• Avtomobil 1980 1990 Avtobus
  • Iqtisodiyot




    Download 1.1 Mb.
    bet6/11
    Sana10.04.2017
    Hajmi1.1 Mb.
    1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

    Bir qator yevropa davlatlarida quruqlikdagi

    transportning ulushi (foizda)


    Davlatlar nomi

    Poezd

    1980 1990

    Avtomobil


    1980 1990

    Avtobus


    1980 1990

    Belgiya

    8.5

    11.2

    80.3

    6.9

    11.4

    81.7

    Buyuk Britaniya

    6.4

    9,6

    84

    5,3

    6.5

    88,3

    Daniya

    8.7

    14.7

    76,6

    7.2

    13.2

    79.6

    G’arbiy Germaniya

    7

    11.4

    81.6

    6

    8.2

    85.9

    Ispaniya

    8.5

    16.2

    75.3

    7.6

    17.6

    74.8

    Italiya

    9.4

    13.7

    76.9

    7

    12.9

    80.1

    Gollandiya

    6.9

    10.2

    82.9

    6.4

    8

    85.6

    Portugaliya

    11.1

    13.9

    75

    7

    12.7

    80.3

    Frantsiya

    10.1

    7

    83

    9.2

    6

    84.8


    Jadvaldan shuni kursa bo’ladiki, quruqlikdagi turizmning asosiy qismi avtomobillar ulushiga to’g’ri keladi. 80-chi yillarda avtobus turlaridan foydalanish Belgiya va Ispaniyadan tashqari deyarli hamma davlatlarda kamaydi. Avtobus turizmining asosiy raqobatchisi temir yo’lda sayohati xisoblanadi. Lekin poezddan foydalanish barcha davlatlarda kamayib ketgan. Avtobusdan eng ko’p Ispaniya foydalanadi (17,6foiz), undan keyin Daniya (13,2foiz) va Italiya (12,9foiz), avtobusdan eng kam Frantsiyada foydalaniladi (6,0foiz). Quyidagi jadvalda 1975 yildan boshlab avtobus turizmining o’sishi haqidagi ma’lumotlar berilgan.



    3-jadval

    1975-1990 yillarda yevropa avtobus turizmi (mlrd. yo’lovchi/km)


    Davlatlar nomi

    yillar

    o’zgarishlar

    1975

    1986

    1989

    1990

    Belgiya

    9.6

    9.5

    10.5

    N/d

    Angliya

    55

    41

    41

    41

    Gretsiya

    4.8

    5

    5.1

    N/d

    Daniya

    5.7

    9

    8.9

    8.95

    G’ar.Germaniya

    58.7

    53.1

    53

    55.5

    Ispaniya

    26.9

    33.5

    39

    38.7

    Italiya

    42.3

    70.5

    79.8

    84

    Gollandiya

    11.8

    12.1

    12.8

    N/d

    Portugaliya

    5.2

    8.3

    10.1

    10.3

    Frantsiya

    26.9

    89.8

    40.3

    41.3

    Jami yeI

    248

    281.8

    300.5

    N/d

    Avtobusda sayohat qilish yevropada eng arzon turizm shakllaridan biri xisoblanadi. SHuning uchun avtobus turlarining sotilishiga ta’sir qiluvchi asosiy omil narx, undan keyin xizmat qilish sifati, turni taklif kilayotgan firma imidji, vaqtning sarflanishi va xakozo turadi. Iste’molchi qulaylik uchun haq to’laydi va unga bu qulaylikni avtobusda yoki poezda olishini farqi yuk. Xizmat ko’rsatuvchi personal ham muhim rol o’ynaydi. Xizmatchilar mijozlarning ehtiyojlarini bilishlari va shunga muvofiq xizmat ko’rsatishlari lozim.

    yevropa ittifoqida avtobuslarning yulduzli sistemasini qabul qilish rejasi bor. Bu sistema 1986 yildan Belgiyada majburiy xisoblanadi. yevropada qonun yo’li bilan barcha uchun umumiy xavfsizlik talablarini o’rnatishga harakat qilinyapti. Masalan, avtobuslar tezligini 100 kmG’soatga cheklash bo’yicha loyiha mavjud. Bu atrof-muhitga yaxshi ta’sir ko’rsatadi, lekin avtobuslarning boshqa transport vositalariga nisbatan raqobatbardoshligini keskin kamaytirishi mumkin.

    Turistik xizmat ko’rsatishning arzon shakli bo’lgan avtobus turizmi O’zbekistonda ham keng rivojlanib kelmoqda. Dam olish kunlari avtobusga ehtiyoj kattadir. Ommaviylik bo’yicha ikkinchi o’rinda O’zbekiston shaharlari bo’ylab ekskursiya-tanish maqsadida ikki – uch kunlik sayohatlar uchinchi o’rinda SHarqiy yevropaga sayohat va avtobuslarda shop-turlar turadi. Turizmning rivojlanishi bilan avtobuslar modernizatsiya qilinmoqda, turistlarda qiziqish uyg’otadigan shaharlarning infratuzilmasi yaxshilanmoqda. Avtobus turizmi rivojlanishi tufayli mahalliy xoqimiyatlar tomonidan arxitektura yodgorliklarini restavratsiya qilish va atrof-muhit tozaligi nazoratini kuchaytirishgi qaratilgan qarorlar qabul qilinmoqda.


    Havo transporti

    "Samolyot" degan ajablarni so’z, qanotli mashinalar paydo bo’lishidan avval, ilk bora xalq ertaklarida to’qilgan. Bunda, insonning uchish haqidagi qadimiy orzulari ifoda etilgan. Bizning davrimizda bu orzular ro’yobga chiqdi. Ulkan po’lat qushni, bulutlar orasiga vizillab uchib kirishini haqiqiy sehrgarlik desa bo’ladi. Xar yili turli laynerlar o’n millionlab yo’lovchilarni tashishadi va har qaysi havo layneri bortida yaxshi kayfiyat va shinamlik yaratilgan.

