishlamaydigan kunlarda (shanba, yakshanba) tashkil qilinadigan turistik yo’nalishlar bo’lib, uzog’i bilan 2 kun davomida turistlarning dam olish va ziyoratlarga borib keladigan turlari xisoblanadi. Bu yo’nalishlar asosan shahar aholisini shanba va yakshanba kunlari shahardan tashqariga borib ziyorat, sayr qilib dam olib kelishidan tashqari shahar ichidagi muzeylar, tarixiy joylarni ko’rsatish kabi yo’nalishlarni o’z ichiga oladi.

    Davomli yo’nalish - turistik mavsumga muvofiq bog’liq bo’lmagan holda har doim turistlar qatnovi to’xtamaydigan yo’nalishlarga aytiladi. Bunday yo’nalishlar har bir davlatlarda bo’lib, turoperatorlarning kundalik sotiladigan asosiy turmaxsuloti xisoblanadi. Masalan, Toshkent - Samarqand - Tashkent yo’nalishi Respublikamizda xar doim mavsumga qaramasdan sotiladi. Yil davomida mavjud yo’nalishlar davomli barcha mavsumlarda va ko’p yillar davomida tuxtovsiz sotiladigan turmaxsulotlar uchun tashkil qilinadigan yo’nalishlarga aytiladi. Har bir davlat shaharlarining mavso’mning hamma vaqt ishlaydigan yo’nalishlari mavjud. Bu yo’nalishlarga xar doim turistlar talabi mavjud, hamma vaqt to’xtovsiz ishlaydigan yo’nalishlar xisoblanadi.

    Suv yo’nalishlari - suvga yaqin shaharlarda maxsus kemalarda suv bo’ylab yuradigan yo’nalishlarga aytiladi. Kemada shaharlar o’rtasidagi aholi qatnovi yaxshilangan joylarda turistlar uchun maxsus suv bo’ylab yuradigan yo’nalishlar tashkil qilinadi.

    Temir yo’l yo’nalishi - shahar va davlatlar o’rtasida turistlarning faqat poezdda borib kelishlari tashkil qilinadi. Bunday yo’nalishlar arzon, qulay, doimiy bo’lganligi uchun ularga talab ko’p bo’ladi. Ko’p yillar davomida Tashkent - Samarqand - Buxoro - Urganch -Toshkent temir yo’l yo’nalishi aholi o’rtasida juda yuqori talabga ega bo’lgan. CHunki xaftada ikki marta borib kelganda biri ish kunlariga, ikkinchisi dam olish kunlariga to’g’ri kelganligi uchun doimo vagonlardagi joylar band bo’lgan.
    3.2. Turmaxsulot to’g’risida tushuncha, uning hayotiy bosqichlari, turlari.
    Maxsulot - bu bozorda iste’molchilarga sotib olish uchun, iste’mol qilish yoki foydalanish uchun taklif qilish mumkin bo’lgan va talab yoki ehtiyojni qondira olish imkoniga ega bo’lgan narsalarning jamlamasidir. U jismoniy ob’ektlar, xizmatlar, joylar, tashkilotlar va g’oyalarni o’z ichiga oladi.

    Turistik maxsulot-korxonalar tomonidan bozorda taklif qilinishi mumkin bo’lgan uchta asosiy taklifni qamrab oluvchi tushunchadir.

    1. Turlar, sayohat qilishning bosh maqsadiga xizmat qiluvchi xizmat turlarining majmui (joylashtirish, ovqatlantirish, transport, maishiy, turistik, ekskursion, madaniy-oqartuv va h.k.)

    Mazkur maqsadlar turlicha bo’lishi mumkin, lekin albatta mijozlarda qiziqish uyg’otmoqligi va ularni mazkur turni sotib olishga undamog’i lozim.

    Turlar va sayohatlarning quyidagi guruhlari mavjud:

    a) bilish turlari, turistlarni turistik hududlardagi aholining hozirgi kundagi turmush tarzi, tabiati, tarixi, me’moriy yodgorliklari bilan tanishtirish uchun mo’ljallangan (turlar umumiy va maxsus bo’lishi mumkin).

    b) qiziqishiga ko’ra turlar, o’z qiziqishlariga ko’ra dam olishni istagan majozlarga mo’ljallangan.

    v) sport-sog’olomlashtirish turlari normativ talablarni tashkil qilish va topshirishni ko’zda tutadi.

