• FARFONA TURIZM RAYONI
  • SAMARQAND-BUXORO TURIZM RAYONI
  • QARSHI-TERMIZ TURIZM RAYONI Q
  • 1.5.Iqtisodiyot tarmoqlarini rivojlantirishda turizmning ta’sir doirasi
  • 1.6. Turizmning O’zbekistonda rivojlanishi amaliy asoslari
  • Birlashgan Arab amirliklari
  • 1.7.Buyuk Ipak yo’li va unda turizmni rivojlantirishning ahamiyati
  • Iqtisodiyot




    Download 1.1 Mb.
    bet3/11
    Sana10.04.2017
    Hajmi1.1 Mb.
    1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

    1.4. Turizmning siyosiy va ijtimoiy-iqtisodiy ahamiyati
    Turizmda ijtimoiy-iqtisodiy tizim quyidagi tavsif asosida qaraladi:

    • maqsadga yo’naltirilgan ya’ni tizim harakatining umumiy maqsadi borligi;

    • maqsadli va murakkab hulq;

    • turistlar oqimining mavsumiyligi, sayohatlarning o’tkazilish joyi va shakllarini tanlash;

    • turizm tizimida aniq xarajatni oldindan bilishni qiyinligi.

    Zamonaviy g’arb iqtisodiyotida turizm murakkab ijtimoiy-iqtisodiy tizim sifatida qaraladi, qaysiki turist turistik industriya jamiyat, turistik siyosat va iqtisodiyot bir butunlik sifatida qaraladi. Bunda iqtisodiy muammolar turizmning ijtimoiy ekologik aspektlari bilan birgalikda tahlil qilinadi. Gap shundaki bugungi kunda hayotiy strategiya va hayot uslublari qoida bo’yicha bir xil ijtimoiy-siyosiy asoslar ichida shakllanadi, ular shaxsning ijtimoiy tizimidagi muayyan maqomi bilan yuzaga keladi. Ammo shaxs uchun boshqa ijtimoiy guruh vakillarining yashash tarzi ahamiyat kasb eta boshlasa, bu holda ushbu guruhning ahloqiy iste’mol namunalariga mos keluvchi hayot tarziga o’zini namoyon etish yo’li bilan mansubligini ko’rsatishga tayyor bo’ladi. Siyosiy va madaniy bilish turizm talablari segmenti kengaymoqda. Boshqa xalq va davlatlarning madaniyatini, san’tini an’analarini o’rganishga intiluvchi sayohatchilarning katta oqimi yevropaga, Osiyoga va yaqin sharqqa intilmoqda. Sayohatchilarning sport sog’lomlashtirish, davolash va boshqa turdagi turizmlarga siyosiy-madaniy o’rganish motivlarini kengayishi an’anasi kuzatilmoqda. Siyosiy-madaniy o’rganish turizm rivojlanishida xukumat va mahalliy ma’muriyatning madaniy yodgorliklarini avaylab asrash, ularga keluvchi sayyohlar oqimini boshqarishdagi kuch-g’ayratlari muhim o’rin tutadi.

    A.Maslouning ta’kidlashicha, o’zini faollashtiruvchi odatlar uchun o’rtacha o’rtacha odamlarning ko’pgina muammolariga xosdir: aybni his qilish, tashvishlilik, g’am ichki konfliktlar kabilar. Ammo ularning asosiy farqi tanlangan ishga va o’z qadriyatlariga sodiqligidir. Bu esa ularni o’z maqsadi uchun kurashda toshbag’ir qilib qo’yadi. Bir qarashda bu toifa boshqa shaxs tipiga nisbatan bog’liq aspektlariga markazlashganligi va hayotning ijtimoiy e’tibor ahamiyatsizligi bois turizm faoliyatiga kiritish uchun kam istiqbollidir. Biroq bu toifadagi ishlarning tegishli darajada tuzilgan strategiyasi uni talablar bozorini aniq segmentiga aylantirishi mumkin. Din, san’at, siyosiy sohadagi nom qozongan tarixiy arboblarning ramzi va obrazi uning uchun muhim bo’lgan joylarga sayohat qilishi mumkin. SHaxs ruxiy ma’naviy sohasining amalga oshirish uchun qo’shimcha sharoitlar yaratadigan safar: bunda u o’zini kasbiy yo’nalishida to’liq namoyon etadi. Marketing izlanishlari u yoki bu yoshli ijtimoiy, siyosiy madaniy tipik xisoblangan hayot uslublarini yuzaga chiqaribgina qolmay balki hayot uslublari ist’mol motivlari va harakati o’rtasidagi o’zaro munosabatini ham belgilash kerak.

    Turizm sohasi sayyohlarning o’zlarini hamda ularning maxsulotlarini tashkil etishga bevosita yoki bilvosita safarbar etilgan tashkilotlarning ham ehtiyojini qondirishni nazarda tutadi. U xizmatlarning quyidagi turlarini o’z ichiga oladi.

    1.Sayyohlarni joylashtirish bo’yicha (mehmonxona, motellar, kempinglar, pansionatlar, sanatoriyalar, turizm bazalari va boshqalar).

    2.Sayyohlarni ovqatlantirishni ta’minlash bo’yicha (restoranlar, kafelar, barlar va boshqalar)

    3.Sayyohlarni passajir transportining xilma-xil turlarida mamlakat bo’ylab olib yurish va boshqa mamlakat hududlaridan olib o’tish.

    4.Ekskursiya xizmatlari (tarjimonlar, guruhlar ekskursovodlar).

    5.Madaniy qiziqishlarini qanoatlantirish bo’yicha xizmatlar (teatrlarga, kino, kontsert zallariga, bog’larga tabiat va tarixiy qo’riqxonalarga sport musobaqalar va boshqa tadbirlarga borish).

    6.Sayyohlarning amaliy va ilmiy qiziqishlarini qondirish bo’yicha (kongresslarda, assambleyalarda, ilmiy konferentsiyalarda, semenarlarda, yarmarka va ko’rgazmalarda qatnashishi, umumiy va maxsus maqsaddagi savdo tadbirlarida qatnashishi).

    7.Savdo korxonalarining umumiy ham maxsus maqsaddagi savdo xizmatlari (sovg’alar, otkritkalar va boshqalarni sotish)

    8.Sug’urta va tibbiy xizmatlar.

    9.Reklama va servis (sotish) xizmatlar (sayohatlar yo’nalishlarini ishlab chiqish, transportda, joylashish vositalarida o’rinlarni band qilish).

    10.Ma’muriy nazorat organlari xizmatlari (ijara, karantin, valyuta, bojxona, politsiya xizmatlari, shuningdek xujjatlarni rasmiylashtirish bo’yicha xizmatlar viza, pasport).

    11.Axborot xizmatlari (er sharining u yoki bu mintaqasidagi turizm resurslari, u yerdagi joylashish vositalari bojxona va chegara rasmiyatchiliklari va berilayotgan mamlakatdagi valyutaning kursi, transport turlarini ularning yo’nalishlari va bahosi haqida gazetalar, jurnallar, sayohatnomalar).



    12.Ekologik xizmatlarning tabiat va madaniyat muhofazasi xizmatlari tarixiy va madaniy yodgorliklarni qo’riqlash bo’yicha inspektsiyalar).
    O’zbekistonda turizm infratuzilmasining rivojlanishi haqida gapirar ekanmiz, mamlakatning asosiy turizm rayonlariga bo’linishi xususida to’xtalib o’tish muhim ahamiyatga egadir. Bugungi kunda Respublikada to’rtta asosiy turistik mintaqa mavjud bo’lib, ular Farg’ona, Samarqand-Buxoro, Toshkent va Xorazm turizm mintaqalaridir. Farg’ona turizm mintaqasi Farg’ona vodiysini o’z ichiga hamrab oladi. Uning turistik resurslari arxeologik qazilmalar va me’morchilik obidalari, qulay tabiiy sharoitlar, an’anaviy xalq hunarmandchiligi va san’ati mahsulotlari, sanoat va agrar komplekslardan iborat. Bu yerda avtomobil va temir yo’llarning keng tarmog’ini mavjudligi ham Farg’ona mintaqasidan turizm maqsadlarida foydalanishga, uning butun hududida turizm bazalari va dam olish maskanlarini joylashtirishga imkoniyat yaratadi. Toshkent turizm mintaqasi kelgusida turizmning barcha turlarini rivojlantirish uchun universal imkoniyatlarga egadir. Mazkur turizm rayonidagi madaniyat yodgorliklari, poytaxt viloyatining bugungi hayoti, qurilishlar, yangi shahar va qishloqlar, zamonaviy madaniyat, mintaqaning tabiati, boy landshafti, rang-barang o’simlik va hayvonot dunyosi uning diqqatga sazovor bo’lishiga sabab bo’ladigan muhim omildir. Avtomobil va temir yo’llari tarmog’i Toshkent turizmi mintaqasidagi turizm markazlarini bir-biri bilan bog’laydi hamda shahar atrofidagi temir yo’l va avtomobil turizmini rivojlantirishga imkon beradi. Samarqand-Buxoro turizm mintaqasi Samarqand, Buxoro va Navoiy viloyatlarini o’z ichiga hamrab oladi. Samarqand va Buxorodagi butun dunyoga mashhur me’morchilik obidalari ushbu mintaqadagi turizmni rivojlantirilishiga asos hisoblanadi. Bundan tashqari, Zarafshon daryosi orqali o’tuvchi temir yo’l va keng tarmoqdagi shosse yo’llari, Zarafshon tog’ tizmasi orqali o’tgan unchalik baland bo’lmagan dovonlar va yaxshi trassalar mintaqada turizmni rivojlantirish uchun g’oyatda qulay omil hisoblanadi. Xorazm turizm mintaqasining salohiyati asosan Xivaning Ichan qal’a qo’riqxonasida joylashgan va jahonda misli yo’q g’oyatda boy tarixiy-me’morchilik yodgorliklariga tayanadi. Faoliyat ko’rsatayotgan turizm mintaqalari bilan bir qatorda yana istiqbolli mintaqalar mavjud bo’lib, ular Jizzax, Qarshi-Termiz va O’rta-Qoraqalpoq mintaqalaridir. Kelajakda bu mintaqalardagi mavjud imkoniyatlarning rivojlantirilishi mamlakatimizda turizm xizmatlari bozorini yanada kengayishiga olib kelishi mumkin.