    Samolyotlar - jahonda eng ommaviy transport turidir. Sayyohlik aviatashishlarda ham bu narsani aytish mumkin. Bunga bir qator sabablar bor:

    • Birinchidan, aviatsiya uzoq joylarga borishda eng tez va qulay transport turi;

    • Ikkinchidan, hozirgi vaqtda aviareys xizmatlari sayohlarning ehtiyojlarini koniktiradi.

    • Uchinchidan, xalqaro bronlash va rezerv tizimlariga ega bo’lgan aviatsion kompaniyalar, har qaysi samolyotda bron qilingan o’rin uchun sayyohlik agentliklariga aniq bir summani to’laydilar, bu aviatashishlarni tanlashga rag’batlantiradi.

    Sayohat qilish uchun transport turlarini tanlashda, temir yo’l yoki avtobus kompaniyalarga qaraganda, sayyohlarning ko’proq foizi aviayo’llarni tanlashadi. SHuning uchun ham, aviatashish ko’rsatkichlari, oldingi o’rinlarni egalab keladi.

    Havo transporti, jahon xo’jaligida tobora kuchli va tez rivojlanib kelayotgan tarmoqlardan biridir va yildan yilga umumjahon transport tizimida mustahkam o’rinlarni egallab kelmoqda.

    Havo transportining asosiy qatnashchilari bo’lib: davlat aviatsiya ma’muriyati, aviakompaniyalar va aviakorxonalar, aeroportlar, sayyoh firmalari va boshqa tashkilotlar aviatashishlarini sotish bo’yicha aviakompaniya agentliklari, aviakompaniya sherikchilik-tashkilotlari va samolyotlarga xizmat ko’rsatuvchi aeroportlar, yo’lovchilar va yuk yuboruvchilar (yoqilg’i quyuvchi firmalar tijorat va texnik xizmatlarni ko’rsatuvchi tashkilotlar va bortda ovqatlanish, avtotransport firmalari, mehmonxonalar va boshqa xizmat ko’rsatuvchi tashkilotlar) xisoblanadi. Hozirgi vaqtda xalqaro tashish tizimi bir qancha geografik mintaqalarni va jahonning 150dan ortiq davlatlarini hamrab olgan.

    Bu tashkilot va korxonalarning asosiy maqsadlari quyidagilardan iborat:

    Fuqarolik aviatsiyasini xavfsizligi va tartibli rivojlanishini ta’minlash, havo vositalaridan foydalanish va tuzilishni kengaytirish, havo trassalarni rivojlanishini kengaytirish, aviaport va boshqalar.

    Yo’lovchilarni, xavfsiz, doimiy, samarali va arzon havo transporti bilan ta’minlash, iqtisodda yo’kotish oldini olish, kelishilgan tomonlarni huquqlarini hurmat qilishni ta’minlash xalqaro havo qatnovlarini xavfsiz uchishlarini, aviaqatnovlarni rivojlanishiga ko’maklashish.

    Hozir jahonda 1300 dan ko’proq aviakompaniyalar mavjud. Aviatransportda odamlarni tashish bo’yicha birinchi 4 o’rinni Amerika komlaniyalari (“Delta Air Lines”, "Ran Amegisan" va boshqalar), 5 o’rinni YAponiyaning ("Ou nyu men") kompaniyasi egallagan.

    1994 yilda Amerika 500 mln. yo’lovchilarni, YAponiya - 94 mln., Rossiya kompaniyasi "Aeroflot" - 34 mln. yo’lovchini tashib 6 o’rinni egallagan.

    Kompaniyalar foyda olishlarini yuqoriligi bo’yicha quyidagicha joylashadi (yuqoridan pastga qarab) "American, "Delta", "United” (AQSH), "Air France" (Frantsiya), "Lufthansa" (GFR), "NorthWest" (AQSH), “Federal express”, “British Airvays", "USA air", "Continental” (AQSH).

    Keyingi yillarda, jahonda bo’lgani kabi Rossiyada ham sayohatlar ko’payishiga intilish paydo bo’lgan. Sayohlik xizmatlari transportning ko’p turlarini taklif etadi, ulardan ko’prok ko’llaniladigani avtomobil, avnatransport va temir yo’l transporti xisoblanadi. Avtomobil transporti qisqa manzillarga sayohat qilganda qulay, bundan farqli o’laroq, uzoq masofalariga qisqa vaqtda yetish uchun aviatransportdan foydalanadilar. SHunday qilib, bu ikki translort turi bir biri bilan raqobatlashmaydi, balki bir birini o’rnini to’ldiradi, statistikaga muvofiq, avtotransportga qaraganda, aviatransportdan foydalanishning o’sishi yuqoriroqdir.

    Temir yo’l transportida tashish soni tushib boryapti, bu transport turini avia va avtotransport turlariga qiyoslash qiyin.

    Xalqaro aviatashishlar boshqaruvini, xalqaro havo transporti assotsiatsiyasi amalga oshiradi (International Air Assosiation- IATA), 1919 yilda asos solingan va ikkinchi jahon urushidan keyin qayta tashkil etilgan, xalqaro reyslarni professional aviatsiya kompaniyalari orqali amalga oshiradi. Uning asosiy vazifasi, xalqaro tijorat aviatsiya xabarlarini tartibga solish, barcha a’zolar uchun yagona qoida va tartiblarini kiritish va xalqaro marshrutlarda yo’lovchilarni aviatashishlar bo’yicha kelishilgan tariflarini o’rnatish Bu faoliyat davomida IATA yer sharini barcha hududini shartli ravishda uchta katta mintaqaga yoki konfederatsiyaga bo’ladi va tashishlarga yagona kelishilgan tariflarni o’rnatishga harakat qiladi va o’zaro ular bilan har qaysi konferentsiya doirasida yagona standartlarini o’rnatadi.

    Sayohlik agentliklari IATA faoliyatida, uning maxsus bo’linmasi International Airlines Tgavel Agents Network (IATAK) xalqaro aviakompaniya agentlari tashkilotlari orqali qatnashadi.

    Belgilangan talablarga muvofiq va akkreditatsiya tartiblaridan o’tgan har qaysi sayoh agentlariga aviakompaniyalar va boshqa tarmoq qatnashchilari bilan xisob-kitobni amalga oshirishda vizit kartochkalari bo’lib xizmat qiladigan maxsus rahamlar beriladi. IATAM qoidalariga rioya qilish, xalqaro reyslarga aviabilet sotadigan sayohlik agentliklarini yagona moliyaviy qoida talablariga rioya qilishlarini va o’zaro sayohlik agentliklari va IATA a’zolari aviakompaniyalar bilan aloqa funktsiyalarini bajaradi.