    Bu mijozlarning qiziqishlariga muvofiq turlarning taxminiy toifalarga bo’linishi.

    Undan tashqari harakatlanishning turli vositalari (yayov, avtomobilda, avtobusda, avia, turli hayvonlar yordamida va h.k.) turlarning ko’rinishlarini ko’paytirishga xizmat qiladi, ular qisqa muddatli va ta’til vaqtiga mo’ljallangan bo’lishi ham mumkin.

    Dam olish kunlariga mo’ljallangan turlar ham ishlab chiqish mumkin. Mijozlarning qiziqishlari va talablariga qarab, ularning to’lov qobiliyatlariga qarab har xil ko’rinishdagi turlar ishlab chiqish mumkin. Mazkur omillar haqida ma’lumotlar ijtimoiy uslublardan foydalangan holda olinadi.

    2. Turistik korxonalar tomonidan ko’rsatilayotgan turli ko’rinishdagi turistik-ekskursion xizmatlar ham turistik maxsulot ko’rinishiga kiradi. Ushbu xizmatlar turistik korxonalar yoki boshqa ixtisoslashtirilgan tashkilotlar tomonidan ko’rsatilishi mumkin. Bunda turistik korxona vositachi bo’lib, xizmatlar turistlarga va talab bo’lgan hollarda mahalliy aholiga xak olish yo’li bilan xizmat ko’rsatiladi. Turistik korxonalar tomonidan ko’rsatiladigan xizmatlarning quyidagi ko’rinishlari mavjud: joylashtirish, ovqatlantirish, transport, ma’lumot berish, maishiy, savdo, turistik, ekskursion, madaniy-oqartuv, jismoniy-sog’lomlashtirish. Hozirgi kunga kelib turistik-ekskursion xizmatlarning, turistik xo’jalikda joriy qilish mumkin bo’lgan 400 dan ortiq ko’rinishi ishlab chiqilgan.

    3. Turistik-estalik tovarlari turistik maxsulotning bir bo’lagini tashkil etadi. Ular o’ziga xos bo’lgan (kartalar, otkritkalar, estalik sovg’alari, turistik anjomlar va h.k.) va o’ziga xos bo’lmagan, doimiy yashash joyida taqchil bo’lgan tovarlardan tashkil topadi. Turistik maxsulotning aynan mana shu qismiga turistlar katta mablag’ sarflaydilar. Turistik korxonalar savdo funktsiyalarini bajar turib, turli tovarlarni ishlab chiqaruvchi va ularni sotishda vositachi sifatida ham chiqishlari mumkin. Turistlar va mahalliy aholi uchun mo’ljallangan xizmatlar va tovarlardan tashkil topgan turistik maxsulot haqidagi asosiy tushunchalar shulardan iborat.

    Mehmonxona biznesi menejerlari maxsulot haqida to’rt darajada o’ylashlari lozim: asosiy maxsulot, hamroh maxsulot, qo’shimcha maxsulot, keng ma’nodagi maxsulot.



    Asosiy maxsulot quyidagi savolga javob beradi: “Haridor aslida nima sotib oladi?” Har qanday maxsulot iste’molchining muammolarini hal qilish uchun ko’rsatiladigan turli xizmatlarning yig’indisi xisoblanadi. Antrekotlarga ixtisoslashtirilgan barcha restoranlar: “Antrekotlarni emas, balki tovardagi ishtahani qo’zg’atuvchi ma’zali tovushlarni sotish lozim” deyishadi. Marketing bo’yicha mutaxassislar har bir maxsulotning iste’molchisi uchun qanday manfaat borligini bilib, maxsulotni emas, aynan mana shu manfaatni sotishlari lozim.

    Hamroh yoki xayrihoh maxsulotlarga iste’molchiga asosiy maxsulotdan foydalanish uchun zarur bo’lgan xizmatlar va tovarlar kiradi. Masalan birinchi toifadagi mehmonxonalar, joylardan tashqari xonalarda telefonlar, restoran, kir yuvish, ximchistka xizmatlarini taklif qilishi lozim.

    Xizmat turlari chegaralangan “Ekonom” toifasidagi mehmonxonalarda xizmatlar faqat kelish va ketishda ro’yxatdan o’tkazish va telefon avtomatlarini taklif qilish bilan chegaralanib qolishi mumkin. Maxsulotni loyihalashtirish uchun maqsadli bozorni va unga hamroh bo’lishi lozim bo’lgan xizmatlarni tushunish talab qilinadi.

