• 7.4. Turistik xizmatlar bozorini tadqiq qilishda oldinga qo’yiladigan vazifalar
  • 7.5. O’zbekiston turizmida xususiy sektorlarning roli
  • Tayanch so’zlar
  • Foydalanilgan adabiyotlar;
  • 8-MAVZU. TURIZMDA INVESTITSIYA VA INVESTITSION LOYIHALAR 8.1. Turizm investitsiyasi loyihalarining xususiyatlari
  • 8.4. Turizm rivojlanishida xorijiy investitsiyalar roli 8.1. Turizm investitsiyasi loyihalarining xususiyatlari
  • 8.2. Turizm industriyasida xorijiy investitsiyalarning usullari va shakllari
  • 8.3. Turizmda investitsiya loyihalarining rivojlantirilishi
  • 8.4. Turizm rivojlanishida xorijiy investitsiyalar roli
  • Adabiyotlar
  • 9-MAVZU. TURISTIK FIRMALARNI TASHKIL ETISH VA LITSENZIYALASH 9.1 Turistik agentliklar va turistik agentlarning huquqiy holati
  • 9.5. Xalqaro turistik faoliyatning ro’yxatdan o’tish tartibi va shartlari 9.1 Turistik agentliklar va turistik agentlarning huquqiy holati
  • 9.2. Turistik firmalarni tashkil qilish
  • Yillar Valyuta tushumi (ming AQSH. dollari) O’rtacha bir turistga to’g’ri keladigan valyuta
  • 9.3.Turizmda litsenziya olish
  • 9.4. Turizm faoliyati bilan shug’ullanuvchi korxonalarga litsenziya berish tartiblari
  • 9.5. Xalqaro turistik faoliyatning ro’yxatdan o’tish tartibi va shartlari
  • Iqtisodiyot




    Download 1.1 Mb.
    bet8/11
    Sana10.04.2017
    Hajmi1.1 Mb.
    1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

    7.3. Mehmonxona xo’jaliklari marketingi
    Marketing bu har bir menedjer bilishi shart bo’lgan falsafadir. Biz turizm deb ataydigan faoliyat turi mehmondo’stlik industriyasini va sayohat tashkil qilishni uz ichiga oladi. Mehmonxona-restoran biznesida marketingni muvaffaqiyatli kullash butun sayohat industriyasini tashkil qilishga bog’liqdir. Masalan, kurortgan ketayotgan turist mehmonxonadan joyo olish bilan birga, transport biletini ham bir turistik firmadan sotib oladi. Transport tashkiloti bilan hamkorlik qilishga rozilik bergan turfirma raqobatchilardan oson kutiladi. Xuddi shu yul bilan firma charter reys tashkil qiladigan avialiniyalar bilan ham aloqa o’rnatadilar. Sayohatchilik industriyasi iste’molchilarning oshib borayotgan talabini tez tushunib, bu sohadagi muammolarni yecha oladigan marketing bo’yicha mutaxassislarga muhtoj. Oshib borayotgan raqobatchilik sharoitida kompaniyalar uz e’tiborini iste’molchilarning talabini qondirishga qaratishga majburdirlar. Bunga rioya qilmagan kompaniyalarning kelajagi yuk. Mehmonxona va restoran da xizmat ko’rsatishda marketing – nisbatan yangi fan bo’lsa ham, bu biznesda taniqli odamlar marketing printsiplarini samarali kullash bilan ajralib turadganlar. Bu printsiplar uz ichiga iste’molchini talabini qondirish (tashki marketing) va xizmatchilar talabini qondirish (ichki korporativ marketing) ni oladi. Xar qanday biznesning maqsadi – xaridorni jalyu qilish va ushlab qolish, tashkilotning daromadini o’sishiga olib keluvchi iste’molchini talabini qondirish, turizm va mehmondo’stlikda marketingning eng oliy maqsadidir.

    Turizm sektorida yetishtirilgan mahsulot va xizmatlarning marketingida industriya mahsulotlarining marketingidan farqli ba’zi xususiyatlari bor. Mehmonxona xizmatlaridan foydalangan iste’molchi jihatdan mehmonxona xonalarining yaratgani xizmat sof bir xizmat bo’lib, faqat qo’llanilishi bilan o’zi o’rtadan ko’tarilmaydi. Mehmonxona xonalari uchun bo’lgan talab o’zgaruvchan bir talabdir. Mavjud mehmonxona mahsulotlarining eng ahamiyatlilaridan bo’lgan mehmonxona xonalari, yer va makon boqimidan barqarordir. Talab kamaygan vaqt bo’sh hajm yuzaga keladi va talabning eng yuqori bo’lgan vaziyatlarida mutlaqo ma’lum bo’lgan bir ustki sig’im chegarasi bordir, bu chegaradan o’tilmaydi. Mehmonxonachilik asosida marketing, eng oldin bozorning uyg’unligi izlanish yo’li bilan talabning qozonilishiga hissada bo’ladi. Bu izlanish, mehmonxona uchun eng yaxshi bozor imkonini, bozordagi bir ochiqni, bir joyni yoki alternativ joylar orasidagi mehmonxona uchun birortasining saylovini belgilaydi yoki ma’lum bir joyda quriladigan eng uyg’un mehmonxona shaklini ta’minlaydi. Marketing mehmonxona muassasiga davomli bozor izlanishi, mahsulot yetishtirish, sotish, tartiblik va ko’zdan kechirish kabi marketing bosqichlari bilan aloqada bo’ladi.

    Mehmonxonalar insonlarga xizmat ko’rsatish maqsadida qurilgan tijoriy tashkilotlardir. Marketing negizi mehmonxonachilar tomonidan yangi qabul qilina boshlangandir. Ba’zilari sotishlarni va marketingni bir xil ma’noda ko’rishda davom etmoqdadir. Bir mehmonxona, mehmonxona xizmatlaridan foydalanganlarning ehtiyojlarini qarshilay olishdan, shaxsiy mehmonxona xizmatlari ma’lum bozorlarga sotilgan mehmonxona mahsulotlari bo’lib qurilishi kerakdir. Har mehmonxona ma’lum bozor bo’limlari va o’z mahsulotlari orasidagi tenglashtirishni bajarishi kerak. Bajarilish uchun ham mehmonxona xizmatlariga qarshi kelgan talab tahlili qilinish kerak.

    Oxirgi yillarda iqtisodiy o’zgarishlar va yangi texnikalarning rivojlanishi, korxonalarning xizmat va mahsulotlarini marketing shakllarida va korxona boshqaruvlarida ahamiyatli bir o’zgarishlarga sabab bo’ldi. Kompyuter texnoligiyalaridagi rivojlanishlar ba’zi turistik masofalarning oldingi rejaga chiqishi, iste’molchi munosabatlaridagi o’zgarishlar va boshqa omillar korxona xo’jayinlariga xaridorlarning ko’tish vaqtlarining o’tganini, endi o’zlari borib xaridorlarni izlash va ularni o’zlariga jalb qilish kerakligini tushinib boshladilar. Bu jarayon bir restoran yoki mehmonxona kabi sayohat byurosi uchun ham taalluqlidir. Marketing tushunchasining o’zgarishida faqat 3 ta ahamiyatli omil mavjud.