    Xalqaro uchishlarni tashkil qilish. Asosiy talablar
    O’zbekiston chegarasini kesib o’tgan har qanday havo kemalari va shuningdek boshqa davlatdan havo transportida uchishni bajarish xalqaro uchish deb qabul qilinadi.

    Xalqaro uchishlar doimiy, jadval bo’yicha bajariladigan va jadvalga qo’shimcha (bir marotaba) charter va maxsus uchishlarga bo’linadi.

    O’zbekiston fuqaro havo kemalarini xalqaro uchishlari shartlarga muvofiq asosda amalga oshiriladi:

    O’zbekiston havo yo’llarida uchishlar xalqaro shartlari asosida, chet davlatlarning kompetent organlari doimiy va bir marotaba uchishni bajarishga berilgan maxsus ruxsatnoma bilan amalga oshiriladi.

    Ko’rsatilgan uchishlar "O’zbekiston havo yo’llari" o’rnatgan tartibda beradigan ruxsati bilan bajariladi. O’zbekiston havo kemalarining fuqarolik xalqaro uchishlari, xalqaro trassalar bo’yicha o’rnatilgan, chet davlatlarning tegishli organlari belgilab bergan ruxsatnomalar bo’yicha bajariladi, har qaysi xalqaro uchishni bajaruvchi havo kemasi bortida O’zbekiston Transport (havo) kodeksida ko’rsatilganidek tegishli kema xujjatlariga ega bo’lishi lozim.

    O’zbekistondan xalqaro uchishni bajarayotgan o’zbek va chet davlatlarnnng havo kemalari, hamda O’zbekistonning havo bo’shlig’iga kirgandan so’ng ularning qo’nishi xalqaro uchishlar uchun ochiq aeroportlarda, ya’ni chegara qo’shinlari nazorat-ruxsat punktlari va bojxona muassasalari bor joyda o’tkaziladi. Havo kemalari uchishi va qo’nishining boshqa tartibi, mahalliy organlar ruxsati bo’yicha ijozat beriladi. Havo kemalarida, O’zbekistondan ketayotgan va kelayotgan yo’lovchilar va ularning ekipajlari, hamda O’zbekiston havo kemalarida olib ketilayotgan yoki olib kelinayotgan mulklarga pasport, bojxona, valyuta, sanitar, karantin va boshqa chiqish va kirish haqidagi qoidalar, hamda mulkni olib kirish va chiqish va O’zbekiston hududi orqali tranzit qilish qoidalari amal qiladi.


    CHarter aviatashishlar

    Sayohlik yo’nalishlarida jadvaldan tashqari reyslar ommaviydir. CHarter reyslar - bu buyurtmachi tomonidan aviakompaniyaga yer sharini qaysi bir nuqtasiga uchish uchun samolet ajratishlarini so’rab iltimos qilinishidir. Bu reysning narxi (yoqilg’i xarajati, aeroportlar xizmati va boshqalar), marshruti, tomonlarning javobgarligi xalqaro qoidaning ijara shartlariga muvofiq belgilanadi.

    Ba’zi bir mamlakatlarga charter tashishlar ta’qiqlangan. SHuning uchun "O’zbekiston havo yo’llari" kompaniyasining charter bo’limi yo’lovchilarni doimiy reyslarga maxsus tariflar va yaxshigina chegirishlar bo’lgan reyslarga yo’llaydilar. CHarterlardan esa doimiy yo’nalishlar barcha ehtiyojlarini qanoatlantirishi mumkin bo’lmagan yo’nalishlarda foydalanadi. "O’zbekiston havo yo’llarining" charter bo’yicha asosiy mijozlari "O’zbekturizm" MK, "O’zintur", "Sayramtur" va boshqa yirik tur operatorlar xisoblanadi. Bunday hamjihatlik o’zaro foydalidir, chunki "O’zbekiston havo yo’llari"dagi kabi bunday imkoniyatlar (chet elda vakolatxonalari tarmoqlari borligi, aloqalar va boshqalar) boshqa hech qaysi kompaniyada yo’k.

    CHarterlar uchun aviakompaniyaning butun aviaparki - TU-134 dan to Boing-767 gacha foydalaniladi. Uchishlarning xavfsizligi kafolatlanadi. CHarterning maqsadlari - ishonchli reys va imtiyozli tariflarni istovchi mijozlarga barcha asosiy xizmatlarini taqdim etish.

    Keyingi vaqtlarda O’zbekistonda havo yo’llari orqali turistlarni tashish ancha rivojlandi. Havo yo’llari 1100 shahar va aholi yashash punktlarini bir-biri bilan bog’laydi. Havo yo’llarining umumiy uzunligi yuz minglab kilometrni tashkil etadi. Aeroport mavjud bo’lgan har qanday shaharda O’zbekiston sayyohlari uchun havo yo’nalishlarini tashkil etish mumkin.

    Bizning aviatransportimiz jahon havo transportining bir qismi bo’lib, mamlakatlar va xalqlari o’rtasida siyosiy, iqtisodiy va madaniy aloqalarni o’rnatishda muhim rol o’ynaydi. Samolyotlar 75 davlatdagi 90 ortiq punktga uchmoqda.

    O’zbekiston havo yo’llarining umumiy uzunligi katta masofalarni tashkil etadi. Havo yo’llarida uchish bo’yicha jahonning 100 dan ortiq davlatlari bilan shartnomalar tuzilgan bo’lib, xalqaro havo yo’nalishlarida uchishni «O’zbekiston havo yo’llari aviakompaniyasi» bajaradi. Havo yo’llari orqali sayohatlarni tashkil etish uchun turizm va ekskursiyalar bo’yicha kengashlar, sayohat byurolari, turli sayyohlik firmalari quyidagi ishlarni amalga oshirishlari lozim:


    • sayohatning yo’nalishini rejalashtirish va tuzish;

    • sayyohlik va ekskursiya tashkilotlari bilan tasdiqlangan grafiklar asosida sayyohlik guruhlarini yo’naltirish hamda qabul qilish yuzasidan shartnomalar tuzish;

    • sayyohlik tashkilotlari va transport tashkilotlari bilan o’zaro aloqalarni amalga oshirish.