    FARFONA TURIZM RAYONI ruspublikaning Namangan, Andijon va Farg’ona viloyatlarini hamrab oluvchi sharqiy qismida joylashgan. Tabiiy-iqlimiy sharoitlarning turli-tumanligi ko’plab turizm ob’ektlari bilan birgalikda bu mintaqadan o’quv-sog’lomlashtirish turizmini rivojlantirish maqsadida foydalanish imkoniyatini belgilab beradi. Arxeologik va me’morchilik yodgorliklar, sanoat komplekslari va xalq hunarmandchiligi Farg’ona hududida turizm kompleksini shakllantiruvchi asosiy turizm ob’ektlaridir. Tumanda Sux daryosi yoqasidagi Sariqo’rg’onda, Oydinko’l ko’lida, Andijonning janubiy-sharqida “Bog’ishamol”, Karkidon suv omborida tabiiy dam olish hududlari tashkil qilingan. G’oyatda qulay tabiiy imkoniyatlar, daryolar, ko’llar va suv omborlarining ko’pligi tog’-iqlim sharoitlari bilan birgalikda tumanni katta maydondagi yagona turizm hududiga aylantiradi.

    Farg’ona tumanidan turizm maqsadlarida foydalanishga temir va avtomobil yo’llarining keng tarmog’i mavjudligi yana bir qulaylik tug’diradi va bu tumanning hamma joyida turizm va dam olish bazalarini joylashtirishga imkon beradi.



    TOSHKENT TURIZM RAYONI Toshkent viloyatini hamrab oladi. Bu tuman turizmning barcha turlari uchun universal imkoniyatlarga egadir. Toshkent turizm rayonining diqqatga sazovor bo’lishidagi muhim omil uning boy landshaftli tabiati, rang-barang o’simliklar va hayvonot dunyosidir. Tumandagi Tuyabo’g’iz va CHorvoq suv omborlarida dam olish hududlari tashkil etilgan. “CHimyon” kompleksi bazasida tog’-piyoda va tog’-changi turizmi yetarlicha rivojlangan. YAxshi tarmoqlangan avtomobil va temir yo’llari Toshkent turizm rayonining turizm markazlarini bir-biri bilan bog’laydi va shahar atrofidagi temir yo’l va avtomobil turizmining rivojlanishiga imkon yaratadi.

    SAMARQAND-BUXORO TURIZM RAYONI Samarqand, Buxoro va qisman Navoiy viloyatlari hududini o’z ichiga oladi. Bu tumanda turizmning rivojlanishi Samarqand va Buxoroning butun dunyoga mashhur me’morchilik obidalariga asoslangan. CHo’lning issiq iqlimini xisobga olgan holda yagona bosh reja asosida bunyod etilgan Navoiy shahri ham ta’limiy ahamiyatga ega. Tumanning geografik joylashuvi turizmni rivojlantirish uchun juda qulaydir. Zarafshon daryosi bo’ylab o’tkazilgan temir yo’l, keng rivojlangan shosse yo’llari tarmogi, Zarafshon orqali unchalik baland bo’lmagan dovonlar va yaxshi so’qmoqlarning mavjudligi tumandan turizm maqsadlarida foydalanishni g’oyatda osonlashtiradi.

    XORAZM TURIZM RAYONI O’zbekistonning shimoliy-g’arbiy qismida, Amudaryoning chap qirg’og’ida joylashgan bo’lib, Xorazm viloyatining hududini egallagan. Tumandan turizm maqsadlarida foydalanish asosan Ichonqal’a me’morchilik qo’riqxonasida joylashgan Xiva tarixiy-me’morchilik yodgorliklariga asoslanadi. Ko’plab tarixiy madaniyat yodgorliklari butun rayon bo’ylab joylashgan. Xivadan janubi-sharq tomonda SHo’rko’l ko’li bor. Rayondagi taraqqiy etgan aloqa yo’llari tizimi kelajakda bu yerda rayon va rayonlararo ahamiyatga ega bo’lgan turli xil turizm marshrutlarini o’rnatishga imkon beradi.

    JIZZAX TURIZM RAYONI Sirdaryo va Jizzax viloyatlari hududlarini o’z ichiga oladi. Mazkur rayonning transport bilan yaxshi ta’minganligi va unda tabiiy resurslarning mavjudligi undan turizm maqsadlarida foydalanish istiqbollarini belgilab beradi. Bu yerda shu yerlik va yaqinda joylashgan turizm rayonlari aholisi uchun mo’ljallangan dam olish kunlari marshrutlarini va qisqa muddatli dam olishni tashkil qilish mumkin.

    QARSHI-TERMIZ TURIZM RAYONI Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatlari hududlaridan iborat. SHahrisabz, Qarshi va Termiz shaharlaridagi arxeologik va tarixiy-arxeologik yodgorliklar; Kitobdagi astronomik kenglik, Dendropark rayonda turizmni rivojlantirishning asosini tashkil qiladi. Qashqadaryo, Surxondaryo, Amudaryo qirg’oqlarida, CHimqo’rg’on, Pachkamar va Janubiy Surxondaryo suv omborlarida turizm va dam olish maskanlarini yaratishning istiqbollari bor. Hisor tog’ tizmasi yonbag’irlarida tog’ turizmi bazalarini joylashtirish mumkin.

    Kelgusida O’zbekistonning yana bir rayonini - O’RTA QORAQALPOQ rayonini ham o’zlashtirish mumkin. Bu hududni o’zlashtirish kommunikatsiyalar qurish uchun katta kapital mablag’larni, katta hajmdagi obodonlashtirish ishlarini talab qiladi. Bu yerda Tuproqqal’a, Burgutqal’a, Gildursun qal’alari, Qiyot shahri kabi ekskursiya ob’ektlari joylashgan. Bu arxeologik yodgorliklar qadimgi Xorazm tsivilizatsiyasiga oid bo’lib, ta’limiy turizm resurslari sifatida tarixiy-me’morchilik ahamiyatiga ega bo’lgan Xorazm turizm rayoni bilan chambarchas bog’liqdir. Ushbu yodgorliklar guruhiga borish uchun bu hududda yaxshi transport yo’llari mavjudligi ularni Xorazm rayonining turizm resurslariga kiritilishini taqozo qiladi.



    1.5.Iqtisodiyot tarmoqlarini rivojlantirishda turizmning ta’sir doirasi

    Turizm rivojlanishidagi hozirgi zamon tendentsiyalari uning ham jahon iqtisodiyotiga ham alohida mamlakatlar va mintaqalar iqtisodiyotiga ta’siri ortib borayotganligini ko’rsatmoqda. Turizm aholining o’ziga hos ehtiyojlarini qondirishga qaratilgan faoliyatni amalga oshirib milliy iqtisodiyotning yirik mustaqil sohaga aylanib bormoqda. Ushbu ehtiyojlarning xilma xilligi tufayli nafaqat turistik korxonalar balki boshqa soha korxonalari ham qatnashib xalq xo’jaligi kompleksi rivojiga multiplikativ ta’sir etadigan omillardan biri sifatida turizm namoyon bo’ladi. Bundan tashqari turizm insonlarning asosiy ehtiyojlaridan biri bo’lib, insonlarga fan texnika taraqqiyoti jadal rivoji, mehnat intensivligi natijasida vujudga keladigan his-hayajon va psixologik salbiy ta’sirlarni kamaytirishda sezilarli ko’mak beradi.

    Ko’pgina mamlakatlardan farqli o’laroq turizm sohasi yetarlicha rivojlanmagan O’zbekistonda turizm industriyasi rivoji pul tushumlari ko’payishi, ishsizlik darajasini pasaytirish, mamlakat ijtimoiy-iqtisodiy holatini barqarorlashtirishning bir yo’nalishi sifatida davlat tomonidan tartibga solish jarayonlarini faollashtirish, turistik xizmatlar bozorini o’rganish, turistik ta’lim tizimini kengaytirish, muayyan mintaqalar rivojini ta’minlaydigan dasturlarni ishlab chiqishni talab etadi.