    Asosiy maxsulot unga hamroh bo’ladigan xizmatlarni talab qiladi, lekin qo’shimcha xizmatlarni emas. Qo’shimcha yoki yordamchi maxsulotlarga asosiy maxsulotga qo’shimcha foyda keltiruvchi va boshqa raqobat qiluvchi maxsulotlardan ajratib turuvchi maxsulotlar kiradi. Mehmonxonalarda mijozlarni jalb qilishga yordam beruvchi qo’shimcha xizmatlarga biznes markazlar yoki salomatlik zallari kiradi. Bitta bozordagi hamroh maxsulot o’rtasidagi farq, boshqa bozorda qo’shimcha maxsulot bo’lishi mumkin.

    Masalan, mehmonxonada yashayotgan oilaga kir yuvish xizmatlari, ximchistka zarur bo’lmasa, xizmat safariga ketganlar aynan shularni ko’zlab joylashadi. Hayatt mehmonxonalar tizimi birinchilardan bo’lib, o’z mijozlariga yuvinish vositalari: shampun, konditsioner, va hohishiga ko’ra turli sovunlarni taklif qildi. Mazkur qulayliklarni kiritib ular asosiy maxsulot, joylarni sotishga yordam berdilar. Bugungi kunga kelib mazkur qulayliklar yirik mehmonxonalarda hamroh maxsulotlardan biriga aylandi. Boshqa mehmonxonalar ham mana shu tajribani o’zlarida qo’llay boshladilar, natijada mijozlar mazkur toifadagi mehmonxonalarda aynan ana shunda paket taklif qilinishiga o’rganib qoldilar. Xizmatlarning bir sutkada o’rta xisobda 225000 $ xarajatni talab qiluvchi ana shunday paketini ishlab chiqishdan oldin Hilton kompaniyasi ikki yil davomida o’z mijozlarining iste’mol qilish belgilar va o’ziga xos tomonlarini o’rgandi.

    Raqobatchi kompaniyalar tomonidan ishlab chiqarish qiyin bo’lgan qo’shimcha maxsulot ishlab chiqarilganda a’lo bo’lar edi. Bunda qo’shimcha maxsulot ustalik bilan joriy qilinishi lozim. Ko’zlangan samarani berishi uchun ular mijozlarning ishonchlarini oqlashi va undan ham yuqoriroq bo’lishi lozim.

    Biror turistik maxsulot yoki xizmat, jonli bir mavjudot kabi tug’iladi, yashaydi va yo’q bo’ladi. O’rtadan yo’q bo’lishning turli xil sabablari bordir: texnologik rivojlanishlar, raqobat, marketing strategiyasi, talabga mos bo’lmagan juda yuqori narx va qiymat yo’qotish. Bir maxsulot yoki xizmat bozorga chiqarilgandan keyin 4 ta davrni boshdan kechiradi.

    1. Bozorga kirish davri

    2. Rivojlanish davri

    3. Saqlanish davri

    4. Tushish davri.

    Bu davrlarning muddatlari maxsulot yoki xizmat turlariga ko’ra va korxonaning tashkiliy tuzilishiga ko’ra xilma-xillik ko’rsatadi. Mehmonxona xo’jaligida o’rtacha umri 10 yildir. Restoran yoki bar uchun bir necha yil, diskotekalar uchun esa vaqtinchalik moddalardan ta’sirlangani uchun juda kam muddatdir.
    1. Bozorga kirish davri: YAngi taqdim qilingan maxsulot yoki xizmat bozorga kiradi. Bu yerda eng ahamiyatlisi, maxsulotning bozorga mosligi, raqobat vositasi orqali talab yaratish, xalq bilan munosabatlar va sotishni tashkil qilish harakatlaridir. Iste’moldagi maxsulot yoki xizmat bozorda o’zining ishonchini kutadi. SHunday qilib, turli xil imkoniyatlarni o’rganish, kapital qarorlarini berishni bilish kerakdir.