    Sayyohlarni aviabiletlar bilan ta’minlash ishlarini tartibga solish maqsadida turistik firmalar va aviakompaniyalarning agentliklari o’rtasida sayyohlarni shaharlararo va davlatlararo havo yo’llarida tashish yuzasidan shartnomalar tuziladi. SHartnomada quyidagilar nazarda tutilishi lozim:

    • buyurtmalar berish muddati;

    • kafolatlangan avanslarni to’lash muddati;

    • aviabiletlarni sotib olish muddati;

    • guruh aviabiletlarini rasmiylashtirish va turistlar guruhini xisobdan o’tkazishni navbatsiz tashkil etish;

    • tur guruh raxbarining havo yo’llari kompaniyasi aybi bilan yoki noqulay ob-havo sharoitlari yuzaga kelganda samolyotlarning uchish vaqti chuzilganda uchib ketish vaqtining kechikkanligi sababli turistik tashkilotlar bilan xizmat ko’rsatish grafigini o’zgartirish haqida muzoqaralarni amalga oshirishda xizmat aloqasi kanalidan foydalanish huquqininig kafolatlanishi;

    • turistik tashkilotlarga aviakompaniyalar yuzasidan kerakli axborotlarni yetkazib berish;

    Tomonlarning mulkiy javobgarligi. Tomonlarga zarur bo’lgan xollarda shartnomaga o’zgartirishlar, qo’shimchalar, tuzatishlar kiritish huquqi beriladi. Qilingan o’zgartirishlar, qo’shimchalar yuzasidan kelishmovchiliklar amaldagi qonunlar orqali hal etiladi.

    Jahon va mahalliy turizm bozorida kruiz biznesi

    Dengiz va daryo kruizlari hozirgi paytda turizm bozorining muhim segmenti xisoblanadi. Keyingi paytlarda turistlardan tashqari ularning avtomobillarini ham tashuvchi «dengiz paromlari» shaklidagi kemalarga talab paydo bulmoqda. Kruiz va parom kemalarida biletning narxi, tariflar va xizmat ko’rsatish darajasi kemaning kattaligi, qulayligi, ularda xizmat ko’rsatish darajasi va standartlari, kayutalar klassiga bog’liq. Bu sohada 1987 yilda qabul qilingan dengizda yo’lovchi va yuklarni tashish haqidagi Afina konventsiyasi asosiy tartibga soluvchi xalqaro xujjat xisoblanadi. Karib xavzasi, O’rta yer dengizi, AQSHning g’arbiy sohili, SHimoliy yevropa va Osiyo eng ommaviy dengiz kruiz rayonlari xisoblanadi. O’sib borayotgan turistik talabni qondirish uchun kruiz kompaniyalari YAponiya, Avstraliya va YAngi Zelandiyaning yangi dengiz rayonlarini o’zlashtirishga katta e’tibor qaratmoqdalar.

    Hozirgi vaqtda jahon kruiz bozorida umumiy yo’lovchi joyi 13297 ta bo’lgan 162 yo’lovchi kema ishlomoqda. Jahondagi eng yirik kruiz kompaniyalarining ba’zi ko’rsatkichlari 1-jadvalda keltirilgan.

    Oxirgi 10-15 yil ichida kruizga chikadigan yo’lovchilarning soni ortib, yiliga 6 mln. kishini tashkil etmoqda. 5-7 yildan so’ng ularning soni ikki borobarga oshishi taxmin qilinmoqda. Dengiz kruizlari dam olishning elitar shaklidan ommaviy shakliga aylanib bormoqda.

    Kruiz kemalarining klassi intensiv rivojlanmoqda. Bunday kemalarni kurish sezilarli miqyoslarga chikdi. Qiymati bo’yicha yo’lovchi kemalariga buyurtmalar portfeli 7-9 mlrd. dollarni tashkil qilmoqda. Ba’zi mashhur kemasozlik formalari yo’lovchi kemalarini ixtisoslashuvning asosiga aylantirdilar, boshqalari esa ularga buyurtmalar olishga harakat qilmoqdalar. Oxirgi un yil mobaynida turizm sanoatining rivojlanishi kruiz industriyasining barcha sohalarida, jumladan, yangi operatoralar paydo bo’lishida, kuchli raqiblar tomonidan kuchsizlarini qo’shib olish orqali yiriklashishda sezilarli o’zgarishlar ro’y bermoqda. Kemalarning arxitektura ko’rinishi va konstruktsiyasi o’zgarmoqda. Bunda ko’rinishi bilan quruqlikdagi yirik otellarni eslatuvchi yirik laynerlarni qurish ko’paymoqda.

    Jahondagi potentsial yo’lovchilarning faqat 5 foizi kruizlarga chiqayotganligi va ushbu xizmatlar bozorining moliyaviy salohiyati yiliga qariyb 60 mlrd. dollarni tashkil etishini e’tiborga oladigan bo’lsak, kruiz sohasining rivojlanish imkoniyatlari juda katta ekanligi namoyon bo’ladi.

    Butun jahonda turizmning kekin o’sishi okean yo’lovchi kemalariga yangi hayot bagishladi. XX asrning oxiri kemasozlik tarixida okean laynerlari qurilishini rivojlanish davri sifatida kiradi. Yigirma yil oldin minglab yo’lovchilarni bir necha kun mobaynida bir qit’adan boshqasiga tashuvchi po’lat okean gigantlarining davri o’tgandek bo’lgan edi. Yo’lovchi kema tomonidan Atlantika okeanini eng tez bosib o’tganlik uchun beriladigan eng nufuzli mukofot 1952 yildan buyon “United States” (AQSH) layneriga tegishli bo’lib turibdi. Transatlantiklar oilasining oxirgi kemasi – “Queen elizabeth 2” layneri 1969 yilda dengizga chiqqan.