    Turizm umumiy iqtisodiy o’sishga kam rivojlangan hududlarning rivojlanishiga ko’maklashadi. YAxshi rivojlanmagan hududlarda turistik markazlar ochish ko’pgina davlatlarning asosiy usuli xisoblanadi. Tog’ va qishloq joylarida turistik markazlarning tashkil qilinishi shu joylarning o’zlashtirilishiga aholi turmush sharoitining qandayligiga bog’liq. Turizm rivojining kelajagini aniqlash uchun avvalo moddiy-texnika bazasi, turistik resurslar ko’lami mazkur turistik maxsulotga bo’lgan talabni chuqur o’rganish lozim. Bu ishda turistik resurslar bahosini haddan tashqari oshirib yubormaslik lozim. Masalan, ma’lum bir mintaqadagi tarixiy yodgorlik faqat shu joyning o’zi uchungina qiziqarli bo’lishi mumkin, xalqaro maydonda esa boshqa ko’plab yodgorliklarning u qadar ahamiyati bo’lmasligi turistlarni o’ziga jalb qilmasligi mumkin va shuning uchun ham bunday tumanlarda moddiy texnika bazasini yaratishdan ko’p foyda olish amri mahol. SHunday qilib, tumanda barpo etilgan turistik markaz uning rivojlanishiga olib keladi.

    Turizm bu iqtisodiy kompleks bo’lib, uning rivojlanishi jahon xo’jalik jarayonlari va munosabatlari bilan tushuntiriladi. Boshqa tarafdan turizm iqtisodiy o’sishning muhim katalizatori bo’lib, mamlakatlar o’rtasida yalpi milliy maxsulotni taqsimlash kanali sifatida qatnashadi va tovar, xizmatlar olib chiqilishi kuzatilmaydi. Masalan, yaponlar Filippinga dam olishga borsa, o’zbeklar Turkiyaga borsa, ular nafaqat u yerga ishlab topgan mablag’larining bir qismini olib borishadi, balki Filippin va Turkiyada yangi ish o’rinlari yaratishadi. Turizm iqtisodiy xodisa sifatida:


    • industriya shakliga ega;

    • yig’ish va transpportirovka qilish mumkin bo’lmagan xizmatlar turi sifatida ishtirok etadi;

    • yangi ish o’rinlari yaratadi va ko’pincha tezkor rivojlanish va yangi hududlarni o’zlashtirish pionerlari bo’lishadi;

    • turizmga ixtisoslashgan mamlakat foydasiga milliy daromadni qayta taqsimlash mexanizmi sifatida ishtirok etadi;

    • mahalliy infratuzilma rivojlanishi va mahalliy aholi turmush darajasi o’sishi multipliqatori xisoblanadi;

    • investitsiyalarning yuqori samaradorligi va tez qaytishi bilan xarakterlanadi;

    • insonning va xo’jalik sohalarining barcha turlari bilan taqqoslasa bo’ladi.

    SHunday qilib turizm mamlakat va uning hududi iqtisodiyotiga faol ta’sir ko’rsatadi. Turizmga iqtisodiy xodisa sifatida birinchilardan bo’lib P.Rotrou (P.Rotrow) e’tibor berib, mamlakat rivoji iqtisodiy bosqichlari va unda turizm rivojlanishi xususiyatlari o’rtasidagi korrelyatsiyani aniqladi. (1-jadval)

    Iqtisodiy rivojlanish va turizm (Rotrow,1952)

    1-jadval


    Iqtisodiy bosqichlar

    Ba’zi xususiyatlar

    Mintaqalar

    An’anaviy jamiyat

    Rivojlanmagan dunyo

    Afrikaning katta qismi, Janubiy Osiyoning bir qismi

    Barqaror an’analar, juda past investitsiya samaradorligi, past hayot darajasi va sog’liqni saqlash

    O’zgarishlarni kutayotgan jamiyat

    Rivojlanayotgan dunyo

    Janubiy va Markaziy Amerika, O’rta SHarq

    Etakchilar tashqi dunyoni o’zgartirish zarurligini anglashadi, yangi g’oyalar keladi

    Ijtimoiy-iqtisodiy sharoit ichki turizm o’sishiga qulay. Xorijiy turizm, xorijiy investitsiya xisobiga rivojlanishi mumkin

    Tez rivojlanayotgan jamiyat

    Meksika, Janubiy Amerikaning bir qismi

    Og’ir sanoat tezkor rivojlanayotgan industriya tez rivojlanishi

    Ommaviy iste’mol jamiyati

    Rivojlangan dunyo

    SHimoliy Amerika, /arbiy yevropa, YAponiya, Avstraliya, YAngi Zelandiya

    Rivojlangan iqtisodiy potentsial; yirik hajmda tovar va xizmatlar ishlab chiqarish; ijtimoiy-madaniy sohada ehtiyojlarning tez o’sishi

    Asosiy xalqaro turizm markazlari

    Hozirgi vaqtda iqtisodiyot sohalariga turizmning ta’sir etish modeli ancha murakkablashdi va nazariy gipoteza va tamoyillar emas balki, statistik materiallarga asoslanadi. Biroq hozirgacha turizm iqtisodida P.Rotrou modeli nufuzli kishilar tomonidan klassik model deb tan olinadi. Jahon iqtisodiyoti va turizmi butunlay o’zgarganligiga qaramasdan (1952 yilga taqqoslaganda) Rotrou gipotezasi nafaqat eskirdi, balki yangi tendentsiyalar va statistik ma’lumotlar bilan asoslashni davom etmoqda.

    Xalqaro turizmning asosiy markazlari iqtisodiyoti rivojlangan mamlakatlarda joylashgan bo’lib, turizm «O’rta sinf» gullab yashnashi (ramz) va maxsulotlarning omaviy istemol qilinishini ramzi bo’lib qoldi. Rivojlanayotgan mamlakatlarda P.Rotou takidlanganidek ichki turizm xizmat ko’rsatish sohasi daromadlar multipikattsiyasi vositasi sifatida tez rivojlanmoqda, mahalliy aholi bandligi va infratuzilma rivojlanishi tezlashmoqda.. Xorijiy turizm investitsiya kiritilganda rivojlanmoqda.

    Butunjahon sayyohlik tashkiloti 90-yillar boshida 2000 yilgacha jahon turizm bozori dinamikasi quyidagicha xarakterlashgan;

    1. Xizmatlar hajm o’sishi ko’rsatgichi yiliga 3,7 foizni tashkil etdi.

    2. O’sish asosan Osiyoda O’rta SHarq, Markaziy va Janubiy Amerika

    va yevropa bozorlarida erishildi;

    3. Sayyohlarni qabul qilishda eng qulay sharoit Osiyoda vujudga keldi. Boshqa barcha hududlar o’rtacha o’sish istiqboliga ega.

    4. Ichki (milliy) turizm yuqori suratlarda rivojlandi.

    5. Uzoq muddatli xalqaro turizm muddatlisiga qaraganda yuqoriroq suratda o’sdi.

    6. Turizmga tashqi omillar ta’siri kuchaydi (iqtisodiy vaziyat, siyosiy holat sayohat xafsizligi darajasi);

    7. Turizmga:


    • kompyuter rezervatsiya tizimi;

    • texnologik rivojlanish;

    • elektron axborot;

    • kommunikatsiya tizimlari sezilarli ta’sir ko’rsatdi.

    8.Sayyohlik siyosatini tartibga soluvchi marketing tadqiqotlari roli o’sdi.

    Turizm hozirgi holatida XIX asr oxirida vujudga keldi va shakllandi, xaqiqiy intensiv rivojlanishi XX asrning ikkinchi yarmida, texnika, texnologiya, jamoaviy munosabatlar rivojlangan vaqtda «XX asr fenomeni» nomini oldi.

    2-jadvalda urushdan keyingi davrda dunyoda turizm industriyasi rivojlanish dinamikasi ko’rsatilgan.

    Turizmga bo’lgan talab oshishi va dam olish rivojlanishi asosan standart ommaviy turpaket (pakedj-tur) shaklida bo’lib, o’z navbatida bunga 1958 yildan boshlab reaktiv havo laynerlarida uchish va arzon yonilg’i sabab bo’ldi. Bundan tashqari sanoatlashgan mamlakatlarda aholi soni o’sishi, haq to’lanadigan ta’tillar ko’payishi va aholi daromadlari ko’payishi alohida rol o’ynaydi.

    1950-1980 yillarda keluvchilar soni 25 mln kishidan 285 mln kishigacha ya’ni 11,5 barobarga oshib, o’rtacha yillik sayyohlar kelishi o’sishi 8,4 foizni tashkil etdi. daromad esa 2 mlrd dollardan 102,372 mlrd dollargacha ya’ni 51 marotaba oshdi. Turizmdan tushadigan tushumlar o’rtacha yillik o’sishi 14 foizni tashkil etdi.