    2. Rivojlanish davri: Bu davrda sotishlar kutilmagan darajada ko’payadi. YAna bu davrda, raqobat hodisasi o’zini ko’rsatadi yoki taqlidchilar o’xshash maxsulotlarni bozorga kiritadilar. Agar maxsulot bozorda saqlanib tura olsa juda tez rivojlanish bo’ladi tannarx va sotish maxsulotlarda yuqori bo’lib, bozor to’lqinlaridan ta’sirlanadi. YAngi xaridor guruhlari belgilanadi. Turistik muassasalarga to’g’ridan to’g’ri bog’liq bo’lgan turoperatorlar yangi agentliklar bilan hamkorlikda seminar va banketlar tashkillashtiradigan davridir.

    3.Saqlanish davri: Turistik maxsulot va xizmatlarni sotish tezligi sekinlashgan davrdir. YAngi iste’molchi topish asosiy hisoblanmaydi. Ular uchun eng ahamiyatlisi bozordan yetarli bir ulush olishdir, qo’lga kiritgani bozor bo’limini mumkin bo’lgan qadar muhofaza qilish uchun harakat qiladilar. Bu davrda turizm muassasalari, har bir narsaning yaxshi sotilgani va muddatli bo’lishini tushinadilar. Maxsulotlar o’zini yangilamagani taqdirda bozordan chiqish tahlikasi bilan yuzlashadilar. Sotish narxi asosan 3 ta omil sababli pasayish ko’rsatadi.

    a) ishlab chiqarish yoki boshqarish texnikalarining ratsionallashishi va sotish hajmining ortishi oqibatida bir xona yoki ovqatning qiymat tannarxlaridagi kamayish.

    b) o’xshash xizmatlar uchun bozorda narx kurashini boshlagan raqiblarning o’rtaga chiqishi.

    v) muassasaning o’rnashgan yeriga, nomiga ahamiyat bergan xaridor mexanizmining kengayishi.



    4. Tushish davri: Sotishlarning kuzatilgan darajada tushishga boshlagani davrdir, yangi xizmat va maxsulotlarning bozorga kirgani va raqobatning bo’lgani davridir. Xaridor mavjud maxsulotni tark qilishni boshlaydilar. Tushish davrini tijoriy foyda olishning kamaygan bir davri deyish noto’g’ridir. CHunki korxona, ma’lum bir muddat yana oldingi xaridorlarini muhofaza qilib bir yo’sinda davom eta oladi. Bozorga ilk kirish va yoyilish davrida yomon bir boshlang’ich, maxsulotning kelajagini tahlikaga qo’yadi. Saqlanish davri, mehmonxona sektori uchun yetarlicha uzoq muddatli bo’la oladi, faqat texnologik rivojlanishlar ta’sirli rol o’ynay oladi. Xaridorlar ko’pincha shinam, komfortli va texnologik yangiliklari bo’lgan turistik muassasalarni, maxsulotlarni ma’qul ko’radilar.
    3.3. Turistik maxsulotning baholanishi, narx belgilashga ta’sir qiluvchi omillar
    Turistik maxsulotning sotilishida rol o’ynagan eng ahamiyatli omillardan biri maxsulotning narxidir. Turizm marketingida narx asosiy bo’lib eng ta’sir qiluvchi strategik o’zgaruvchanlikdir. Narx omili xususan o’rta tabaqa turistlar tomonidan kuzatilgan hodisadir.

    Turizm sektorida turli xizmat va maxsulotlar savdosida narx omili sotib olish omillaridan keyin ikkinchi o’ringa tusha boshladi. Bir mehmonxonaning narxini bilmasdan turib, turist xonani majburan sotib olishga majbur emas. Boshqa arzon mehmonxonaning mijozi ayni vaqtda ma’lumot olishni ham hohlaydi. yetarli ma’lumotni olgandan keyin narx-sifat farqliligini qiladi. Turistik maxsulotni sotish narxining belgilanishi kelgusidagi sotish va foyda olish tartibining tavsiya qilinishiga imkon beradi. Faqat turistik maxsulotning aralash xususiyatda bo’lganligi uchun narxning belgilanishi juda ko’p omillarga bog’liqdir. Turistik maxsulotning narxini belgilash tartibini quyidagicha izohlaymiz:

    - Turistik korxonalarda maxsulotlarga narx belgilashdan avval mavjud bozorning tuzilishi va raqobat shartlari o’rganishi lozimligi;

    - Turistik maxsulotlar geografik joylashishiga qarab bir-biridan farq qilishi;

    - Turizm sohasida bozorning strukturasi, raqobatdosh va monopolistik bozorlar ekanligi;

    - Turistik korxonalarda narxlar doimo bir xil bo’lmaydi. Talab ko’p bo’lgan davrlarda narxlar yuqori bo’ladi, talab kam bo’lganda narxlar past bo’ladi.