    1-jadval


    Nomi

    Ofisining

    manzili


    Kemalari soni

    Joylari

    ning soni



    Asosiy tashuvchi

    lar ulushi



    Ikki kishilik nomerdagi

    joy narxi bir sutkada dollar

    xisobida 1996 yil


    Carvinal Cruise

    Lines (CCL)



    3655 NG’WG’ 87-th Avenue, Miami, FL 33178, tel (305)599-2200 Dicrinson

    11

    20332

    18,8

    200

    Royal Carib-Cruise Lines (RCCL)

    1050 Caribean Miami, FL 33132 tel (305) 5396000 prezident – Richard D Fain

    11

    18770

    17,3

    240

    Princess Cruises

    10100 Santa Monica Blvd., Los Angeles, CA 90067. tel (310) 553-1770 prezident – Peter Ratcliffe

    9

    11129

    10,3

    300

    Holland Ameri-Line

    300 elliot Avenue. West Seattle WA 98119 tel (206) 281-3535

    8

    10061

    9,3

    320

    Norwe- Cruise Line

    95 Merrick Way, Coral GablesG’ FL 33134, tel (305) 447-9660

    7

    8799

    8,1

    160

    Celeb- Cruises Royal

    5201 Blue Lagoon Dr., Miami, FL 33126, tel (305) 262-6677, prezident – Re Sasso

    5

    7454

    6,9

    270

    Costa Cruise Lines

    World Tr1ade Center 80, SW 8-th Street, Miami, FL 33130, tel (305) 358-7330, prezident – Dino Schibuolo

    6

    6794

    6,3

    260

    Maxsus kurilgan turistik kruiz laynerlari 70-yillarning boshlarida paydo bo’ldi. O’zidan oldingi kemalarga qaraganda bular nisbatan sekin yuradigan kemalar edi. CHunki ularning asosiy vazifasi yo’lovchilarni tashish emas, balki turistlarga yuqori sifatli xizmat ko’rsatishdan iborat. Amalda laynerlar tennis kortlari, restoranlari, kazino, xovuzlari, qishki bog’lari mavjud bo’lgan suzuvchi kurort markazlariga aylandi. Benuqson xizmat ko’rsatilishi va dengiz sayohatlarining romantikasi ko’plab ushbu dam olish ishqibozlarini o’ziga jalb qildi.

    80-yillarning o’rtalaridayoq dengiz turizmining rivojlanishi qurilayotgan kruiz laynerlarining soni va kattaligini keskin oshishiga sabab bo’ldi. 90-yillarning eng yirik laynerlari – Frantsiyada «Royal Caribean Cruise» kompaniyasi uchun qurilgan «Dengizlar xo’jayini» («Sovereign of the Seas») nomli uchinchi avlod kruiz layneri, hamda Xelsinki verfida qurilgan “Fantasy” laynerlari kattaligi va ichki jihozlari bo’yicha oldingi ajoyib laynerlar: “Normandie”, “Queen Mary” va “Queen elizabeth” lardan hech ham qolishmaydilar.

    Xirgi paytlarda kuriz flotining bir necha moliyaviy jihatdan kuchli kompaniyalar guruhi qo’lida to’planayotganligini ko’rish mumkin. 90-yillarda kemalar soni, tashilayotgan yo’lovchilar soni va daromadi bo’yicha jahonda birinchi o’rinlarga uchta gigant: «Karinival Kruzes», «Xolland-Amerika Layn» (CCL), «Royal Karibbien Kruzes» (RCCL) va «Printsess Kruzes» guruhlari chiqib olishdi. Ushbu uchlik xisobiga yangi foydalanilayotgan va qurilayotgan yirik hajmli kemalarning asosiy qismi to’g’ri keladi (1-jadvalga qarang). Ikkinchi eshelon kompaniyalariga: «Selibriti», «Kosta»lar kiradi. Ular ham yangi kemalar qurish orqali o’zlarining kruiz flotlarini kengaytirmoqdalar.

    SHu bilan birga bozorda yangi kompaniyalar ham paydo bo’lmoqda: «Disney Kruzes», «Star Kruzes». Bu kompaniyalar yaqin kelajakda an’anaviy yirik kompaniyalarga kuchli raqobat ko’rsatishni va’da qilmoqdalar. Uzoq muddatli dengiz kruizlari (10-20 kunlik) bilan bir qatorda mini-kruizlar ham bor. Bunday kruizlar ikki-uch kunlik bo’lib, Kiprdan Isroil va Misrga boriladi. Dengiz kruizining bunday ko’rinishini sotadigan eng yirik kompaniya Kiprning 60 yil oldin tashkil qilingan eng yirik turistik kompaniyasi bo’lmish «Luis» kompaniyasi xisoblanadi.

    Dengiz bo’ylab ekskursiya kruizlari ham mavjud. Ulardan eng taniqlisi Gretsiyada egey dengizi orollari bo’ylab uyushtiriladi.

    Er bo’ylab aylanib yuradigan laynerlar orasida eng hashamatlilari «Kristal Kruiz Layn» firmasiga tegishli ikki layner xisoblanadi. Amalda bitta loyiha bo’yicha yer sharining turli yarimsharlarida qurilgan bu ikki layner dunyodagi eng qimmat kemalardan xisoblanishadi. «Kristal Xarmoni» («Crystal Harmony») 1990 yilda YAponiyada «Mitsubisi» firmasining verfida, «Kristal Simfoni» («Crystal Symphony») esa 1995 yilda Turku (Finlyandiya) verfida «Kvatmer Masa YArds» firmasi tomonidan qurilgan.

    Bir laynerning bortida dam oluvchilar uchun barcha ko’ngilhushliklarni tashkil qilish g’oyasi bu kemalarda mukammal amalga oshirilgan. Yo’lovchilar hohlagan joyda va hohlagan faslda ochiq va yopiq basseynlar, tennis kortlari, solyariylar, restoranlar va kazino xizmatidan foydalanishlari mumkin. Kemaning suv sig’imi 50200 tonna bo’lishiga qaramasdan unga bor-yo’g’i 975 yo’lovchi sig’adi. Xuddi shunday suv sig’imli, ammo 1500-2000 kishini sig’diradigan o’rtacha kemalarga nisbatan xizmat darajasi ancha baland. “The Fun SHip experience” – «kemada quvnoq sayohat» CCL nomli yirik Amerika kompaniyasi taklif kilayotgan turlarning nomi taxminan shunday tarjima qilinadi.