    1. Bajarish uchun faqat ishlab chiqarishning kerakli bo’lgani (talab takliflardan juda ko’p bo’lsa) ishlab chiqarish yig’indisidan iste’mol yig’indisiga (talab taklifdan kam bo’lganda) o’tish. Bu vaziyatda, mehmonxona xo’jaligi sektorida, sotish funktsiyalari birinchi bo’lmoqtadir. Bunday paytda bozorning ehtiyojiga qarab ishlab chiqarish va tarqatish kerakdir. Boshqa tomondan talabga moslashish qiyin holga kelmoqtadir. Bu o’tish marketing tushunchasida yuzaga kelgan rivojlanishni isbotlamoqtadir.

    2. Raqobatning rivojlanishi pastdagi shakllarda ko’rsatilgan o’xshash yoki qo’shimcha qiymatli mahsulotlar taqdim etgan yoki bir xil toifadagi korxonalar orasida yuzaga kelgan Raqobat (mahsulot Raqobati) Nilton-SHeraton (Hilton-SHeraton) mehmonxonalari yoki Mas Donald va Wath hamberger kabi tezda ovqat tayyorlanadigan korxonalar kabi. O’xshash mahsulotlar taqdim etgan turli sektorlarning korxonalari o’rtasida yuzaga kelgan raqobati: birlashgan mehmonxona zanjirlari, ko’ngilli zanjirlashishlar, ijtimoiy turizm maqsadli sektor, boshqa guruhlantirishlar kabi. Milliy bozordan xalqaro bozorga to’g’ri chiqqan Raqobat. Bu saviyada hatto milliy raqobat dunyo raqobatiga qatnasha olishi uchun o’zini fido eta olish majburiyatidadir. Xorijiy Sayyoh bir nechta masofa orasidan tanlash huquqiga egadir: London, Parij, Roma, Bryussel, Madrid, Turkiyadagi, Istanbul, Izmir, Antaliya bilan raqobat holidadirlar.



    1. O’zgarishlar-yangilanishlar:

    Hayotda - yuzaga kelgan yangilanishlar, amaliy qo’llashlar, hayot darajalarining yuksalishi, iste’molchilarning ovqatlanish, tunash va ijobiy ko’nikishlari orasida tanlash imkonini, shansini orttirmoqtadir. YUqoridagi bu tahlillar global bir shaklda qilingandir.
    7.4. Turistik xizmatlar bozorini tadqiq qilishda oldinga qo’yiladigan vazifalar

    Dunyo tajribasidan ma’lumki, turizm sohasida xususiy mulkchilik munosabatlarining shakllanishi va rivojlanishi o’ziga xos xususiyatlar bilan boshqa sohalardan ajralib turadi. XIX asrning oxiri va XX asrning boshlaridayoq moddiy ishlab chiqarish tarmog’i o’zining bir qator yirik monopol va oligapol korxonalari bildan tanilgan bo’lsa, turizm sanoati o’tgan asrning 70-yillaridan boshlab rivojlanish tusiga kirdi. Biroq, shunga qaramasdan, bu soha juda tez rivojlandi. Turizm sanoatida asta-sekinlik bilan xususiy mulkchilikka asosiy e’tiborning berilishi umumiy ovqatlanish va joylashish sohalarida yirik mehmonxona va restoran tarmoqlarining barpo etilishi, asosiy uyushgan sayyohatlar bozori ustidan nazorat qiluvchi bir qator xususiy operatorlarning shakllantirilishi, shuningdek turistlarni tashishga asosiy e’tiborni qaratgan yetakchi aviakompaniyalarni yuzaga kelishi kabilarda o’z ifodasini topgan. Turizmning zamonaviy rivojlanish bosqichi asosan oilaviy, hunarmandchilik va yarim hunarmandchilik, ishlab chiqarish ko’rinishidagi katta miqdordagi kichik korxonalarning mavjudligi bilan xarakterlanadi. Masalan, dunyoning rivojlangan malakatlaridan biri hisoblangan Frantsiyada ham turizm sohasidagi bozor operatsiyalarini amalga oshiradigan firmalar orasida miqdoriy jihatdan kichik tadbirkorlik sub’ektlari ustuvorlik qiladi. Mehmonxona tipidagi 70 foizga yaqin turistik firmalarda xizmat ko’rsatuvchi personalning miqdori besh kishidan ortiqni tashkil qilmaydi. Mamlakatda band bo’lgan jami aholining yarmisi otel, kafe va restoranlar hissasiga to’g’ri kelib, bulardagi ishchilar miqdori 10 kishidan kamchilikni tashkil etadi. Frantsiyadagi turistik agentlarning 57,5 foizi 6 kishidan ortiq bo’lmagan personalga ega firmalar hissasiga to’g’ri keladi. Bunday firmalar mamlakat turistik sanoatida band bo’lgan jami ishchi kuchlarining 13,9 foizini ish bilan ta’minlaydi. SHuningdek, 8,4 foiz savdo aylanmasini yetkazib beradi va 9,5 foizi qo’shimcha qiymatni keltiradi. Biroq, bu bilan turizm sohasidagi xususiy mulkchilik munosabatlarida faqatgina kichik biznes ustuvorlikka ega degan xulosaga kelmaslik kerak. Frantsiyaning o’zida 26 ta yirik turistik agenlik mavjud bo’lib, ularning har birida 100 kishidan ortiq personal faoliyat ko’rsatadi. Bu turistik agentliklarda jami band bo’lganlarning 46,3 foizi faoliyat ko’rsatadi. SHuningdek, bular savdo aylanmasining 49,2 foizini va 56,6 foiz qo’shimcha qiymatni beradi. Boshqa rivojlangan G’arbiy yevropa mamlakatlarida ham shu kabi ko’rsatkichlar qayd etilgan. Bu ma’lumotlardan ko’rinib turibdiki, dunyo turistik xizmatlari bozorida yirik firmalarning ham roli kattadir35.



    7.5. O’zbekiston turizmida xususiy sektorlarning roli

    Ma’lumki, O’zbekistonda 1994 yilga kelib xususiylashtirish jarayoni boshlandi. Bu jarayon ancha kech boshlanganligi tufayli, hozirgi kunda O’zbekistonda boshqa mamlakatlarga qaraganda turizmni rivojlantirishda xususiy sektorning o’rni sezilarli darajada emas. SHuning uchun ham O’zbekiston hukumati yangi tashkil etilgan madaniyat, turizm va sport departamenti orqali turizm sanoatining har bir darajasidagi xususiy sektor korxonalarining rivojlanishini har jihatdan qo’llab-quvvatlashni o’z oldiga maqsad qilib qo’ygan. Jahon tajribasida kichik va o’rta korxonalarni rag’barlantirish va qo’llab-quvvatlash usullarining keng doirasi ishlab chiqilgan bo’lib, bunday yondashuvlarni O’zbekistonda ham faol ravishda qo’llash maqsadga muvofiqdir. Harakatlar dasturi bu usullarni to’liq ifodalab bera oladi, biroq turizm infratuzilmasini jahon andozalariga mos ravishda qayta isloh etish uchun naqd kafolat, subsidiyalangan qarz va soliq imtiyozlari ko’rinishdagi hukumat tomonidan qo’llab-quvvatlanish talab qilinadi. Ma’lum vaqt o’tgandan keyin O’zbekistonda turizmni rivojlanishi va xususiy sektorning kengayishi natijasida xususiy sektor milliy turistik tashkilotlar tomonidan ko’ratilayotgan xizmatlarda o’z ulushiga ega bo’lishi mumkin. Ko’plab yevropa mamlakatlarida xususiy sektor milliy turistik tashkilotlarning operatsion byudjetga tushadigan naqd pul tushumlarini 20 foizdan 40 foizgacha bo’lgan miqdorini beradi. Xususiy sektor reklama kampaniyalari, seminarlar va ko’rgazmalarda ishtirok etish uchun, reklama va marketing ma’lumotlariga kiritilishi uchun, reklama broshyuralari uchun va boshqa shu kabilar uchun pul mablag’lari to’laydi. Masalan, Finlyandiya va Irlandiya kabi uncha katta bo’lmagan mamlakatlarda marketing byudjetidagi xususiy sektorning yillik ulushi 5 mln dollardan 10 mln dollargachani tashkil etadi. Ma’lum vaqt o’tgandan so’ng O’zbekistonda ham rivojlangan xususiy turistik sektordan ma’lum tushumlarning kelishini ko’tish mumkin. O’zbekiston turizmida xususiy mulkchilikni rivojlantirish orqali raqobat kurashini qaror toptirish mamlakatda mavjud imkoniyatlardan to’laroq foydalanishni talab etadi. Ma’lumki, hozirgi kunda Respublikamizda talaygina xususiy turistik tashkilotlar faoliyat ko’rsatayapti. Ular faoliyatida marketingni rivojlantirish muhim ahamiyat kasb etadi.