    Dunyo bo’yicha 1950-1999 yillarda sayyohlar kelishi va turizmdan tushadigan tushumlar dinamikasi

    2-jadval

    Yil

    Keluvchilar soni, mln. kishi

    O’rtacha yillik o’zgarish, foiz

    Tushum*

    mlrd $


    O’rtacha yillik o’zgarish, foiz

    1950

    25,282

    -

    2,1

    -

    1960

    69,296

    10,6

    6,867

    12,6

    1970

    159,69

    8,7

    17,9

    10,0

    1980

    284,841

    6,0

    102,372

    19,1

    1985

    329,558

    3,29

    117,63

    4,59

    1986

    340,571

    3,34

    142,073

    2,78

    1987

    366,872

    7,72

    174,232

    22,63

    1988

    401,723

    9,5

    201,54

    15,67

    1989

    430,954

    7,28

    218,369

    8,35

    1990

    459,233

    6,56

    264,708

    21,22

    1991

    466,044

    1,48

    271,822

    2,69

    1992

    503,617

    8,06

    308,596

    13,53

    1993

    518,258

    2,91

    313,963

    1,74

    1994

    546,266

    5,4

    346,674

    10,42

    1995

    566,082

    3,63

    393,230

    13,43

    1996

    592,122

    4,6

    423,116

    7,60

    1997

    616,600

    4,1

    436,020

    3,05

    1998

    625,236

    2,4

    444,741

    2,0

    1999

    657,000

    4,8

    455,000

    2,3

    * ma’lumotlar xalqaro tashishlardan tushgan tushumlarni xisobga olmaydi

    80-yillar boshida jahon iqtisodiyotida pasayish kuzatilib bunga sabab 1985 yilgacha xalqaro sayyohatlar qisqarishidir. Bundan tashqari 1986 yilda CHernobl AES halokati, Liviya ekstremistlari terrorchilik aktlari, boshqa valyutalarga nisbatan amerika dollarining kuchsizlanishi, «Sovuq urush» dunyo bo’yicha siyosiy tarangchilikning yuqoriligi dunyoda sayyohlar oqimi qisqarishiga olib keldi. Bu davrda sayyohlar kelishi va undan tushadigan tushumning dinamikasi favqulodda elastik o’sish tendentsiyasiga ega ekanligiga diqqat qarataylik. 1985-1986 yillar sayyohlar soni o’sishi surati keskin, 3 maratobagacha pasaydi, turizm bilan shug’ullanuvchi tadbirkorlarning daromadi o’sishi surati o’tgan davrlarga taqqoslaganda 6 marotaba ortiq pasayganligini ko’ramiz.

    80-yillarning ikkinchi yarmida holat yangilandi «Sovuq urish» tugashi turizm industuriyasini rivojlanishiga yangi turtki berdi. 1987-1990 yillar mobaynida o’rtacha yillik sayyohlar kelishi o’sishi 7,8 foizni turizmdan tushum o’sishi 17 foizni tashkil etdi.

    90-yillar turizm rivojlanishi uchun noqulay keldi. Bunda Iroqdagi urush asosiy rol o’ynadi. Urush boshlanishi bilan bu mintaqa SHarqiy O’rta yer dengizi va SHimoliy Afrikaga sayyohlar sayyohatga chiqishi to’xtab qoldi hamda xalqaro turizm suratlari sekinlashdi. Bu muammo sababli xalqaro turizm 1991 yilda daromad o’sishi 1,5 foiz, tushum esa 2,7 foizni tashkil etdi. 1992 yilga kelib yana ko’tarildi o’sha yili daromad 8 foiz, tushum esa 13,5 foizga (1991 yil bilan taqoslaganda) oshdi.

    1992-1999 yillar davrida turizm sohasi aytarli o’zgarishlarsiz rivojlandi. Kelishlar 503,6 mln kishidan 657 mln kishigacha, ya’ni 25 foizga oshdi. O’rtacha yillik kishilar o’sishi 4,4 foizni tashkil etdi. Bu davrda daromad 308,6 mlrd dollardan 455 mlrd dollargacha ya’ni 44 foizga oshdi. Tushumlarning o’rtacha yillik o’sishi 5,5 foizni tashkil etdi. 1999 yilda sayyohlar kelishi o’sishi surati (3,2 foiz) 1998 yilga taqqoslaganda 1 punktga ko’tarildi, tushumlar o’sishi surati 2,3 foizni tashkil etdi. So’ngi 20 yil ichida xalqoro turistlar kelishi 3 marotaba oshdi. 1970 yilda 160 mln kishidan 1990 yilda 460 mln kishiga yetdi.

    80-yillardan boshlab turizmdan yillik mablag’ tushishi oshib bordi va 1999 yilda 455 mlrd dollarga yetdi. 1950 yildan 1999 yilgacha sayyohlar kelishi 26,3 maratoba oshgan bo’lsa, turuzmdan keladigan tushumlar 2 mlrd dollardan 455 mlrd dollargacha, ya’ni 227,5 marotoba oshdi. Agar o’rtacha sayyohlar soni o’sishi yilliga 5 foizni tashkil etgan bo’lsa, tushumlar o’rtacha yillik o’sishi 10 foizni tashkil etdi. bizning fikrimizcha bu nafaqat dunyoda yuz berayotgan inflyatsiya jarayonlari bilan soha samaradorligi oshishi bilan bog’liq. Sayyohlik bozori aholi daromadlarini aholining o’ziga qaraganda o’z tovar aylanmasiga faol jalb etadi. Sayyohlik indistriyasi bozoridagi talabning asosiy segmenti o’rta sinf hisoblanadi. qarab chiqilgan davr mobaynida xalqaro turizm iqtisodiyotning sog’lom va ishonchli turi sifatida o’zini ko’rsatdi. Iqtisodiy pasayish vaqtida talab o’zgarmasdan qoldi yoki iqtisodiyot sog’lamlashgandan so’ng darhol oldingi darajasiga qaytdi. Biroq bu global jarayon barcha sayyohlik davlatlari o’rtasida teng taqsimlanmagan ularning ko’pchiligini modadan chiqarilganligi yoki turuzmning yetarlicha hafsizligini ta’minlay olmaganligi (masalan, Livan turizm industuryasi rivojlanganligi bilan hech qachon maqtana olmaydi) sababli yo’q bo’lib ketishdi, boshqalari esa masalan tinch okean bo’yi mamlakatlari (Avstraliya, Gonkon, Gollandiya, Xitoy), yevropa Portugaliya va Turkiya gurkirab o’sishga erishdi.

    Xalqaro turizmning mintaqaviy tarkibi yaqqol namoyon bo’lgan hududiy xilma-xillikka ega, ya’ni tarkibiy xilma xillika qaraganda uning bir joydagi farqi boshqasiga qaraganda aniq ifodalangan.

    Har qanday sharoitda, xususan, o’tish davrida turizm infratuzilmasini rivojlantirishda davlat asosiy rol o’ynaydi. Deyarli barcha davlatlar milliy iqtisodiyotida turizm tarmog’ining ahamiyatini oshirishga harakat qilishadi. CHunki, turizm milliy iqtisodiyotini rivojlantirishda quyidagi ustuvorliklarga ega: mahalliy ishchi kuchlarini malakali mehnat va yashash sharoitlari bilan ta’minlash manbai; bozorni shakllantirish hamda kapital investitsiyalarning oqib kelish mexanizmi; qurilish (mehmonxonalar, kempinglar. motellar), kommunikatsiya (uyali, tele va optik aloqa), transport (avtomobillar, avtobuslar, xalqaro andozolardagi temir yo’l vagonlari, samolyotlar), shuningdek xizmat ko’rsatish infratuzilmasi (avto yoqilg’i quyish stantsiyalari) kabi sohalarga yangi texnologiyalar va nou-xau joriy etish vositasi; milliy xalq hunarmandchiligini rivojlantirish vositalari; mamlakatda va hududda siyosiy va ijtimoiy-iqtisodiy holatni barqarorlashtirish omillari; tarixiy yodgorliklar va madaniy merosni asrash usullari; davlatning valyuta daromadlarini samarali oshirish vositalari. Umuman olganda, davlat turizm infratuzilmasini rivojlantirish uchun uning huquqiy va iqtisodiy asoslarini yaratadi, bu soha uchun kadrlar tayyorlash masalasini yo’lga qo’yadi, viza rejimini soddalashtiradi, turistik mahsulotlar va an’anaviy tovarlarni ishlab chiqarishni rag’batlantiradi.
    1.6. Turizmning O’zbekistonda rivojlanishi amaliy asoslari
    Hozirgi kunda O’zbekiston Respublikasida turizmning milliy modelini shakllantirish jarayoni amalga oshirilmoqda. Ushbu modelda ta’kidlanishicha mamlakatda rivojlantirilayotgan turistik bozor boshqa har qanday bozorlar kabi mamlakatning ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy vaziyatiga ta’sir ko’rsatadi. U mamlakatlar o’rtasidagi hamkorlikni rivojlantirish hamda investitsiya va kapital oqimini ta’minlash darajalarini aniqlashda muhim vosita bo’lib hisoblanadi. Ma’lumki, bozor iqtisodiyoti rivojlangan mamlakatlarda, asosan, xususiy va tijorat kompaniyalari turistlarga xizmat ko’rsatadi. Biroq, har qanday sharoitda ham davlat optimal iqtisodiy va huquqiy zaminni yaratgan taqdirdagina turizm rivojlanishi mumkin. Agarda davlat kasbiy tayyogarlik masalalari, tabiiy va madaniy muhitni muhofaza etish, axborot-reklama ishlari va rasmiyatchilikni soddalashtirish kabilar bilan shug’ullanmasa, u holda turizm kutilganidek rivojlanish darajasiga erisha olmaydi. Bunda davlat tomonidan turizmni rivojlantirish, turistik xizmatlar bozorini shakllantirish, iqtisodiy tartibga solish usullari va richaglarini qayta isloh etish, turizmni tashkiliy boshqaruv strukturalarini takomillashtirish, uning eksport salohiyatini oshirish va eng asosiysi, xorijiy investitsiyalarni jalb qilish kabilarga tegishli uslubiy va amaliy yondashuvlarni ishlab chiqish muhim ahamiyat kasb etadi.