    Ma’lumki, dengiz kruizi xorijga sayohatning eng azon shakli emas. «Carvinal» ning “Ecstasy”, “Jubilee”, “Celebration”, “Tropicale” nomli kemalari aynan yuqori qulayliklarga ega kruizlar uchun maxsus qurilgan. Ushbu laynerlardagi kayutalar boshqa kruiz kemalarinikidan bir yarim barobar kattaroq, ularning dizayni va qulayligi eng obro’li xalqaro otellarnikidan qolishmaydi.

    Misol sifatida «Royal Princess» layneridagi turli ktaegoriyadagi kayutalarning ko’rinishini keltiramiz:

    K Toifasi (Outside double): ikki kishilik to’shaklar (queen size bed), vannaxona, televizor va muzlatgich, okeanga qaragan deraza.

    GG toifa (Outside double): ikki kishilik to’shaklar (queen size bed), vannaxona, televizor va muzlatgich, okeanga qaragan deraza.

    BB toifa (Outside double with private balkony): ikki kishilik to’shaklar (queen size bed), poldan shiftgacha butun devorni egallagan deraza, vannaxona, televizor va muzlatgich, balkon.

    AS toifa (Outside mini-suite private balkony): ikki kishilik krovatlar (queen size bed), dam olish uchun kresloli alohida xona va balkon, poldan shiftgacha butun devorni egallagan deraza, vannaxona, televizor va muzlatgich.

    AA toifa (Outside suite): bitta krovat (queen-size), alohida mehmonxona va balkon, poldan shiftgacha butun devorni egallagan deraza, vannaxona, televizor va muzlatgich.

    RN toifa – krovat va balkonli pentxauz.

    «Royal Princess» laynerida kruizning yo’nalish, muddatiga ko’ra taxminiy narxi 2-jadvalda keltirilgan.



    2-jadval

    Kruizning yo’nalishi

    Jo’nash

    vaqti


    Kayutalarning narxi







    GG

    BB

    AA

    Venetsiya-Afina-Muqaddas er

    Dekabr

    9500

    11800

    19200

    London-Baltika Respublikalari

    Avgust

    10400

    12600

    2000

    London-Britaniya orollari

    Avgust

    9000

    11200

    18600

    London-G’arbiy Evropa

    Iyun-avgust

    9000

    11200

    18600

    Kruizning muddati – 14 kun. Kruizning qiymati bir kayutada ikki kishini joylashtirish xisobidan olingan. Kayutaga bir kishi joylashsa, AA va VV toifalarda butun kyutaning haqi to’lanadi. GG toifalarda kayuta qiymatining 169 foizi olinadi.

    Dengiz kruizi bozorda ko’plab turistik kompaniyalar faol ishlashadi. Kompaniyalar bozorni, o’zlarining va boshqa paroxod kompaniyalarining reyslariga yo’llanmalarning sotilishi, kirish portlarida kema xarajatlarini tahlili, kirish portida tariflar bunker qiymati, suv, havoning harorati, boradigan portlarda diqqatga sazovor joylar, tarixiy obidalarning marketing tadqiqotini amalga oshirishadi. Dengiz kruizlarida yo’llanma narxini tashkil qiluvchi omillar tahlil qilinadi. Kruizning direktsiyasi yig’iladi. Direktsiyaning shtati kemaning kattaligi, bortdagi yo’lovchilar soni, suzish rayoni va maqsadiga qarab belgilanadi.

    Kemaga yo’lovchilarni tashish huquqini beruvchi yo’lovchilik guvohnomasi beriladi. ekipajdan tashqari 12 kishigacha yo’lovchini olib yuradigan kema yuk kemasi xisoblanadi va yo’lovchilarni yo’lovchilik guvohnomasisiz olib yurish huquqiga ega bo’ladi. Agar kema 12 kishidan ko’proq yo’lovchi tashisa kemaning klassi o’zgaradi va dengizda suzish xavfsizligi bo’yicha SOLAS-74, hamda degizni ifloslanishini oldini olish bo’yicha MARPOL 74G’78 xalqaro konventsiyalariga muvofiq yo’lovchilik guvohnomasi talab qilinadi.

    Oxirgi yillarda maxsus va yordamchi kemalarni yo’lovchi kemalar sifatida ishlatish keng tarqalmoqda. Fanni moliyalashtirish kamayganidan keyin ishsiz qolgan ko’p sonli ilmiy-tekshirish kemalari endilikda shop-turlarda ishtirok etib Qora va Boltiq dengzidagi qisqa liniyalarda, hamda ilmiy turizmning ekzotik liniyalarida ishlamoqdalar.

    Argentinada antarktik kruizlar alohida rivoj topdi. Bunaqa tur birinchi bo’lib 1958 yilda tashkil etilgan edi. Grenlandiya, SHpitsbergen, Frants-Iosif yeri qirg’oqlariga dengiz sayohatlari ham katta qiziqish uygotmoqda. 1996 yilda Arktikaga kruiz uyushtirilgan edi. Ammo dunyoda eng qimmat kruiz muzyorar kemalarda SHimoliy kutbga sayohat xisoblanadi. Murmanskdan Rossiyaning «YAmal» atom muzyorar kemasida ikki xaftalik sayohat kishi boshiga 20000 dollardan to’g’ri keldi.

    Dengiz kruizlari bozori ishtirokchilarining (kompaniya va kema) munosabatlarining huquqiy asoslari Xalqaro dengiz assotsiatsiyasi assambleyasining 18-sessiyasi qarorlariga muvofiq meyoriy xujjatlar talablariga mos kelishi kerak. Qoidalarga ko’ra kompaniya va kema MKUB talablariga javob berishi kerak. Unga muvofiq kemalarning holati va harakati bo’yicha javobgarlik kemachilik kompaniyalariga yuklatiladi.