    Xulosa:

    Turizm rivojlanishini marketingsiz tasavvur qilib bo’lmaydi. CHunki marketing turizm bozorini o’rganishda asosiy rol o’ynaydi. Lekin, respublikamiz turizmi tizimida marketing xizmatlari yaxshi yo’lga qo’yilmagan. Buning uchun chet el turistik bozorlarini o’rganish u yerlarga milliy turistik mahsulotlarni sotish uchun harakat qilish kerak. Hozirda milliy turmahsulotlarimizga bo’lgan talab o’rtacha darajada bo’lsa ham narx siyosatini yaxshi deb bo’lmaydi. Narxlar jahon bozoridan mahsulotlarga qaraganda juda yuqoridir. SHuning uchun turistlarning talabi borgan sari kamayib ketmoqda. Ular faqat tashkiliy maqsadlarda tashrif buyurishmoqda.

    Har qanday sanoatda ham (qishloq xo’jaligi, ishlab chiqarish, tog’-konchilik, neft va gaz qazib olish sanoati va hokazo) mamlakat hukumati xususiy tarmoqni bu sanoatlarning rivojlanishi yuzasidan rag’batlantirib borishi lozim. Turizm sohasida ham xususiy tarmoqlarni rivojlantirish, shu jumladan turistik firmalar faoliyatini takomillashtirish eng asosiy omillardan sanaladi. Turistik firmalarning rivojlantirishda asosan biznes rejalarni tuzishga katta ahamiyat beriladi. CHunki mukammal tuzilgan biznes- reja kelajakda ushbu firmaning yo’lini belgilab beradi. Turistik firmalar o’z mahsuloti rivojlanishining dastlabki bosqichida mashhur turizm maskanlari hukumatdan o’z faoliyatlarini yuritishga, transport va hokazolar kabi infratuzilmaning boshqa elementlariga egalik huquqi shaklida imtiyoz oladilar va ayni paytda hukmat ham turizm infratuzilmasini rivojlantirish maqsadida xususiy tarmoqlarga imtiyozlar beriladi.
    Tayanch so’zlar: turistik bozor, talab, taklif, narx, tannarx, xalqaro bozor, milliy bozor, biznes reja, firmalarning maqsad va vazifalari, bozorni tadqiq qilish, xizmatlarni ishlab chiqish, turaxsulotlar sifatini nazorat qilish, xususiy sektorlar, marketing, moliyalashtirish rejalari va tarkibi.


    Savollar:

    1. Turizmda marketing faoliyatlari qachondan boshlangan?

    2. Mehmonxona marketingi nima?

    3. Turistik xizmat ko’rsatuvchi muassasalar necha guruhga bo’linadi?

    4. Marketing ta’rifi nima?

    5. Turizm marketingining xususiyatlari?

    6. Turistik bozor nima?

    7. Turizm marketingida talab va taklif omillari qanday vazifani bajaradi?

    8. Turizm marketingida narx belgilashga qanday omillar ta’sir qiladi?

    9. Turizm marketingida turistik mahsulot tannarxi qanday hisoblanadi?

    10. Turizm marketingida talab va taklif omillari qachon muvozanatlashadi?

    11. Biznes reja tuzishda turistik firmalar qanday maqsadlarni o’z oldilariga qo’yadi?

    12. Turistik xizmatlar bozorini tadqiq qilishda nimalarga e’tibor berish kerak?

    13.Turistik xizmatlarni ishlab chiqish va turmaxsulotlar sifatini nazorat qilishda qanday omillar nazarda tutiladi?

    14. O’ zbekiston turizmida xususiy turfirmalarning roli qanday?

    15. Marketing, moliyalashtirish rejalari va tarkibi nimalardan iborat?


    Foydalanilgan adabiyotlar;

    1. O’zbekiston Respublikasi Vazirlar mahkamasining 8-avgust 1998 yildagi №346 «Turistik tashkilotlar faoliyatini takomillashtirish haqida»gi qarori.

    2. Маркетинг в гостиничной индустрии и туризме: российский и международнўй опут. Янкевич В.С., Безрукова Н.Л. 2003 г.

    3. Маркетинг в туризме Учебное пособие 4-е изд., стереотип, (ГРИФ) Дурович А.П. 2004 г.

    4. Прикладной туроперейтинг. Учебное пособие Ушаков Д.С. 2004 г.

    5. Папирян Г.А. Менеджмент в индустрии гостеприимства (отели и ресторану). М.: ОАО НПО Издателство “Економика”. 2002,

    6. Реклама в туризме Учебное пособие Дурович А.П. 2003 г.


    1. Kotter. P., Bowen J., Makens J. – Marketing For Hospitality and Tourism. – 2d. edit. – Upper Saddle River: Prentide Hall, 1998

    2. Александров А.Ю. Международный туризм. Уч.пособие для вузов.- М.: Аспект Пресс, 2004.

    3. Биржаков.Б. Никифроф В.И. Индустрия туризма: 2003 г

    4. Дурович А.П. Маркетинг в туризме. Учебное пособие, 2004 г.

    5. Маркетинг в гостиничной индустрии и туризме: российский и международный опыт. Янкевич В.С., Безрукова Н.Л. 2003 г.

    6. Маркетинг в туризме. Учебное пособие 4-е изд., стереотип, (ГРИФ) Дурович А.П. 2004 г.

    7. Менеджмент туризма: Туризм как объект управления. Учебник Волошин Н.И., Исаева Н.В., Илина е.Н. 2004 г.

    8. Internet saytlari.

    www.peugeotufa.ru – цены услуг

    www.world-tourism.org – Всемирная туристическая организация

    www.tag-group.com – Консультативная группа по вопросам туризма (TAG)

    8-MAVZU. TURIZMDA INVESTITSIYA VA INVESTITSION LOYIHALAR

    8.1. Turizm investitsiyasi loyihalarining xususiyatlari

    8.2. Turizm industriyasida xorijiy investitsiyalarning usullari va shakllari

    8.3. Turizm loyihalarining rivojlantirilishi

    8.4. Turizm rivojlanishida xorijiy investitsiyalar roli

    8.1. Turizm investitsiyasi loyihalarining xususiyatlari
    Investitsiya loyihasi asosining tushunchasidan kelib chiqqan holda turizm investitsiyasi loyihasi quyidagi shaklda izohlanadi. Mavjud va kelgusidagi turizm talabining bir qismini qarshilash uchun, kirishuvchan va jamiyat foydasiga, iqtisodiy tamoyilga mos qilib tayyorlangan va formula qilingan iqtisodga turizm bilan bog’liq maxsulot va xizmat taklif qilish maqsadini tashigan loyihalarga «Turizm investitsiyasi loyihasi» deyiladi. Turizm investitsiyasi loyihasi asosiga, turizm sohasining xususiyati ichida quyidagi izohlashni keltiramiz. Turizm investitsiyasi loyihasi mavjud turizm potentsialini baholantirish, mahalliy va xorijiy turist talabini qarshilash, yangi tayyorgarlik imkoniyatlarni yaratish, mamlakatga valyuta kirishini ro’yobga chiqarib milliy rivojlanishga yordamchi bo’lish, tijoriy joyda foyda olish kabi maqsadlardan bir nechtasini ro’yobga chiqarish yuzasidan, tovar va xizmatlarni ishlab chiqarib sotish uchun turizm bo’limlarining qurilish va ishlatilishiga qaratilgan loyiha ishlarining yig’indisidir36.