    Respublika turizmidagi iqtisodiy ahvolni tahlil qilish uchun uning rivojlanishidagi ikki bosqichni ajratib ko’rsatish mumkin:

    1 bosqich 1986 yildan 1991 yilgacha bo’lgan davr va 2-bosqich 1992 yildan keyingi davrni uz ichiga oladi. Bunday davrlarga bo’lish respublika turizm taraqqiyotidagi ikki eng muhim davrni ajratib olishga imkon beradi.

    1-bosqichda turizm respublika kasaba uyushmasiga buysunar, uning bosh organi STREU - O’zbekiston Respublikasi turizm va ekskursiyalar bo’yicha Kengashi edi; bu davr turizm chora-tadbirlarini to’liq xo’jalik xisobi, uz-o’zini qoplash va uz-o’zini moliya bilan ta’minlashga o’tkazish bilan bog’liq bo’ldi. Ikkinchi davr esa O’zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishishi, “O’zbekturizm” Milliy Kompaniyasining tashkil qilinishi va bozor munosabatlariga o’tish bilan 1991 yilda Respublikada turizm sohasida 87 korxona, muassasa va tashkilotlar mavjud bo’lib, 4234 o’rinlik 11 turizm kompleksi, 2928 o’rinlik 12 turizm bazasi va 599 o’rinlik 2 kemping faoliyat ko’rsatar edi.

    Respublikada turizmni rivojlantirishda moddiy-texnik baza alohida ahamiyatga ega, u tashkiliy turizmni rivojlantirish va kompleks turizm-ekskursiya xizmati ko’rsatish: joylashtirish, oziq-ovqat bilan ta’minlash, ko’ngil ochish, davolash, ekskursiyalar o’tkazish va hokazolar uchun sharoit yaratib beradi.

    O’zbekiston Respublikasi turizmida moddiy-texnik bazaning rivojlantirilishi bir necha bosqichdan iborat. Har bir bosqichning muddati va uning sifat tarkibi sobiq Ittifoqning ob’ektiv tarixiy va iqtisodiy shart-sharoitlariga bog’liq bo’ldi.

    Respublika turizm salohiyatini baholovchi yana bir muhim ko’rsatkich - asosiy fondlarning moddiy elementlarini tashkil qilish va xarid qilishga ketgan pul xarajatlarining yig’indisidan iborat bo’lgan kapital qo’yilmalar hajmidir. Respublika turizm tizimining o’z moddiy-texnik bazasini rivojlantirishga sarflangan kapital qo’yilmalarning 1986-90 yillardagi umumiy hajmi 17345 ming so’mni tashkil qildi.

    Bozor munosabatlariga o’tish butun respublika turizm tizimi oldiga anchagina keskin shartlar qo’ydi. Turizm tizimining jami tashkiliy-iqtisodiy strukturasini tubdan qayta tashkil qilish, turizmni boshqarishning markazlashtirilgan mexanizmdan farq qiluvchi amaliy iqtisodiy mexanizmini ishlab chiqish zarur edi

    SHu maqsadda O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 1992 yil 28 iyuldagi Farmoniga binoan “O’zbekturizm” Milliy Kompaniyasi tashkil qilindi. Bu kompaniya O’zbekiston Respublikasi kasaba uyushmalari federatsiyasi Kengashi, “Inturtaj” qo’shma korxonasi “Sayyoh-Intur” respublika xo’jalik xisobidagi birlashmasi va sobiq “Goskominturist” korxonalari asosida tashkil qilindi.

    “O’zbekturizm” Milliy Kompaniyasi bir necha yillik faoliyati davomida milliy va xalqaro turizmni qayta tiklash, moddiy-texnik va me’yoriy bazani mustahkamlash va kengaytirish, yangi turizm marshrutlarini ishlab chiqish, ekskursiya mavzularini yangilash, mavjud turizm baza va kempinglarini takomillashtirish va yangilarini tashkil qilish, qo’shimcha xizmatlar ko’rsatish hajmini oshirish bo’yicha ma’lum miqdordagi ishlarni amalga oshirdi.

    1992 yildayoq “O’zbekturizm” Milliy Kompaniyasi tizimida 135 korxona bor bo’lib, ular ichida jami 10 ming o’rinlik 34 mehmonxona, turbazalar, kempinglar, motellar bor edi.

    Qiymati asosiy fondlarning 1,6 mlrd so’mni tashkil qilar edi, ularning 79 foizi qurilganiga 15-20 yil bo’lgan bino va ishootlar edi. Aamlda barcha mehmonxonalar, turbaza va kempinglar kapital ta’mirlashga va rekonstruktsiyalashga muhtoj edi, ularning 40 foizi kam rentabelli va zarar ko’rayotgan korxonalar edi.

    1992 yil davomida respublikada 408 ming kishiga xizmat ko’rsatildi, ulardan 40 ming kishi Hindiston, Pokiston, Turkiya, Janubiy-SHarqiy Osiyodan, 30 foizi yevropadan va 10 foizi SHimoliy va Lotin Amerikasidan kelgan turistlar edi. CHet ellarga 60 ming kishi yuborildi. Ko’rsatilgan xizmatlar hajmi shu yili 1,2 mlrd so’mni, valyuta tushumlari 3,7 mln dollarni, foyda 180 mln so’mni tashkil qildi.

    1993 yil oxiriga kelib respublika turizm tizimida huquqiy shaxs maqomiga va mustaqil balansga ega bo’lgan 123 tashkilot bor edi. O’tgan 1993 yilga nisbatan bu ko’rsatkichlarning turbazalardagi o’rinlardan boshqa barchasi kamaydi. O’rinlar soni 256 taga ko’paydi.

    Tarmoqning rivojlanish ko’rsatkichlari eng yuqori bo’lgan 1988 yilga nisbatan 1993 yilda turizm-ekskursiya korxonalari soni 1,5 baravar, turbazalardagi o’rinlar soni 105 taga ortdi.

    Respublika hududidagi turizmning moddiy-texnik bazasi g’oyatda notekis taqisimlangan: respublikadagi barcha ishlab chiqarish salohiyatining 40foiz qismi Toshkent shahri va Toshkent viloyatiga, 37foizdan ortiq qismi Samarqand, Buxoro, Xiva va Urganchga, taxminan 16 foizi Farg’ona vodiysiga to’g’ri keladi. Qolgan 7 foiz respublikaning boshqa mintaqalari o’rtasida taqsimlanadi.

    1993 yil davomida respublikada 457 ming turistga, shu jumladan 40 ming chet ellik turistlarga va 530 ming ekskursantlarga xizmat ko’rsatildi. Bu ko’rsatkichlar 1992 yilga nisbatan birmuncha ko’p bo’lsa-da, 1988 yilga qaraganda anchagina kamdir.

    Umuman olganda, 1993 yilda turizm sohasining rentabelligi 1992 yilgi ko’rsatkichdan anchagina baland edi, ammo bu asosan turizm xizmatlari va turizm sohasidagi boshqa ishlar narxining bir necha baravar ortganligi hamda moddiy bazani qurish, rekonstruktsiyalash va mustahkamlash xarajatlarining ortganligi xisobiga yuz berdi. So’nggi yillarda turizm fuqarolar uchun “qimmatga tushuvchi rohat” bo’lib bormoqda, xizmat ko’rsatish sifati esa pasayib bormoqda. SHu sababdan respublikadagi sayohatlar va ekskursiya byurolarining ko’pchiligi turistlarga xizmat ko’rsatishning belgilangan ko’rsatkichlariga erisha olmayaptilar.

    1993 yilda mehmonxona xo’jaliklarining bandligi rejalashtirilgan ko’rsatkichning 64,5 foizni, to’liq mehmon qabul qilish qobiliyatining 30,5 foizni tashkil qildi.

    1994-95 yillar respublika turizmi rivojlanishida murakkab va ziddiyatli davr bo’ldi. Ular respublikada yuz berayotgan iqtisodiy jarayonlarning barcha muammolarini, o’tish davrining barcha qiyinchiliklarini o’z ichiga oldi.