    Evropa Ittifoqi dvlatlarining transport vazirlari qaroriga muvofiq 1996 yil 1 iyuldan boshlab yevropada yo’lovchi kemalar uchun MKUB kiritildi. Bunga kura yo’lovchi kemalari va paromlarga ega bo’lgan kompaniyalar ko’rsatilgan muddatda tekshirilishi va xujjat olishlari kerak bo’ladi.

    1924 yilda qabul qilingan Konosament haqidagi ba’zi qoidalarni unifikatsiya qilish to’g’risidagi Bryussel konventsiyasi dengizda tashish shartnomasi ishtirokchilarining munosabatlarini va konosamentning huquqiy statusini belgilovchi asosiy xalqaro kelishuv hisoblanadi. 1968 yilda Bryussel protokoli orqali ushbu konventsiyaga ba’zi o’zgartirishlar kiritilgan. Hozirgi vaqtda Bryussel konventsiyasiga 70 dan ortiq davlat qo’shilgan. Gaaga qoidalarida asosiy e’tibor dengizda tashuvchining yuk uchun javobgarligi masalalariga qaratilgan. 1924 yilgi Bryussel konventsiyasini turli mamlakatlar, ayniqsa rivojlanayotgan davlatlar yuk tashuvchilari tomonidan tanqid qilinganligi sababli 1978 yilda BMTning Gamburg qoidalari deb nomlangan dengizda yuk tashish bo’yicha konventsiyasi qabul qilindi, bu konventsiya xalqaro dengizda yuk tashish amaliyotiga katta ta’sir ko’rsatadi. YAqin vaqtgacha yo’lovchilar va bagajni dengizda tashish 1961 yilda qabul qilingan taalluqli ba’zi qoidalarni unifikatsiyalash haqidagi xalqaro konventsiya doirasida tartibga solinar edi. 1987 yilda yo’lovchilarni, ularning yukini, transport vositalarini va kuldagi yukini dengizda tashish bo’yicha yangi konventsiya qabul qilindi (Afina konventsiyasi).

    Kruizlarning narxi fraxtning kattaligi, kemaning toifasi, kayutalarning qulayligi, ekspluatatsiya xarajatlari, shuningdek kanallardan o’tish uchun yig’imlar, quruqlikdagi xizmatlar narxi, soliqlarga asosan belgilanadi.

    1996 yilda Berlin yarmarkasida yilning eng yaxshi kruiz kompaniyasi deb «Royal Caribean Cruise Line» (AQSH) kompaniyasi va eng yaxshi parom kompaniyasi deb La-Mansh orqali yuk tashish bilan mashhur bo’lgan “Stena Line” (Buyuk Britaniya) kompaniyasi tan olingan.

    Dengiz turizmining boshlanishini taxminan XIX asrning o’rtalariga taqash mumkin. Bu paytga kelib liniya yo’lovchi kompaniyalari yo’lovchi kemalarni liniyalardagi mavsum oralig’ida ishlatish yo’lini qidira boshladilar.

    Transatlantika liniyalari uchun asosiy manba yevropa emmigratsiya xisoblanardi. 1846 yildan 1940 yilgacha yevropadan Amerikaga 60 mln. kishi ko’chib ketgan.

    Raqobatning kuchayishi kema egalarini kemada yashash sharoitlarini, kayutalarning jihozlarini, reysda yo’lovchilarga xizmat ko’rsatish tizimini doimiy ravishda yaxshilashga majbur qilardi va bu hol tez orada kemalarni yuqori qulayliklarga ega bo’lgan suzuvchi mehmonxonalarga aylantirdi. Dengiz yo’lovchi kemalarining dam olish maqsadida reysga chiqishlari birinchi marta 1835 yilda sodir bo’ldi. SHu yili Angliyada Britaniyaning shimoliy orollari va Islandiya o’rtasida sayr qilish reyslari tashkil qilinganligi e’lon qilindi. Ikki yildan keyin ushbu g’oyaning mualliflari P&O kemasozlik kompaniyasiga asos soldilar. 1840 yilda kompaniya o’rta yer dengizi bo’ylab guruhli turistik sayohatlar uyushtira boshladilar. 1900 yilda yil bo’yi faqat mintaqalarni o’zgartirgan holda kruiz qiladigan kema qurildi.

    Angliya, AQSH va Germaniya yirik sayohatlar bo’yicha ilg’or davlatlarga aylandilar. Ikkinchi jahon urushi kruizlarning rivojlanishini qariyb 10 yilga to’xtatib qo’ydi. Ammo 50-yillarning boshidayoq ko’plab yirik kemalar qurila boshlandi. 50-yillarning o’rtalari va oxirlarida doimiy yo’lovchi, shu jumladan transatlantik avialiniyalarning paydo bo’lishi, aviatsiya tariflarining arzonligi ayniqsa transatlantik yo’nalishlardagi yo’lovchi kemalariga bo’lgan talabni keskin pasaytirib yubordi. Natijada ularning ko’pchiligi sotildi yoki kruiz kemalariga aylantirildi. Bu davrda rivojlangan davlatlar yaqinida joylashgan bir necha kruiz mintaqalari vujudga keldi: O’rta yer dengizi, Boltiq dengizi, SHimoliy yevropa, Tinch okeanining janubiy qismidagi orollar (Avstraliya va YAngi Zelandiya), Alyaska, Meksika, Gavaya orollari va Karib dengizi (AQSH).

    Hozirgi paytda dengiz kruizlari ko’tarilish davriga kirgan. Kruiz floti kengaymoqda, yo’lovchi kemalarining konstruktsiyasi yaxshilanmoqda, ularning qulayligi ortmoqda, yangi dengiz va okean yo’nalishlari ishlab chiqilmoqda. Suvda sayohat AQSH va Germaniyada eng ko’p tarqalgan. Ammo vaqtni tejashni yaxshi ko’radigan amerikaliklar bir xaftalik yo’nalishlarni maqullasalar (Karib dengizi, Bermud orollari, Alyaska), nemis firmalari esa, odatda, ko’p kunlik va dunyo bo’ylab sayohatlar tashkil qiladilar. Misol uchun, o’tgan yili yer shari bo’ylab nemis bozorida ishlaydigan «Fyodor Dostoevskiy» kemasi uch oylik kruizni amalga oshirdi.