    Turizm sektorida investitsiya loyihalari, bevosita turizm muassasasi va korxonalari, boshqa iqtisodiy korxonalardan farqli bo’lgan ma’lum xususiyatlar tashiydilar. Investitsiya beruvchi shaxs yoki korxonalar bilan loyiha tuzuvchi va baholantiruvchi mutaxassislar sektorning bosh xususiyatlarini yaqindan tanishlari, investitsiya qarorlarining olinishidan ratsional harakat qilib qolmasdan, eng mos qarorlarga erishishda asosiy unsurni hosil qiladi. Turizm sektorining tuzilishida mavjud bo’lgan dalillarning ko’pchiligi yuqori saviyalarda foyda olishlikning ro’yobga chiqishiga monelik qilmoqdadir. Turizm investitsiyalari ichida tunash korxonalari barqoror sarmoya miqdorining boshqa industriyalarga qaraganda juda ko’p ajratiladigan investitsiyalardir. Turizm investitsiyalaridagi bu barqaror sarmoya qalinligi, barqaror baholar ko’pligi, xususan sarmoyaning rentabelligi jihatidan va sarmoya aylanish tezligi jihatidan ahamiyatli bir omildir.

    Investitsiya - bir muddat ichida ishlab chiqarilgan maxsulot va xizmatlarning xususiy sektor va davlat sektori tomonidan tugatilmagan va eksport qilinmagan shaklidir. Turizm investitsiyalarining xususiyatlari sababli barqaror sarmoya investitsiyasining tushunchasini mikroiqtisodiy darajada ham ko’rib chiqish kerak bo’ladi.

    Bu paytda barqaror sarmoya tovarlari, inshoot investitsiyalari, asbob-uskuna, yer va bino olinishi 3 bo’limdan iborat. Faqat, turizm sektori investitsiyalari ham inshoot, usukuna va yer vositalarini o’z ichiga olmoqda. Bu dalil qarshisida, turizm investitsiyasi quyidagi shaklda ifodalanadi. “Turistlarning tunash, ovqatlanish, xordiq chiqarish va tamosha qilish ehtiyojlarini qarshilashga to’g’ri kelgan muassasa, bino va uskunalarning hammasiga ajratilgan mablag’larga turizm investitsiyasi” deyiladi. Bu tushuncha bilan, asosan yuqori tuzilish investitsiyalari qilib nomlantirilgan tunash korxonalari (mexmonxona, motel, ob’ekt, kemping, dam olish joyi, pansionat, aport-mexmonxona) nazarda tutiladi. Investitsiya loyihasi asosining tushunchasidan harakat bilan turizm investitsiya loyihasi quyidagi shaklda izohlanadi. Mavjud va kelgusidagi turizm talabining bir qismini qarshilash uchun, kirishuvchan va jamiyat foydasiga, iqtisodiy tamoyilga mos qilib tayyorlangan va formula qilingan iqtisodga turizm bilan bog’liq maxsulot va xizmat taklif qilish maqsadini tashigan loyihalarga “Turizm investitsiya loyihasi” deyiladi. Turizm investitsiyasi loyihasi asosiga, turizm sohasining xususiyati ichida quyidagi izohlashni keltiramiz. Turizmda investitsiya loyihasi mavjud turizm potentsialini baholantirish, mahalliy va xorijiy turist talabini qarshilash, yangi tayyorgarlik imkoniyatlarni yaratish, mamlakatga valyuta kirishini ro’yobga chiqarib milliy rivojlanishga yordamchi bo’lish, tijoriy joyda foyda olish kabi maqsadlardan bir nechtasini ro’yobga chiqarish yuzasidan, tovar va xizmatlarni ishlab chiqarib sotish uchun turizm bo’limlarining qurilish va ishlatilishiga qaratilgan loyiha ishlarining yig’indisidir.

    Turizm sektorida investitsiya loyihalari, bevosita turizm muassasasi va korxonalari boshqa iqtisodiy korxonalardan farqli bo’lgan ma’lum xususiyatlar mavjud. Investitsiya qiluvchi shaxs yoki korxonalar bilan loyiha tuzuvchi va baholantiruvchi mutaxassislar sektorning bosh xususiyatlarini yaqindan tanishlari, investitsiya qarorlarining olinishidan ratsional harakat qilib qolmasdan, eng mos qarorlarga erishishda asosiy unsurni hosil qiladi. Turizm sektorining tuzilishida mavjud bo’lgan dalillarning ko’pchiligi yuqori saviyalarda foyda olishlikning ro’yobga chiqishiga monelik qilmoqdadir. Turizmda investitsiyalari ichida tunash korxonalari barqaror sarmoya miqdorining boshqa industriyalarga qaraganda juda ko’p ajratiladigan investitsiyalardir. Turizmga ajratilgan investitsiyalardagi bu barqaror sarmoya, barqaror baholar kupligi, xususan sarmoyaning rentabelligi jihatidan va sarmoya aylanish tezligi jihatidan ahamiyatli bir omildir. Barqaror xarajatlarning yuqori bo’lishi turistik korxonalarda, xususan investitsiya qilingandan keyin boshqarish jarayonida barqaror xarajatlar asosiy xarajatlarning 70-80% nisbatigacha ko’tariladi. Buning asosiy sababi, energetika, ta’mirlash, personal, amortizatsiya, foiz va shunga o’xshash xarajatlarning to’liqligidan mustaqil bo’lib davomiylik ko’rsatishi kerak. Barqaror xarajatlarning yuqori bo’lishi, rentabellik jihatdan ahamiyatli bir rahamdir va foydaga o’tish nuqtasining ijro va hajmi, foydalanish miqdori munosabatini og’irlashtirmoqda. Turizm investitsiyasi jihatidan eng ahamiyatli xususiyat va kritik omil bu aloqadir. Quyi tuzilish muassasalari (yo’l, suv, elektr - energiya, kanalizatsiya, telefon va h.k) butunlay bo’lmagan joylarga qilingan turizm investitsiyasining foydali bo’lishi imkonsizdir.