    Bu yillarda turizm taraqqiyotining asosiy ko’rsatkichlari quyidagichadir: turizm-ekskursiya xizmatlari hajmi birmuncha ortib, ikki yil uchun o’rtacha 237,6 mln so’mni tashkil qildi, asosiy ishlab chiqarish fonlarining qiymati 39 mln so’mdan ortdi, avtotransport hajmi ko’payib, 14,5 ming so’mni tashkil qildi, turizm korxonalarining rentabelligi 34,6 foizga yetdi va 1992 yilga nisbatan 2 baravardan ko’proqqa o’sdi.

    Rentabellik asosan barcha turdagi turizm xizmatlariga belgilangan narxlarning bir necha baravar oshganligi xisobiga o’sdi, bu esa farovonlikni va turizmni rivojlantirishning samaradorligini ko’rsatmaydi.

    1993 yilga nisbatan chet ellik turistlar soni birmuncha ko’paydi: respublikaga 1993 yilda 43 ming kishi, 1994 yilda 44,8 ming kishi va 1995 yilda 46,3 ming kishi mehmon bo’lib keldi, ammo 1989 yilga nisbatan bu ko’rsatkich baribir ancha kamdir.

    1996 yilda respublikada qabul qilingan turistlar soni 550 ming kishiga yetdi, ulardan 165 ming kishi chet ellik turistlardir. Turizm xizmatlari ko’rsatishning valyutadagi (AQSH dollarlarida) hajmi 101,2 mln dollardan 198 mln dollarga ortdi. Valyuta tushumlarini milliy valyutada xisoblaganda turizmning barcha xizmat ko’rsatish sohalarining yalpi ichki maxsulotidagi ulushi 1996 yilga kelib taxminan 9 foizni, valyuta tushumlari esa 67,5 foizni tashkil qildi.

    Ammo baribir, olinayotgan daromad nuqtai nazaridan qaraganda, turizmning respublika milliy daromadidagi xissasi anchagina kichikligicha qolib kelmoqda.

    Bunga ishonch xosil qilish uchun dunyodagi yetakchi mamlakatlardan olingan ma’lumotlarni taqqoslab ko’rish yetarli: Ispaniya, Frantsiya, Kanada, AQSH va Italiya mamlakatlarida bir yilda (1995 yil) mos ravishda 54 mln., 43 mln., 39 mln., 37 mln. va 27 mln. kishi mehmon bo’ladi.

    Valyuta tushumlari mos ravishda 16,2; 16,5; 4,8; 34,5; 11,5 mlrd. dollarni tashkil qiladi.

    Bu mamlakatlarda bir turistdan olinadigan daromad mos ravishda 300, 384, 123, 932 va 426 dollarni tashkil qiladi. Hatto Turkiya, Meksika va Gonkong kabi mamlakatlarda ham bu ko’rsatkich 533 doll., 683, 768 dollarni tashkil qiladi.

    O’zbekiston Respublikasi esa 0,004 mln. turist qabul qilgan, valyuta tushumlari 0,002 mlrd dollarni, bir turistdan olinadigan daromad 36 dollarni tashkil qiladi.

    O’zbekistonda turizm infratuzilmasiga Sobiq Ittifoq davridanoq asos qo’yilgan edi. Biroq, bu sohadan keladigan daromadlarning qayta taqsimlanish muammosi odatdagidek markaz tomonidan hal etilar edi. 1985-89 yillarda O’zbekistondagi ichki va hududiy turizmning hajmi 1,4-1,6 mln kishini, bunda chet ellik turistlarning miqdori atigi 130-180 ming kishini tashkil etardi xolos. Bu vaqtga kelib, ya’ni 1985 yilda Turkiyada 1,5 mln, 1992 yilda esa 7 mln, 2003 yilda esa 11 mln. atrofida xorijiy turistlar tashrif buyurishdi. 1981 yilda Vengriya 14,2 mln turistlarni qabul qilgan bo’lsa, 1991 yilga kelib bu miqdor 19,1 mlnga yetdi. 1992 yilda O’zbekistonning turistik sohasi chet ellik turistlarga faqatgina 27 ta, 2003 yilda esa 50 dan ortiq xizmat turini taklif etdi. Turkiya, Italiya va Ispaniya kabi mamlakatlarda esa bu ko’rsatkich 250-400 tani tashkil etadi27. Mamlakatimiz mustaqillikka erishgandan so’ng Prezidentimizning bevosita tashabbuslari bilan turizmni rivojlantirish ustuvor masalaga aylandi. Umuman olganda, O’zbekiston Respublikasida turizm infratuzilmasini rivojlanishini beshta bosqichga bo’lish mumkin.



    Birinchi bosqich (o’z ichiga 1992 yilni oladi). Ushbu bosqich Respublikamizda milliy turizmning dastlabki shakllantirilishi bilan xarakterlanadi. Bu bosqichda turizm infratuzilmasida yetakchi hisoblangan «O’zbekturizm» Milliy kompaniyasiga asos solindi.

    Ikkinchi bosqich (1993-1995 yillar). Bunda turizmning milliy rivojlanish modeli ishlab chiqildi. Ushbu bosqich turistik xizmatlar ko’rsatish hajmining oshib borishi bilan birgalikda yangi turistik yo’nalishlarni ishlab chiqish, xizmat ko’rsatishni yaxshilash, turizmning moddiy-texnik bazasini kengaytirish, boshqaruvning tashkiliy strukturasini takomillashtirish va boshqa shu kabilar bilan bog’liq bo’lgan bir qator muammolarni yuzaga keltirdiki, ularni faqatgina «O’zbekturizm» milliy kompaniyasi doirasida hal etish imkoni bo’lmay qoldi. Kompaniya turistik operatorlar bilan to’g’ridan-to’g’ri aloqa qilish maqsadida Germaniya (Frankfurt-Mayn), Buyuk Britaniya (London), AQSH (Nyu-York), Birlashgan Arab amirliklari (SHarja) va Rossiya (Moskva) kabi mamlakatlarda o’zining vakolatxonalarini ochdi.
    Birlashgan Arab Amirliklari Birlashgan Arab Amirliklari (Birlashgan Arab Amirliklari) poytaxti - Abu Dabi shahri. BMT aʼzosi. Davlatni boshqarish shakli mutloq monarxiya. Maydon 82,880 km². Milliy pul birligi - dirham (AED). Rasmiy din - islom.


    Uchinchi bosqich (1995-1997 yillar). Bunda turistik xizmatlar sohasida xususiylashtirish jarayoni boshlandi. 1996 yilning boshlarida «O’zbekturizm» milliy kompaniyasi tizimidagi turistik ob’ektlar umumiy miqdorining 90 foiziga yaqini davlat tasarrufidan chiqarildi.

    To’rtinchi bosqich (o’z ichiga 1998 yilni oladi). Ko’plab mutaxassislarning baholashlaricha, bu bosqichda eksport salohiyatini oshirish, valyuta, turistlar, xususiyroiqtiso va investitsiyalarni barqaror oqimini ta’minlash uchun imkoniyat yaratildi. Respublikada milliy turizmni jahon andozalari darajasida shakllantirish, turizmga bilvosita tegishli bo’lgan xizmat ko’rsatish infratuzilmasini, xususan, turistlarni xorijdan kutib oladigan chegara, bojxona va aeroport xizmatlarini qayta shakllantirish boshlandi.

    Beshinchi bosqich (1999 yil maydan hozirgi davrgacha). Ushbu bosqichda O’zbekiston Respublikasi Prezidentining “Turizmni rivojlantirishning davlat dasturi to’g’risida”gi Farmoni nafaqat mamlakatdagi milliy va xalqaro turizmni tutgan o’rnini mustahkamlash uchun siyosiy asosni shakllantirdi, balki uning iqtisodiy asoslarini mustahkamlash imkoniyatini berdi. Ushbu me’yoriy hujjat asosida turistik korxonalarga qo’shimcha boj imtiyozlari berildi. Bundan tashqari, O’zbekistonning xorijiy mamlakatlardagi diplomatik vakolatxonalarida turizm bo’yicha maslahatchi lavozimi joriy etildi. Ushbu yilning avgust oyida mamlakat Parlamentida «Turizm to’g’risida»gi qonun qabul qilindi va buning natijasida turizm sohasini faoliyat ko’rsatishining huquqiy asoslari yanada takomillashtirildi.
    1.7.Buyuk Ipak yo’li va unda turizmni rivojlantirishning ahamiyati