    1970 yilda kruizda 500 ming kishi ishtirok etgan bo’lsa, hozirgi vaqtda bu raham 5 mln. kishini tashkil etadi, ularning asosiy qismini amerikaliklar tashkil etishadi. YAngi ming yillikda kruiz turizmi turizmning AQSH, Buyuk Britaniya va yevropaning boshqa davlatlarida, hamda Osiyoda muhim bozorlarga ega bo’lgan muhim ko’rinishlaridan biriga aylanadi. Yo’lovchilarning umumiy soni yiliga 8 mln.gacha yetishi mumkin.

    Kruiz turistlarini yetkazib beruvchi eng yirik bozor AQSH xisoblanadi. AQSHda kruiz turistlari sonining o’sishi 1980 yilda boshlandi va uning sur’atlari umumiy turizmning o’sishidan yuqoriroq bo’lmoqda.

    AQSHda kruizlar mijozlarining yoshi pasayib borishi prognoz qilinmoqda. Hozirgi vaqtda kruizga chiqqanlarning o’rtacha yoshi 50 bo’lsa, kelajakda bu 42 yoshga teng bo’ladi. Kruizlarda o’rtacha daromadli turistlar ishtirok etish imkoniyatiga ega bo’lmoqdalar. Muddati bo’yicha eng ommaviy kruiz 6-8 kunlik kruizlar xisoblanadi. 1993 yilda bunday kruizlar xisobiga kruizlar umumiy sonining 53,5 foizi to’g’ri keldi.

    Kruiz turistlarini yetkazib beruvchi keyingi yirik bozor Buyuk Britaniyadir. 1994 yilda ularning soni 283 ming kishini tashkil etdi. Kruizlar bozorida uchinchi o’rinni Germaniya egallaydi – turistlar soni 250 mingga yaqin. Buyuk Britaniya kruiz bozori doimiy ravishda o’sib kelayotgan bo’lsa, Germaniya bozori oxirgi yillarda turg’un bo’lib turibdi. Kruizga bo’lgan talab Frantsiya, Italiya, SHveytsariyada oshib bormoqda. Kruizlarning dasturlari xilma-xil. Ayrim kruizlar ma’lum vaqtlarga, mavzularga bag’ishlanadi. Masalan, astronomik kruiz, Kolumb yiliga bag’ishlangan kruiz va h.k.

    Oxirgi yillarda kruizning turmaxsulot sifatidagi imiji o’zgarib bormoqda. Teploxod ko’ngilhushlik va bayram nafasi urib turadigan suzuvchi otelga aylandi. Intensiv reklama kompaniyalari amalga oshirilganligi tufayli aholining barcha qatlamlari orasida kruizga qiziqish ortib bormoqda. Oxirgi o’n yillikdagi kruiz bozorini to’rt omil xarakterlaydi:

    Taklifning ixtisoslashuvi

    Yirik bo’lmagan qulay teploxodlarda suzish

    Teploxod kattaligining xizmatlar yig’indisiga mos kelishi

    Avtomatlashuv

    Birinchi uch omil 80-yillardayoq kruiz-ekspeditsiyalar, yaxta va 2 mingdan ortiq yo’lovchi oluvchi yirik teploxodlarda suzish shaklida rivojlandi. Ammo oxirgi yillarda bu omillar ikkinchi o’ringa tushib, birinchi o’ringa avtomatlashuv omili chiqdi. Kruiz biznesida axborot tizimini boshqaruvini yaratish ehtiyoji paydo bo’ldi.

    Bunga Gretsiya portlarida kiritilayotgan kruiz yo’lovchilariga sohilda xizmat ko’rsatishning «Multimedia» tizimli kompyuter dasturi misol bo’ladi. Bu programma tufayli sohilda, kirish portida ko’rsatilishi mumkin bo’lgan xizmatlar (kemalarning turish joyi, kemaga yoqilg’i va suv olishdan boshlab mehmonxonalar, restoranlar, ko’ngil ochish joylari magazinlar, avtomobillarni ijaraga olish va h.k.) haqidagi ma’lumotlar to’g’ridan-to’g’ri yo’lovchilarga bort kompyuteri yoki hatto kayutadagi kompyuter orqali yetkaziladi.

    Kruiz kompaniyalarining xalqaro assotsiatsiyasi (KKXA) kruizlar sotishga ixtisoslashgan 33 tur firmani birlashtiradi. Tur agentlarni maxsus tayyorlash va reklama kompaniyasi o’tkazilganligi tufayli KKXA dengiz kruizlarini dam olishning klasik ko’rinishiga aylantirdi. Barcha kruizlarning 95 foizi assotsiatsiyaning turagenliklari tomonidan sotiladi va ushbu tur maxsulotning realizatsiyasi aviabiletlar sotishdan keyin ikkinchi o’rinda turadi.

    Dengiz kruizlari – eng qulay va shuning uchun eng qimmat dam olish turlaridan biridir. Rossiya suv sayohatlarining narxi esa kemalar fraxt stavkasining pastligi va servisning arzonligi tufayli jahon narxlaridan uch-besh marta arzondir. SHuning uchun mahalliy kruiz bozoridagi raqobat asosan milliy turfirmalar orasida ruy bermoqda.

    Dengiz kruizlarining muddati turlicha bo’lib, yo’nalishiga qarab bir xaftadan bir oygacha chuziladi. Ularning boshlanishi va yakunlanishi bitta portda bo’lishi ham mumkin turli portlarda bo’lishi ham mumkin. Rossiya yoki Ukrainaning yohud xorijiy portlarda bo’lishi ham mumkin.

    Dengiz kruizlarini mutaxassislar aviatsiya-teploxod turlari deb ham ataydilar. CHunki turoperatorlar mijozlarni jo’nash portiga olib kelish va ularni sayohatning oxirgi punktidan qaytarib olib kelishni samolyotda amalga oshiradilar.

    Demak, kruiz bozori gurkirab rivojlanmoqda va hali to’liq to’yinmagan. Kruizlarning bozorga kirishi ko’p jihatdan tur operatorlarning faoliyatiga bog’liq. Turoperatorlarning faoliyati esa birinchi navbatda reklama va narx siyosatidan iborat.

    1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11


    Download 1.1 Mb.