    8.2. Turizm industriyasida xorijiy investitsiyalarning usullari va shakllari
    Katta miqdorda xorijiy yordam olayotgan mamlakatlar industrial-sanoat taraqqiyotida istalgan sur’atlarga tezda erishmoqdalar (urushdan keyingi yevropa va YAponiya). Ammo investorlar (asosan - AQSH, yevropa ittifoqi, YAponiya) bu mamlakatlar ichidan ular egallab turgan harbiy-siyosiy yoki energetik-xom-ashyo jihatdan muhim va hal qiluvchi pozitsiyalarga qarab alohida strategik mavqega ega bo’lgan davlatlarni tanlab oladilar. Bunday davlatlarga moliyalashtirish o’ta saxiylik bilan, uzoq muddatga va foizlar nuqtai nazaridan imtiyozli shartlarda amalga oshiriladi. Ammo buning salbiy tomoni ham borki, bu investorlarning o’z shartlarini qo’yishlari va ularning bajarilishini talab qilishlaridan, ularga qaramlik yuzaga kelishidan va hokazolardan iborat. Investitsiyalashning usul va shakllari turlicha bo’lishi mumkin. Masalan:

    1. Turkiya va maxsus konsortsium (AQSH q 12 Farbiy yevropa mamlakatlari q 3 ta xalqaro moliyaviy tashkilot), hamkorlar (investorlar) soni ko’payganda birinchidan, mamlakatning har bir investorga shaxsan qaramligi kamayadi, ikkinchidan, kerakli miqdorda xorijiy yordam tushumi (inqirozlar davrida iqtisodiy yordamning dinamik va barqaror bo’lishi) kafolatlanadi.

    2. YAponiya, o’zaro yordam va hamkorlik maqsadlarida faoliyat ko’rsatgan holda, investitsiyalashni aktsiyalarni sotib olish va uzoq muddatli qarzlar berish orqali amalga oshiradi. Bu yul bilan u o’zini mamlakatning bozori va iqtisodini egallab oluvchi emas, balki integratsiya tarafdori qilib ko’rsatadi. Ammo ayni paytda u kuplab kompaniyalar aktsiyalarining nazorat paketiga egadir va ularning faoliyatini nazorat qilib boradi.

    3. Farbiy yevropa investorlarining ana’anaviy usullari xorijiy kompaniyalarning mutlaq sohiblari bo’lib olishga qaratilgan.

    Iqtisodiy taraqqiyotni eng samarali tashqi moliyalashtirish davlatlararo asosda xalqaro moliyaviy tashkilotlarni jalb qilgan holda amalga oshiriladi.

    Investitsiyalar:

    - beg’araz yordam;

    - kreditlar;

    - subsidiyalar;

    - qo’shma korxonalar;

    - aktsiyalarni sotib olish va hokazo.

    Investorlar uchun asosiy shartlar:

    1) erkin konvertlanadigan valyutadagi foyda;

    2) Ichki va tashqi siyosiy vaziyatning barqarorligi.

    Investitsiyalashni sekinlashtiruvchi omillar quyidagilardir: xom-ashyo zaxiralarining cheklanganligi; ishchi kuchi sifatining pastligi; mexnat unumdorligining pastligi; valyutaning konvertirlanmasligi; ichki bozorning torligi va aholi to’lov qobiliyatining pastligi.

    Xozirgi paytda xorijiy investorlar tog’-kon sanoati va tijorat maqsadidagi transport vositalarini ishlab chiqarishga katta qiziqish bilan qaramoqdalar. Jahon bankining bergan bahosiga ko’ra, 1994-96 yillarda moliyalashtirish ehtiyojlarining 600-700 mln. AQSH dollari miqdorida bo’lishi mo’ljallanmoqda. Bunday investitsiyalar uchun asos kuchaytirilib, islohotlar jadallashtirilsa, bevosita xorijiy investitsiyalarning kirib kelishi 1997 yilga kelib yiliga 200-250 mln AQSH dollari darajasida bo’lishi mumkin.

    Demak, shundan ko’rinib turibdiki, O’zbekiston xorijiy investorlarni o’zining tabiiy resurslari va iqtisodiy salohiyati bilan o’ziga jalb qilmoqda.

    Ammo investitsiyalashning huquqiy bazasini ta’minlash va qulay muhit yaratish uchun mumkin bo’lgan barcha shart-sharoitlarni yaratish lozim. Barcha to’siqlarni, shu jumladan katta ahamiyatga ega bo’lgan byurokratik to’siqlarni oxirigacha bartaraf qilish zarur. SHuningdek, axborot bazasi bilan bog’liq katta muammo mavjud. O’zbekiston uzoq vaqtgacha axborot vakuumida qolib keldi. Bugun ham ahvol deyarli o’zgarmagan. Uzoq vaqtgacha statik kuzatishlar o’tkazilmagan va tabiiy va mexnat resurslarining, iqtisodiyotning turli sohalarining holati tahlil qilinmagan va hokazo.

    Bugungi kunda jahon axborot asri bo’sag’asida turgan bir paytda, O’zbekistonga ma’lumotlar banklar, turli kompyuter va telekommunikatsiya tarmoqlari suv bilan havodek zarurdir, chunki biz rivojlangan kommunikatsiya tarmog’ining xorijiy investorlarni qiziqtiruvchi asosiy omil ekanligiga ishonch xosil qilib ulgurdik.
    8.3. Turizmda investitsiya loyihalarining rivojlantirilishi
    Turizm loyihalarini rivojlantirish bosqichlarning barchasi tez sur’atlarda o’sib bormoqda. Bu yerda eng ma’lum va ahamiyatli muammo quyi tuzilmaning qaysi nisbatida turizm investitsiyasi bilan to’g’ridan bog’lanishda bo’lganidir. Biror turistik joy uchun qilingan havo maydonining (aeroportning) kengaytirilishi, yangi bir quruqlik yo’lining qurilishi ayni vaqtda hamma mintaqa transportiga va boshqa sektorlarga foydali bulmoqda. Masalan: turistik muassasalar kompleksi uchun ro’yobga chiqarilgan suv va kanalizatsiya kanallaridan, kompleksning joylashish nuqtasidan shahar, tuman yoki qishloq aholisi ham foydalanadi. Turistik muassasalar qurish uchun qilingan quyi tuzilma investitsiyasi boshqa sektorlarda va qo’shni tumanlarda ham foydalanilganidan turistik muassasalar qurilishi sababi bilan ro’yobga chiqqan quyi tuzilma investitsiyasi tannarxini faqat u muassasalar bilan bog’liq qurish va u muassasalarning tannarxiga qo’shish va tannarx xisoblarini bunga ko’ra yuritish noto’g’ridir. Buning aksincha, turistik muassasalar asosan shahar mexmonxonalari, shaharning mavjud hamma quyi tuzilish imkonlaridan foydalanmoqda. Faqat bu foydalanish mavjud bir davlat xizmati investitsiyasidan foydalanish chegarasidan o’tmaydi.

    Turizm talabining investitsiyaga ta’siri, har qancha investitsiya loyihalarining tayyorlanish bosqichida bozor vazifalarining ichkarisida o’rganilgan bo’lsa ham ko’pincha ratsional bo’lmagan omillarga bog’liq bo’lgani uchun o’lchanish va baholantirilishi ham qiyindir. Ichki va tashqi turizm talabi faqat daromad kabi iqtisodiy omillarning rol o’ynagani bir soha bo’lmasdan moda, ko’rgazma, iste’mol havosi, snobizm, ijtimoiy-psixologik omillar kabi bir nechta omil ham turizm talabining ta’sirchisidir. Turizm bozorini yaxshi o’rganish, havas anketalarini qo’llash, davomli bozor nazorati qilish shartdir. Faqat, turizm sektoridagi loyihalarning hech bir vaqt har qaysi bir sektor loyihasi kabi oddiy bir shaklda buyurilib qo’lga olinmasligini bilish kerakdir. SHu sababli ham sektorlar orasi alternativ investitsiya loyihasi muhokamasini qilish juda qiyindir. Turizm investitsiyasi loyihalarining milliy iqtisodga bo’lgan ta’sirlari yuqori, hosil qilganlari korxona foydaliligi boshqa sektorlarga qaraganda juda kam qanoatlantiruvchi bo’lgani uchun bu loyihalarning baholanishida alternativ loyihalar asosiy o’rinni egallaydi va munosib qurilgan va loyihalarning rag’batlantirish tadbirlaridan keraklicha foydalanishlari asos qilib olinadi. Rivojlanayotgan mamlakatlar uchun jismoniy rejalashtirish ishlarining bir butunlik ichida yuritilishida xisoblanmaydigan foydalar bo’lmoqtadir.