    Hozirgi vaqtda butun dunyoda, jumladan O’zbekistonda ham iqtisodiyotning noishlab chiqarish sohalaridan biri xususan turizm sohasiga katta e’tibor kuchayib bormoqda. Insonlar borgan sari o’zlarining bo’sh vaqtlarini samarali o’tkazishga, dam olishga, sog’ligini tiklashga, dunyoni, xalqlarning urf odatlarini, qadriyatlarini bilishga intilmoqda. Bundan tashqari, insoniyat har doim o’zining harakat doirasini o’zgartirib, yangi yerlarni kashf qilishga intilgan. XX asrga kelib bunday intilishlar kuchaydi va turizm industriyasining rivojlanishiga katta turtki bo’ldi. O’tgan 2004 yilda dunyo aholisining har to’rtinchisi sayohat qilganlar. Ayrim mamlakatlarda turizm sohasi juda ham barqaror rivojlanib bormoqda va ularning har yillik o’sish sur’ati 8-10 foizgacha boradi. Bu davlatlarga Ispaniya, Italiya, Frantsiya, AQSH va boshqa mamlakatlarni kiritish mumkin. SHunisi qiziqki turizm rivojlanishi bilan bir qatorda transport, bozor infratuzilmasi, savdo sotiq, oziq-ovqat tarmoqlari, qurilish, hunarmandchilik hamda boshqa xizmat ko’rsatish sohalari rivojlanib ketadi28. Respublikamiz xalqaro turizmni rivojlantirish uchun juda boy imkoniyatlarga ega. Bularga «Buyuk Ipak Yo’li»ning shoh tomiri respublikamizdan o’tganligi, butun dunyoga mashhur tarixiy va madaniy shaharlarimiz Samarqand, Buxoro, Xiva, SHahrisabz, Qo’qon, Toshkent, Termiz va boshqa shaharlar, tabiiy va sog’lomlashtirish resurslariga boy mintaqalarimiz CHimyon, SHohimardon, Zomin, Boysun, SHerobod va boshqa shaharlar kiradi. Hozirgi kunga kelib O’zbekistonda turizmni rivojlantirish uchun asos solindi deb hisoblasa bo’ladi. Bunga dalil sifatida 1995 yilda «Buyuk Ipak yo’li»ni qayta tiklashda O’zbekiston respublikasining faol qatnashishi va respublikada xalqaro turizmni rivojlantirish to’g’risida»gi farmonnining Prezidentimiz tomonidan qabul qilinishidir. Bu farmonga binoan turistik korxonalar bir qator soliq imtiyozlarga ega bo’lishdi. Bu farmon «Buyuk Ipak yo’li»da joylashgan tarixiy va madaniy shaharlarda turistik yo’nalishlarning rivojlanishiga turtki bo’ldi. Ming yillar davomida «Buyuk Ipak yo’li» Osiyo va yevropa xalqlarini birlashtirishning ahamiyatli va samarali usuli hisoblanib kelgan. Xuddi shu yo’l bo’ylab tovarlar, bilimlar, texnologiyalar, madaniyatlar almashuvi amalga oshirilgan, natijada shaharlarning, davlatlarning rivojlanishiga ko’maklashib kelgan. Hattoki, hozirgi vaqtda bu yo’l insoniyatga qanday global ahamiyatga ega bo’lganligini baholash qiyin. Ammo, o’zining faoliyatini tugatgandan keyin ham unga qiziqish yo’qolib ketmadi. Ayniqsa, transport va axborot aloqalarining, sanoat ishlab chiqarishning, tovar va xizmatlaring savdosini hamda Osiyo va yevropa mintaqalarining integratsiya protsesslariga faol qatnashuvi «Buyuk Ipak yo’li»ning «ikkinchi nafasi»ni olganini ko’rish mumkin.

    «Buyuk Ipak yo’li»da xalqaro turizmni rivojlantirishning bir ko’rinishi bo’lib, janubiy-sharqiy Osiyoni yevropa bilan bog’lab turadigan global Transosiyo transport liniyani shakllantirish hisoblanadi. U o’z ichiga YAponiya, Xitoy, Xindiston, O’zbekiston, Tojikiston, Turkmaniston, Qozog’iston, Kavkaz davlatlari, G’arbiy Osiyo (Pokiston, eron) davlatlari va albatta, yevropa davlatlarini qamrab oladi. e’tiborga olish kerakki TRASEKA loyihasi doirasida «Delfin» izlanishi o’tmoqda. Bu izlanishning mazmuni karvonsaroylarni tashkil qilishning texnik-iqtisodiy asoslanishi, ekspertlarning fikriga ko’ra, bu «Buyuk ipak yo’li»ning rivojlanishiga va xalqaro hamkorlikning samarali natija berishiga yordam beradi, chunki O’zbekiston va Turkmanistonning asosiy yo’nalishlarida yoqilg’i stantsiyalari, turar joylar, ovqatlanish punktlari va telekommunikatsiya zonalarining qurilishi yangi turistik zonalarning shakllanishiga hamda turistik avtotransportning paydo bo’lishiga olib keldi. 2002 yili Respublikamiz prezidenti I.A.Karimovning Ispaniyaga tashrifi mobaynida Butunjahon Turizm Tashkiloti rahbari Franchesko Francheyzer bilan o’tkazgan muloqotida O’zbekistonning xalqaro turizm rivojlanishidagi ahamiyati, turistik tashkilotlar bilan olib borayotgan xalqaro hamkorligi, faoliyati, turistik tashkilotlarga ko’rsatilayotgan keng imtiyozlar va shart-sharoitlar haqida batafsil suhbatlashdilar.

    Butunjahon Turistik Tashkiloti ekspertlari «Buyuk Ipak yo’li»da qatnashishiga qarab, qatnashuvchi davlatlarni 3 qismga ajratgan. Birinchi qismga o’ziga xos turizm milliy modelini shakllantira boshlagan O’rta Osiyo va Kavkaz davlatlari kirgan. Bu yo’nalishda Butunjahon Turistik Tashkiloti asosiy masala qilib turg’un rivojlanish dasturini tuzishda, turistik tarmoqqa investitsiyani jalb qilishda, qonunchilikni ishlab chiqishda va kadrlarni tayyorlashda ko’maklashishi hisoblanadi. Ikkinchi qismga «Buyuk Ipak yo’li» ob’ektlarini o’z ichiga olgan va turistik maxsuloti bilan aniq tajribaga ega bo’lgan davlatlar kiradi. Bular Xitoy, Pokiston, Hindiston, eron, Gretsiya va Turkiyalardir. BTT ning ekspertlari fikriga ko’ra bu yerda xalqaro tashkilot «Buyuk Ipak yo’li» nomli turistik mahsulotning sotilishini rag’batlantirishi mumkin.

    Uchinchi qism esa, qadimgi aloqaning oxirgi nuqtalarini o’z ichiga qamrab oladi. Bularga bir tomondan YAponiya, Koreya, ASEAN davlatlari kiradi. Bu yerda Butunjahon Turistik Tashkilotining vazifasi «Buyuk Ipak yo’li»ni targ’ibot qilish deb hisoblanadi, chunki bu davlatlar nafaqat katta turistik oqimni ta’minlaydi, balki bu yo’l bo’ylab turizm uchun yetakchi bozorlar hisoblanadi.

    «Buyuk Ipak yo’li» turistik maxsulot mavqeining ko’tarilishi uchun albatta fundamental asos bo’lishi kerak. Uni sotish uchun barcha davlatlarning faol hamkorligi kerak. Bu yerda xususiy sektor va davlat sektori, xalqaro va ratsional tashkilotlar, alohida turoperatorlar va mehmonxona komplekslari munosabatisiz amalga oshirib bo’lmaydi. Butunjahon Turistik Tashkilotining «Buyuk Ipak yo’li» loyihasi bo’yicha keyingi yig’ilishi Xitoyda 1996 yilda bo’lib o’tdi, bunda mahsulotning marketingiga oid masalalar ko’rib chiqildi. «Buyuk Ipak yo’li»da turizm bo’yicha ikkinchi anjuman ham bo’lib o’tdi. ekspertlar fikriga ko’ra bu yerda «Buyuk Ipak yo’li»ning asosiy turistik resurslari: diqqatga sazovor joylar, madaniy va tarixiy ob’ektlar, joylashtirish vositalari, transport va axborot markazlari shakllandi. Bu tadbirlardan keyin ushbu loyiha rivojlana boshladi. Ammo, hamma savollar yetarlicha yechilmagan edi, shuning uchun ham 1997 yil aprel oyida Texronda «Buyuk Ipak yo’li» bo’yicha ikkinchi xalqaro yig’ilish bo’lib o’tdi. Bunda quyidagi masalalar shakllandi: «Buyuk Ipak yo’li»ning regionlarini xalqaro targ’ibot qilish, bu turistik ma’lumotni reklama qilish uchun global axborot kommunikatsiya tarmoqlaridan (xususan Internet) foydalanish.

    1994 yildan boshlab Butunjahon Turistik Tashkiloti «Buyuk ipak yo’li» loyihasini barcha yirik xalqaro yarmarkalarda: Berlinda TTV, Londonda WTM va Madridda FJTUR faol targ’ibot qila boshladi.