    Turizm sohasida narx belgilashga quyidagi omillar ta’sir qiladi.

    1. Tannarx

    Ishlab chiqarish tannarxi sotish narxini belgilashda asosiy rol o’ynaydi. Tannarxlar 2 shaklda hisoblanadi: barqaror va o’zgaruvchan. Barqaror tannarxning to’g’ri bir shaklda hisoblanishi oson bo’lgani uchun turistik korxonalardagi o’zgaruvchan tannarxlar ahamiyatli o’rin tutadi va hisoblanishi ham qiyindir.


    2. Korxonaning o’rni va joylashgan yeri

    Turistik maxsulot joylashgani yerning bozorgacha bo’lgan masofasi, tabiiy va ijtimoiy muhiti, tarixiy va madaniy yaqinligi korxonaning narxlariga ta’sir qilmoqdadir. Samarqand, Buxoro va Xivadagi mehmonxonalar bilan Toshkentdagi mehmonxonalar orasida farqli narxlar qo’llaniladi.


    3. Bozordagi raqiblarning narxlari

    Bir turistik maxsulotning narxi, bozordagi mavjud bo’lgan o’xshash maxsulot va xizmatlarning narxlariga mos bo’lishi kerak. Ishlab chiqarilgan tovar va xizmatlarning xususiyatiga va farqlariga ko’ra korxonalar bozor narxidan past yoki yuqori narxni tavsiya qiladilar. YAngi bir maxsulotning bozorga ilk kirishida asosan boshqa maxsulotlarnikidan past narx qo’yadilar. Bozor narxidan yuqori bir narx belgilagan korxonalar, maxsulotlarning o’xshash maxsulotlardan farqli sifati va xususiyatlarga ega bo’lishini yaratishga majburdir.


    4. Istemolchining xususiyatlari - talabning xususiyatlari

    Iste’molchilar turizm xizmatlaridan faqat o’z byudjetlariga mos bo’lgan miqdorda foydalanadilar. Agar narx yuqori bo’lsa u maxsulotlarga bo’lgan talab kamayadi, shu sababli talab belgilangan tartibga kelguncha narxlarni tanishtirish kerakdir. Turizm talabi milliy va xalqaro darajada bo’lmoqdadir. Ba’zan korxonalar narxlarni xalqaro talabiga moslab hosil qilmoqtadirlar.


    5. Ishlab chiqarish hajmi

    Narx, ishlab chiqarish tannarxlariga, korxonalarning hajmiga, o’lchovlariga bog’liq bo’lib ham turli shakllarda tavsiya qilinadi. Korxonaning to’liqlik nisbatlariga ko’ra tannarxlarni kamaytirish maqsadida, ma’lum bir miqdorda narxlarni tushirish hollari bo’lmoqda. Xususan katta hajmdagi tunash korxonalarida, jami tannarxlarning ostida narx tavsiyasi qilinib korxonaning barqaror chiqimlari ko’riladi.


    6. Huquqiy tartiblar

    Marketing boshqaruvchilari narx tavsiyasini o’rganar ekanlar, narxning davlat boshqaruv organlarining mavjud qonun va qoidalariga mosligini diqqatga olishlari kerak. Mamlakat iqtisodini va iste’molchilarni hosil qilish maqsadida davlat boshqaruv organlari kerak bo’lgan taqdirda narxlarga aralashmoqda. Narxlarga aralashish har davlatda, asosan davlat, narxlarning turizm sektori tomonidan qo’yilishini ta’minlamoqda. Rivojlangan davlatlarda mehmonxonalar va turistik maxsulotlarning narxini har bir korxonaning o’zi belgilaydi. Agar o’zi belgilamasa, eng kamida boshqaruv va nazorat ostida tutmoqdalar. SHunday qilib rasmiy turizm tashkilotlari, turistik maxsulot tannarxini eng past darajada tutib, keng miqdorda turizm talabini yaratish va turist guruhlarini o’z mintaqasiga jalb qilishni istamoqdalar. Ba’zan davlat ijobiy tomondan narxlarga aralasha oladi. YA’ni davlat boshqaruvchi bo’lib, turizm bozoriga kirib sarmoya ajratadi va narxlarning boshqa korxonalar darajasida tartibli tutilishini tashkil qiladi. Boshqa tomondan davlat marketing jarayonida tannarxlarni pasaytiruvchi tashqi raqobat potentsialini orttiruvchi qoidani qo’llab-quvvatlab narxlarni boshqa davlatlar bilan raqobat qila olishni yaratadi29.