    Turizmda investitsiya loyihalarini moliyalashtirish manbalari turizm investitsiya loyihalarida bajarila olishning tekshirilishi uchun, oldin investitsiya loyihasining ro’yobga chiqarilishi tahlil qilinadi. Undan keyin, rivojlantirish ishlarining yuzaga chiqargani natijalar, ma’lum kriteriyalar jihatidan mezonlashtirish tahlili tobe tutiladi. SHunday qilib, investitsiya loyihalarining moliyalashtirilishi tugatilgan loyihalarning tadbiq qilish sohasiga qo’yilish yoki qo’yilmasligi qaror qilinadi, investitsiya alternativlaridan qaysisining yoki qaysilarining tanlanishida makro va mikro iqtisodiy yo’nalishidan manfaatli bo’lishi aniqlangan bo’ladi.

    Loyihani moliyalashtirish operatsiyasining ob’ektiv bir ko’z bilan va ma’lum kriteriyalarga asoslanib yuritilishi, beriladigan qarorning to’g’riligi va manba ta’minlanishida eng samarali sohalarning belgilanishi majburiydir. SHunday ekan loyihani tayyorlagan kishi yoki guruh mavzuga odatlanganligi sababida qilingan xatolarni aynan qabul qilish va yangilash orzusida bo’ladi. SHu sababli, investitsiya loyihalarini moliyalashtiradigan kishi yoki guruh bilan tayyorlangan kishi yoki guruhning farqli bo’lishi mavzusi ustida talabchanlik bilan yoritilishi kerak, har qancha turizmda baza yaratish, valyuta kirimini yaratish kabi funktsiyalarga sohib bo’lsa ham bu xususiyatlar turizm sohasida qilinadigan har qanday investitsiyaning munosib bo’lish yoki bo’lmasligini qaror bera olish uchun yetarli soliqlar emasdir. SHu sababli turizm investitsiya loyihalarining hosil qiladigani foydalar bilan keltiradigani tannarxlarning qiyoslanish yo’liga ketilishi kerak. Xususan, industriya loyihalarining moliyalashtirilishida qo’llanilgan uslublar, turizm investitsiyasi loyihalarini moliyalashtirish uchun ham joriy qilinadi. Turizmda investitsiya loyihalarining moliyalashtirilishi uchun oldin bozor izlanishlari aniqlangan bo’lishi, to’liqlik nisbatlari bilan loyihada qo’llaniladigan narxlarning sog’lom va ishonchli soliqlarga tayanib tayanmasligi nazorat qilinishi kerak.

    Turizmda investitsiya loyihalari, ma’lum bir tovar yoki xizmat ishlab chiqarilishga ajratilishi, ko’zlangan manbalarning iqtisodiy va moliyaviy tomondan avantajli bir ta’minlanish bo’lish bo’lmasligini ko’rsatishi yuzasidan ro’yobga chiqarilmoqda.
    8.4. Turizm rivojlanishida xorijiy investitsiyalar roli
    Turizmga sarflanadigan investitsiyalar haqida va umuman investitsiyalar haqida gapirish uchun avvalo xorijiy investitsiyalarning nima ekanligi to’g’risida aniq tasavvurga ega bo’lish kerak. O’zbekiston Respublikasining 1994 yil 5 mayda qabul qilingan “Xorijiy investitsiyalar va xorijiy investorlar faoliyatining kafolatlari to’g’risida”gi Qonuniga ko’ra O’zbekiston Respublikasida quyidagilar xorijiy investor bo’lishi mumkin:

    •  chet el davlatlari;

    •  xorijiy huquqiy shaxslar;

    •  xalqaro tashkilotlar;

    •  chet el fuqarolari, birlashmalari;

    •  O’zbekiston Respublikasining chet elda doimiy yashovchi fuqarolari

    Mazkur qonunning 2-moddasiga ko’ra mulkiy qiymatlarning barcha turlari va ularga bo’lgan egalik huquqlari hamda chet el mulkiga bo’lgan huquqlar, xorijiy investorlar tomonidan ob’ektlarga va xorijiy investitsiya bo’lishi mumkin.

    Xorijiy investitsiyalarning asosiy qismi yevropa ittifoqiga to’g’ri keladigan boshqa SHarqiy va Markaziy yevropa mamlakatlarida farqli ravishda Rossiyada birinchi o’rinni SHveytsariya va AQSH egallaydi - bu mamlakatlarga jami kapital qo’yilmalarning 51% to’g’ri keladi.

    1995 yildagi muvaffaqiyatlarga qaramay, RF xozircha bozor munosabatlariga o’tishda ayniqsa kuchli ilgarilab ketgan bir qator SHarqiy va Markaziy yevropa davlatlaridan orqada qolmoqda. Vengriya 1995 yilda 3500 mln, Polsha - 1510 mln, CHexiya - 2500 mln AQSH dollari miqdorida investitsiyalarni jalb qila oldi.

    Xorijiy kapitallar mintaqaga “xususiylashtirish to’lqinlari” va “iqtisodiy sog’lomlashtirish” tufayli oqib kelab boshladi.

    MDH mamlakatlarining deyarli barchasi sezilarli siljishlarga erishdilar. Armaniston 1995 yilda $10 mln bevosita xorijiy investitsiyalarni jalb qildi; Ozarbayjon - $110 mln; Belorussiya - $20 mln; Qozog’iston - $284 mln; Qirg’iziston - $515 mln; Moldova - $32 mln; Tojikiston - $15 mln; Ukraina - $200 mln; O’zbekiston - $115 mln.

    Jami yil davomida jahondagi bevosita xorijiy investitsiyalar 40%ga o’sib, $35 mlrd ga yetdi. Bu sohada Xitoy oldinda bormoqda, xorijiy investorlar bu mamlakatga 1995 yilda $38 mlrd mablag’ sarfladilar.

    YAqin o’n yillar davomida Xitoy infratuzilmasini rivojlantirishga $700 mlrd sarflanadi, bu SHarqiy Osiyo va Tinch okeani mintaqasi mamlakatlari iqtisodiyotiga sarflash rejalashtirilgan maqsadli investitsiyalarning yarmidan ko’prog’ini tashkil qiladi. XXRga sarflanadigan mablag’lar barcha SHarqiy Osiyo mamlakatlari infratuzilmalarini rivojlantirishga sarflanadigan jami $1,3 - 1,5 trln investitsiyalarning taxminan 51% ni tashkil qiladi.

    O’zbekiston, endi rivojlana boshlayotgan bozorga ega bo’lgan holda, yirik investitsiya loyihalari uchun zarur bo’lgan kapital xajmini ta’minlay olmaydi, qattiq valyutaga ega bo’lish qiyindir. Ammo bu muammolarning barchasini xorijiy investorlar yordamida hal qilish mumkin. SHuningdek, ilg’or texnika va texnologiyalarga, boshqaruvning ilg’or usullariga (qo’shma korxonalar tuzish orqali va hokazo) ega bo’lish va jahon bozoriga chiqish ham osonlashadi.