    Butunjahon Turistik Tashkilotining bashoratlariga ko’ra 2020 yilga kelib dunyoning asosiy turistik yo’nalish bo’lib Xitoy hisoblanadi. Bu davlat hozirgi kunda 22 mln. turist qabul qila olishligi bilan oltinchi o’rinni egallaydi va o’rtacha yillik 8 foiz o’sish bilan Xitoyga keladigan turistlarning soni 137 mln., Gonkongga esa 59 mln. kishiga yetib, birinchi o’rinni egallaydi. Bundan kelib chiqib, «Buyuk Ipak yo’li» loyihasiga ishtirokchilarning oldida turistik maxsulotni shakllantirishda bu davlatlarni hisobga olish masalasi turibdi, masalan, Germaniya-O’zbekiston-Xitoy, Frantsiya-O’zbekiston-Gonkong va boshqalar. Turistlarning yillik xarajatlari 5 mlrd. dollarga yetishini hisobga olsa, O’zbekiston ham bu valyutaning ayrim qismini shaklllantirishga va o’zlashtirishga yetarli imkoniyati bor. CHunki «Buyuk Ipak Yo’li» bo’ylab Xitoyga sayohat qiluvchi turistlarning asosiy qismi respublikamiz orqali harakat qiladi. Bu degani xorijiy turistlarning mamlakatimizdagi turistik ob’ektlardan va transport vositalaridan foydalanganliklari uchun ma’lum bir valyutaning davlat byudjetiga tushishini ta’minlaydi. SHuning uchun ham xorijiy turistlar uchun «Buyuk Ipak yo’li» bo’ylab transport (tranzit) yo’nalishlarini ishlab chiqish va amalga oshirish lozim. Bu masalada madaniy va bilim qabul qilishga qaratilgan turizm eng katta qiziqish tug’diradi. Masalan, 2004 yilda O’zbekistonga 841,2 ming tashrif qiluvchilar keldi, bulardan 5,6 foizi turistik maqsadlar bilan, 74,4 foizi xususiy viza bo’yicha, qolgan 20 foizi boshqa turli xil maqsadlarda sayohat qilganlar. Ko’pchilik tashrif buyuruvchilarni davlatning tarixi, madaniyati va diniy obidalari qiziqtirgan. O’zbekiston hayotida bo’lib o’tayotgan madaniy tadbirlar, masalan, allomalarning va shaharlarning tantanalari nafaqat musulmon davlatlari, balki yevropa va boshqa davlatlarni keng qayd qilib, «Buyuk ipak yo’li»ni va taklif qilinayotgan mahsulotni yangi ahamiyatga ko’tardi.


    Vaqt o’tishi bilan turizm integratsion jarayonlarga ko’proq yordam bera boshlaydi. Hozirgi vaqtda O’rta Osiyo davlatlari tashqi bozorlarda O’zbekiston, Qirg’iziston, Turkmaniston, Qozog’iston, Tojikiston bo’ylab yo’nalishlardan foydalanib «Buyuk ipak yo’li» markasi ostidagi turmaxsulotni sotishlari mumkin. Jahon integratsiyasining boshqa shakli turizm sohasida global tizimlardan, masalan internetdan foydalanish xisoblanadi. Turizm iqtisodiy salohiyatning globallashuviga sabab bo’ladi, ya’ni u nafaqat alohida davlatga balki bir mintaqadagi qator davlatlarga uning makroxo’jalik rivojlanishiga, ijtimoiy - siyosat holatiga ta’sir ko’rsatadi. Afgoniston va Tojikistonning mintaqaviy turizmga tortilishi, ba’zi ekspertlarning fikricha, bu davlatlarda siyosiy va iqtisodiy barqarorlik yuzaga kelishiga sabab bo’lishi mumkin. Boshqa tomondan turizmda xavfsizlikka ko’proq e’tibor berila boshlaydi. YUqori kriminal va nobarqaror siyosiy holatdagi davlatlarga turoperatorlar e’tibor bermaydilar. BTTning «Mak Nalti guruhi» xalqaro ekspertlarining fikricha Markaziy Osiyo mintaqasida turizm bozorining uch segmenti shakllandi:

    1.O’zbekistonda sayohatlarning hammasini o’tkazuvchi turistlar.

    2.O’zbekiston ular uchun Osiyo bo’ylab sayohatlarining bir qismi bo’lgan turistlar.

    3. o’zlarining ishi bo’yicha sayohatlariga dam olishni qo’shuvchi biznesmenlar

    Birinchi toifaga faqat o’zbek turmaxsulotini sotib olgan va O’zbekiston bo’ylab sayohat qilmoqchi bo’lgan turistlar kiradi. Kolgan ikki toifa davlatlararo sayohat dasturi yoki biznesni bajarish muddatiga ko’ra kamroq vaqt o’tkazadilar. Ta’kidlash kerakki, O’zbekiston xalqaro bozorda qadimda o’zbek shaharlari orqali o’tgan Buyuk ipak yo’lini reklama qilish orqali turistik turlar sotishni amalga oshirmoqda Tahlil shuni ko’rsatadiki ommaviy turistik yo’nalishlar narxi quyidagichadir.

    -Toshkent-Samarqand-Buxoro-Urganch-Toshkent 676 AQSH doll va undan yuqori;

    -Toshkent-Samarqand-SHahrisabz-Buxoro-Urganch-Toshkent 845 va yuqoriroq (20 kishilik guruhlar uchun).

    Buyuk ipak yo’lining boshqa davlatlariga (Xitoy, eron, BAA) turlarni sotuvchi turistik agentliklarning so’rovnomasi shuni ko’rsatadiki bu davlatlardagi turmaxsulotlarning narxi O’zbekistonga sayohatdan ko’ra pastroqdir. Bundan tashqari bu davlatlar reklama va marketingga ko’p mablag’ sarflashadi Milliy ekspertlar fikricha agar 90-yillarning o’rtalarida xorijiy turistlar O’zbekiston turiga taxminan 1,5 ming doll (aviachiptalar ham shuning ichida) sarflashgan bo’lsa, 2005 yilga kelib bu summa 2 ming dollarga yetishi mumkin. Bunda turizm tur narxlarini oshirishdan emas, yangi xizmatlar ko’rsatish evaziga foyda oladi.

    Bundan tashqari, o’zbek turizmi yanada ko’proq yevropa andozalari va tendentsiyalarini ola boshlaydi Bunda u xorijliklarni jalb qiluvchi sharqona latofatni ham saqlab qoladi. Albatta turizm iqtisodining muammolari jahonnikiga o’xshash bo’ladi. Masalan, MILLER FRIMAN TRAVEL GROUP tomonidan TTG WORLD HOTEL REPORT mehmonxona sanoati tadqiq qilindi va quyidagilar aniqlandi:

    -mexmoxonalarga tushayotgan soliqning og’irligi oshib boradi va umumiy soliqlardagi turizmning ulushi 1996 yildagi 10,4 foizdan 2006 yilda 11 foizga yetadi;

    -mehmonxona sanoati daromadni xisobga olish usulini o’zgartiradi: bitta nomerdan olinadigan daromad emas, bitta mehmondan olinadigan daromad xisoblanadi;

    -Evropa otellaridan faqat 30 foizi mehmonxona tizimlariga tegishli xolos.

    YAqin o’n yil ichida O’zbekistondagi ko’pgina mehmonxonalar mintaqaviy tizimlarga birlashtirilib, transmilliy korporatsiyalarga aylanishi mumkin shubhasiz davlatning o’zbek turizmini tashviqot qilishdagi ahamiyati ham kattadir. 1996 yilda turizmga yordam berish uchun byudjetdan 572 mln. dollar ajratgan Frantsiya, 78 mln. ajratgan Ispaniya, 15 mln. ajratgan AQSH, 27 mln. ajratgan Irlandiya, 5 mln. ajratgan Xitoy, 7 mln. ajratgan Polsha, 520 mln. ajratgan Turkiya, 518 mln. ajratgan Xindiston bunga misol bo’ladi.

    Mak Nalti ekspertlar guruhi tomonidan O’zbekiston xukumatiga 2002 yilgacha marketing tadqiqotlari uchun 1,35-1,65 mln doll. milliy infratuzilmani rivojlantirishga 55 mln. doll. kapital qo’yilmalar yo’naltirish maslahat berilgan edi. Bu 2002 yilga kelib qo’shimcha 200 mln. dollar daromad berishi kerak edi.

    O’zbekiston hozirda jahon turizmida mavjud bo’lgan 15 ko’rinishdagi turizmni taqdim qilishi mumkin. Bundan tashqari turistlar tomonidan buyurtma qilingan har qanday xizmatlarni bajarish imkoniyatlariga ega har bir turistdan o’rta xisobda 1200 dollar tushadi.

    O’zbekistonda o’ttizdan ortiq mehmonxona va mehmonxona majmualari, turbaza va kempinglar, 10 avtotransport xo’jaliklari turistlar xizmatiga tayyor. Turistlar qabul qilish va jo’natishga kelganda ular avvalo milliy transport kompaniyalarimiz to’g’ridan-to’g’ri aloqa o’rnatgan davlatlar bilan olib borilmoqda. Bular O’zbekistonning o’zidan 22 davlat va MDH davlatlaridan 10-12 davlat.



    Xulosa

    Hozirgi kunda davlatimiz tomonidan turizm infratuzilmasini rivojlantirish borasida amalga oshirilayotgan islohotlar o’zining ijobiy natijalarini berib kelmoqda. Biroq, murakkab o’tish davri bilan bog’liq talaygina muammolar tufayli bu sohada ham ayrim kamchiliklar mavjud bo’lib bular haqida keyingi mavzularda atroflicha to’xtalib o’tamiz.

    Tayanch so’zlar; Nazariy va amaliy muammolar, iqtisodiy omillar, siyosiy omillar, madaniy va ma’rifiy omillar, rivojlanish bosqichlari, ipak yo’li dasturi.

    1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11


    Download 1.1 Mb.