    Turistik korxonalarda to’liqlik nisbatlarini oshirish va foyda olishni orttirish maqsadida, korxona ichida vaqt va makonga ko’ra farqli narxlarni qo’llay oladilar. Boshqa tomondan turizm bozoridagi iste’molchi guruhlarning ham farqli xususiyatlarga ega bo’lishlari sababi bilan, korxonalar ishlab chiqarganlari maxsulot va xizmatlarning tamoyilidan o’zgarish qilmasdan narx farqlilashtirilishini yaratadilar.
    Narx farqlilashtirish turlari quyidagicha ifodalanadi;

    1. Xaridorning sotib olish kuchiga ko’ra narx farqlilashtirish:

    Xususan tunash korxonalarida xizmat sifatining bir xil bo’lishiga qarshi, mehmonxonaning ko’cha yoki bog’chaga qaragan xonalari farqli narxlarda sotiladi. Bir xil lyuks mehmonxonada a’la-karte restoran va self-servis restoran usuli qo’llanilib turli byudjetlarga xitob etiladi. Mehmonxona yoki dam olish maskanlarida turizm bozoridagi iste’molchilarning katta bir qismini jalb qilish uchun turli tunash va xizmat shakllari ishlab chiqarilib narx farqliligini qiladilar. Xaridor byudjetiga mos ravishda turli narxlarni qo’llaydilar.
    2. Muddatga ko’ra narx farqliligi

    Turistik korxonalarda eng ko’p qo’llanilgan bir uslubdir, ba’zi minqakalarda turizmning mavsumlik bir xususiyat ko’rsatishidan vaqtga ko’ra turli narxlar qo’llaniladi. Mavsum oldi va mavsum oxiri 50 foizga yaqin narx tushirishlar qilinadi. YArim mavsum, bayram ta’tillar sababli turli narxlar qo’llaniladi. Vaqtinchalik narx farqlilashtirishning maqsadi, talabning yil ichida bir xil shaklda yoyilishi va mehmonxonalarning to’liq nisbati davomida yuqori bo’lishidir. Xaridorning qolish muddatiga ko’ra ham narxlarda bir farqlilashtirish, xaridorga shaxsiy tushirishlar qilinadi.


    3. Xaridorlar soniga ko’ra narx farqliligi

    Turistik korxonalarga kelgan turistik guruh yoki xaridorlarga ko’ra narx farqliligi ham qo’llaniladi. Xususan dam olish maskanlari katta miqdorda sayohat agentliklari sababli guruh turistlar bilan ishlamoqdadirlar. SHu sababli, kelgan turist soniga ko’ra, korxonalar ma’lum miqdorlarda narxlarda tushirish qilmoqdalar. Bu farqlilashtirish korxonaning to’liqlik miqdorining va foyda olishligining ko’tarilishiga sabab bo’lmoqdadir. Tunash korxonalarida qilingan bu narx farqlilashtirish havo yo’llari tashuvchiligida ham qo’llanilmoqdadir. Guruhlar holida kelgan turistlar korxonada to’liqlik miqdorini orttiradi, tavakkal qilishni kamaytiradi va o’zgaruvchan tannarxlarda tasarruf yarata oladi. «Narx farqlilashtirilishiga o’tishdan oldin»: bozorning bo’limlariga ajraladigan talab muvozanatiga ega bo’lmaganiga qarash, agar bozor bo’limlantirila olsa bu bo’limlarni bir biridan ajratadigan va bo’limlar orasi bosqichlarni ta’sirlaydigan kerakli marketing uslublarni qo’llash va farqli bo’limlar uchun uyg’un narxlar belgilash kerakdir.


    4.Turizmda narx siyosatiga ta’sir qiluvchi atrof muhit omillari

    Narx siyosatiga har xil omillar turli xil shakllarda ta’sir etmoqdadir. Bular quyidagi shaklda guruhlantiriladi.