    Prezidentimiz Oliy Majlis sessiyasida so’zlagan o’z nutqida respublikaga birinchi navbatda quyidagilar zarurligini qayd etib o’tdi:

    1) Ishlab chiqarish tarmoqlarini eng yangi texnologiyalar va asbob-uskunalar bilan jihozlash, ishchilarning malakasini oshirish, jahon bozorida ishlash usullarini takomillashtirish, bizning maxsulotlarimizni sotish bozorlarini qidirib topish;

    2) Mamlakatni xom ashyo yetkazib beruvchilikdan yuqori darajada taraqqiy etgan davlat darajasiga olib chiqish.

    Respublikada qulay investitsion muhitni ta’minlash uchun barqaror huquqiy baza mavjuddir. Xususan, “Xorijiy investitsiyalar to’g’risida”gi, “Investitsiyalar va xorijiy investorlar faoliyatining kafolatlari to’g’risida”gi qonunlar, “Tashqi iqtisodiy faoliyatni rag’batlantirish choralari to’g’risida”gi, “Iqtisodiy islohotlarni yanada chuqurlashtirish, xususiy mulkni himoyalashni ta’minlash va tadbirkorlikni rivojlantirish choralari to’g’risida”gi Farmonlar qabul qilingan.

    Iqtisodiy islohotlashtirish va investitsiyalar buyicha mahkamalararo qo’mita tashkil qilingan. 1995 yil 21 avgustda qabul qilingan “Xorijiy investitsiyalar buyicha Agentlik tashkil etish to’g’risida”gi Farmonga muvofiq Agentlik tashkil etildi, uning maqsadi iqtisodiyotga xorijiy investitsiyalarni jalb qilish jarayonini qo’llab-quvvatlash, O’zbekistonda investitsion takliflarni tayyorlash va amalga oshirishda potentsial investorlarga va mahalliy hamkorlarga amaliy yordam ko’rsatishdan iboratdir.

    Ammo xorijiy hamkorlarni tanlashda masalaning hamma tomonini xisobga olish lozim.



    Xulosa
    Investitsiyalar ishlab chiqarilgan maxsulot va xizmatlarning xususiy davlat sektori tomonidan tugallanmagan va eksport qilinmagan shakli bo’lganligi uchun ham uni mikroiqtisodiy darajada ham kurib chiqish kerak bo’ladi. Xozirgi paytda Respublikamizdagi turistik korxonalarga investitsiyalar keng jalb qilinmokda. Bular asosan xorijiy investorlar tomonidan ajratilmokda. Bu shuni ko’rsatadiki, xozirgi kunda mamlakatimizdagi siyosiy barqarorlik alohida ahamiyatga egadir.

    Tayanch so’zlar : investitsiya, barqaror sharoit, barqaror xarajat, loyiha, moliyalashtirish.

    Savollar :

    •  Turizm investitsiyasi nima?

    •  Turizmda investitsiya loyihasi nima?

    •  Turizmda barqaror sarmoya nima?

    •  Turizm loyihalarini rivojlantirish bosqichlari.

    •  Turizm talabining investitsiyaga ta’siri.

    •  Turizmda investitsiya loyihalarini moliyalashtirish manbalari.
    Adabiyotlar

    1 . I.A.Karimov. “O’zbekiston iqtisodiy siyosatning ustuvor yo’nalishlari” T., “O’zbekiston” 1993y.

    2. “Устойчивое развитие туризма в Узбекистане” yillik byulletenidagi tahliliy materiallar. 2000 y.

    3. М.А. Морозов “Экономика туризма” Москва, Институт туризма и гостеприимство, 1999 г.

    4. O’zbekiston Respublikasi Vazirlar mahkamasining 8-avgust 1998 yildagi №346 «Turistik tashkilotlar faoliyatini takomillashtirish haqidagi» qarori.

    5. В. Г. Гуляев. «Правовое регулирование туристической деятелности». 2003.

    6. Вопросы финансового обеспечения иностранного туризма, организация расчетов и бухгалтерского учета. М.Инс. туризма, 2003.

    7. Болшой Глосарий терминов международного туризма- Биржаков М.Б., Никифров В.И 2002 год.

    8. География международного туризма: Страну СНГ и Балтики. Учебн. пособие Гайдукевич Л.М Хомич С.А., Аношко Я.И. 2004.

    9. Лицензирование и сертификацие в туризме. Учебное пособие Дехтяр Г.М.: Финансы и статистика, 2003 г.

    10. Маркетинг в туризме. Учебное пособие 3-е изд., стереотип, (ГРИФ) Дурович А.П. 2004 г.

    11. Прикладной туроперейтинг. Учебное пособие Ушаков Д.С. 2004 г.

    12. Уокер Д.Р. Введиние в гостипремство. Уч. пос. 2002.

    13. Н.И. Кабушкин Менеджмент туризма “Новое знание” 1999 г.

    14. В.Г.Гуляев “Правовое регулирование туристической деятелности” М. 1998 г.

    15. И.Т. Балабанов “Экономика туризма” М. Финансы и статистика 2000 г.

    16. М.В. ефремова “Основы технолгии туристического бизнеса” 1999 г.

    www.interunion.ruтуристические организации

    www.world-tourism.org – Всемирная туристическая организация
    9-MAVZU. TURISTIK FIRMALARNI TASHKIL ETISH VA LITSENZIYALASH
    9.1 Turistik agentliklar va turistik agentlarning huquqiy holati

    9.2. Turistik firmalarni tashkil qilish

    9.3.Turizmda litsenziya olish

    9.4. Turizm faoliyati bilan shug’ullanuvchi korxonalarga litsenziya berish tartiblari

    9.5. Xalqaro turistik faoliyatning ro’yxatdan o’tish tartibi va shartlari
    9.1 Turistik agentliklar va turistik agentlarning huquqiy holati

    Turizm va sayohat agenti hamma mamlakatlarda alohida muhim iqtisodiy ahamiyatga ega. U maxsus narx, guruhlarni birlashtirish, transport vositalarini ijaraga olish, charter, turistik yo’nalishlari to’g’risidagi ma’lumot va dam olish baholarini o’zida mujassam etgan turistik molini shakllantiradi.

    Agent kasbiga davlatlar o’rtasidagi missiya hamda axborot va reklama faoliyatini taqdim etish xizmatlaridan tashqari ko’pgina davlatlarda savdo (tijorat) servisini ham kiritishadi. Bu milliy fuqarolik qonunchiligi tomonidan nazorat qilinadi.

    Turistik agentining faoliyati asosan ishonchda shakllanadi. Bunda mijoz o’zi umuman, ko’rmagan, lekin savdo markasi bilan himoya qilingan mol uchun bo’lak tarzda to’lovni amalga oshiradi. Sayohat agentlarining huquqiy holati uchun bo’lak tarzda to’lovni amalaga oshiradi. Sayohat agentlarining huquqiy holat sayoxat va turizm sohasidagi xalqaro shartnomalarga asoslanadi. Bu huquqiy holat nafaqat xalqaro shartnomalar, balki, milliy mahalliy qonunchilik tomonidan ham nazorat qilinadi. SHu asosda sayoxat agentlarining malakasini aniqlaydigan, vakolat chegarasini, shartnomalar tizimini va faoliyati nazoratini belgilab beradigan omilkor organ tuziladi.