    A. Korxona tashqarisidan ta’sir qiluvchi omillar.

    - Iqtisodiy omillar

    - Rasmiy narx aralashishi

    - Narx nisbiyligi

    - Raqobat shakllari

    - Iste’molchi xulqlari (xatti-harakati)

    B. Korxonaning ichida ta’sir qiluvchi omillar

    - maxsulotlarning narx tuzilishi

    - korxonaning maqsadlari

    - narx siyosati

    - korxona xususiyatlarining tashkiliy tuzilishi

    Bu omillar ichida 2 ta ahamiyatlisi bordir.

    birinchisi bozorning turi, ikkinchisi esa maxsulotning tannarx bahosi.

    Buning natijasida 2 shaklda narx siyosati yaratila olinadi.

    a) tannarx va foyda ustiga qo’yilgan narx,

    b) bozorga ko’ra (raqobat va talab diqqatga olinib) yaratilgan narx.

    Narx joriy qilinar ekan, xususan bozorning tuzilishi juda yaxshi izlanishi va o’rganilishi kerakdir. YA’ni talab va taklif narxlarning yaratilishida eng ahamiyatli omildir. Bir korxonaning maxsulotni hosil qilishi va uzoq muddatli narx siyosatiga, korxonaning ichida bo’lgan muhit omillari ta’sir qilmoqdadir.
    Xulosa:

    Turizmdan asosiy xizmatlaridan biri bo’lgan turistik maxsulot turining sayyohati davomida foydalaniladigan barcha xizmat turlarini o’z ichiga oladi. Insonlarning turmaxsulotlarni sotib olishlari uchun ishlab chiqarilgan joylarga borishlari mavjuddir. Turmaxsulotni rivojlanish uchun barcha imkoniyatlar yetarli bo’lsa ham undan samarali foydalanilmayapti. Turistlarni jalb qilish uchun ularga ushbu maxsulotlar to’g’risida keng targ’ibot ishlarini ham olib borish kerak. CHunki Respublikamiz boy tarixiy va turistik omillarga egadir. Turistik maxsulot hayotiy bosqichga ega bo’lganligi uchun korxonalar hamisha yangi imkoniyatlarni izlab topishlari va turistlar uchun arzon va sifatli maxsulotlarni taqdim qilishlari zarur.

    Turistik yo’nalishlarni rivojlantirish uchun asosiy omil bu kadrlarning bilimi va tajriba potentsialidir. Hozirda Respublikamizda turistik yo’nalishlarni rivojlantirish uchun keng imkoniyatlar mavjud bo’lsa ham juda kam yo’nalishlar ishlab chiqilgan. Bu yo’nalishlar faqat “Buyuk Ipak Yo’lida” joylashgan shaharlarga qaratilgan. Lekin respublikamizda turistlarning ko’rishi va dam olishlari uchun tarixiy va xushmanzara joylar ko’p. Faqat ularni yuqori darajada tanishtirish, yangi yo’nalishlar tizimi va turistlarni o’sha joylarga joylashtirish yo’llari ishlab chiqilishi kerak. Hozirda asosiy yo’nalishlar faqat «O’zintur» XJ tomonidan ishlab chiqilgan yo’nalishlar asosida faoliyat ko’rsatmoqda. SHuning uchun ushbu barcha turistik yo’nalishlarni qaytadan ko’rib chiqish va ushbu yo’nalishlar davomida turistlarning foydalanishlari uchun motel va kempinglar barpo etish juda muhim masalalardan biri hisoblanadi.

    Tayanch so’zlar: Tur maxsulot, tur xizmat, narx, talab, taklif, pul, tur maxsulotning bozorga kirish, rivojlanish, saqlanish, tushish davrlari, tannarx, qiymat, turistik bozor, yo’nalish, arxeologik yo’nalish, aylanma yo’nalish, davomli yo’nalish, chiziqli yo’nalish, tarixiy yo’nalish, to’g’ri yo’nalish.

    Savollar:

    1.Tur maxsulot nima?

    2.Turmaxsulot nechta hayotiy bosqichga ega?

    3.Turmaxsulotni baholash tartibi qanday amalga oshiriladi?

    4.Qaysi omillar narx belgilashga ta’sir qiladi?

    5.Turmaxsulotning xususiyatlari nimalardan iborat?


    1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11


    Download 1.1 Mb.