    Miliy qonunchilik yuridik shaxs huquqlariga ega bo’lgan turistik xizmatlar sohasidagi oldi-sotdi operatsiyalarini amalga oshirishning tashkiliy shakllarini belgilab beradi, bular "Agentlik" yoki "Sayohatlar byurosi Turistik Agentligi" va "Sayohat agentligi" bo’lishi mumkin. Savdo markasi va ruxsatnoma agentlik turkumi va sinfini ko’rsatib berishi mumkin. Ushbu ruxsatnoma turizm va xalqaro sayohatlar sohasida faoliyati ko’rsatish huquqiy davlat va munitsipal organlari tomonidan beriladi.

    Ushbu shakllardagi ruxsatnomalar mavjud.

    "A" ruxsatnomasi turistik agentligiga xizmat ko’rsatish sohasida turistik misol, oldi-sotdi operatsiyalarini amalga oshirish huquqini beradi;

    "V" ruxsatnomasi sayohatlar byurosiga sayoxatlar bo’yicha shartnoma va xizmatlarin faqatgina sotish huquqini beradi;

    "S" ruxsatnomasi sayohatlar avtotransport agentligiga turistik va sayoxat xizmat ko’rsatish sohasida transport operatsiyalarini tashkil qilish huquqini beradi. Ushbu korxonalar bir vaqtning o’zida turistik xizmatlar savdosi sohasidagi operatsiyalarni amalga oshirishlari uchun milliy qonunchilik talablariga binoan turistik molning oldi-sotdi operaniyalarini o’tkazishga huquq beruvchi savdo markasini va sayohatga mo’ljallangan xizmatlar uchun esa firma otini olishlar kerak. Bu turistik agentining professional statusi sayohat agentliklari birlashmalari federatsiyasining tavsiyalariga qarab 17 davlat qonunchiligida aniqlab berilgan.

    Argentina, Avstraliya, Kambodja, Birlashgan Arab Amirliklari, Misr, Ispaniya, Frantsiya, Gaiti, Hindiston, Iroq, Isroil, Italiya, YAponiya, Iordaniya, Norvegiya, Filippin, Portugaliya hamda Siriya Arab Respublikasi.

    Huquqiy ustav faoliyatini olib borish ruxsatnomasi turistik firmaning huquqiy ro’yxatdan o’tishdan keyingi tashkiliy bosqich xisoblanadi.

    Ruxsatnoma (litsenziya) turistik faoliyatini belgilangan muddat davomida olib borishga ruxsat etuvchi rasmiy xujjatdir.

    Ruxsatnoma olish uchun ariza beruvchi litsinzion faoliyat yuritishga vakolatli bo’lgan organga quyidagi xujjatlarni taqdim etadi;

    A) ruxsatnoma berishga ariza, bunda ko’rsatilishi shart;

    *yuridik shaxslarga – nomi va tashkiliy-huquqiy shakli, yuridik manzilgohi, xisob-kitob nomeri va mos bankning nomi;

    jismoniy shaxslarga - familiyasi, ismi, otasining ismi, pasport ma’lumotlari (seriya, nomer, qachon va kim tomonidan berilgan) va yashash joyi; faoliyat turi, ruxsatnoma amalining muddati.

    B) ta’sis xujjatlar nusxalari (agar notarius tasdig’idan o’tlmagan bo’lsa nusxasining taqdim qilishi kerak);

    V) davlat ro’yxatidan o’tganligi to’g’risidagi guvohnoma nusxasi;

    G) arizani qarab chiqish to’lovini, tasdiqlovchi xujjat;

    D) soliq organi xisobidan o’tganligi to’g’risidagi xujjat yoki jismoniy shaxsning tadbirkor sifatida davlat ro’yxatidan o’tganligi to’g’risidagi guvohnomaning nusxasi (soliq organining shtampi bilan).

    YUridik shaxs boshqaruvchilari va jismoniy tadbirkor – shaxslar taqdim qilinayotgan ma’lumotlar to’g’riligiga javobgar bo’lishadi.

    Ruxsatnoma olish uchun taqdim etilayotgan barcha xujjatlarni litsenzion foliyat ko’rsatishga vakolati bor organ tomonidan ro’yxatga olinadi.

    Ruxsatnoma berilishi to’g’risidagi arizani qarab chiqish hamda ruxsatnomaning berilish, hammasi to’lov asosida amalga oshiriladi.

    Ta’sis etuvchilari, tashkiliy-huquqiy shakli, nomi, yuridik manzilgohi, o’zgargan holda, hamda yuridik, shaxsning yo’q qilinishi yoki qaytadan tashkil qilinish hollarida ruxsatnoma o’zining kuchini yo’qotadi. Bunda zarur xujjatlar asosida yangidan shakllangan yuridik rasmiylashtiriladi.

    Ruxsatnoma varaqalarining himoyalanganligi taqdim etuvchiga bo’lgan qimmatli qog’ozlarning darajasiga tenglashtirilgan. Ular aniq xisobot xujjatlari bo’lib, xisob seriyasi va nomeriga ega.

    Ruxsatnomani berish yoki bermaslik qarori ariza bilan qolgan barcha zaruriy xujjatlar qabul qilingan kunidan boshlab 30 kun davomida chiqariladi.

    Rad javobi ariza beruvchiga yozma ravishda, sababini ham izohlab, qaror qabul qilingandan so’ng 3 kunlik muhlat ichida jo’natilishi shart.

    Rad javobining asosida quyidagilar yotishi mumkin: ariza beruvchi tomonidan taqdim etilgan xujjatlarda noto’g’ri axborotning mavjudligi; xalqaro turistik faoliyat ko’rsatish uchun zarur bo’lgan shart-sharoitlarning mos bo’lmagani to’g’risidagi mutaxasislarning salbiy xulosasi hamda xavfsizlik shartlari.


    9.2. Turistik firmalarni tashkil qilish
    Respublikada turistik imkoniyatlarni kengaytirishda xususiy korxonalar faoliyatini rivojlantirish boshqa iqtisodiyoti tarmoqlarida bo’lgani kabi turizm sanoatida ham yetakchi rol o’ynaydi. Ayniqsa, bozor iqtisodiyotiga o’tayotgan mamlakatlarda, shu jumladan O’zbekiston Respublikasida jahondagi keskin o’zgarishlarga moslasha oladigan zamonaviy turizm sohasini rivojlantirishda xususiy korxonalar sub’ektlari nihoyatda muhim ahamiyat kasb etadi.

    Ma’lumki, sobiq Ittifoq davrida Respublikamizning turizm sohasidagi salohiyatidan yetarli darajada foydalanilmadi, ya’ni deyarli ko’pchiligimizning tasavvurimizda turizm deganda faqatgina sanoqli shaharlar va ularda joylashgan tarixiy obidalarni ziyorat qiladigan sayyohlar namoyon bo’lardi. Ko’rinib to’rganidek, turizm mamlakatimizning bu boradagi boshqa barcha imkoniyatlarini yetarli darajada hisobga olmagan holda bir tomonlama rivojlantirilgan. Vaholanki, mamlakatimiz nafaqat tarixiy obidalarga ega shaharlar, balki o’zining go’zal va xush tabiat manzaralari bilan G’arbiy yevropaning SHvetsariya, Avstriya, Angliya va boshqa ko’plab mamlakatlaridan qolishmaydigan maskanlari bilan ham ajralib turadi. SHuni alohida ta’kidlab o’tishimiz joizki, ma’muriy-buyruqbozlik tuzumida hatto tarixiy obidalarga qaratilgan turizm ham jahon andozalariga muvofiq ravishda rivojlantirilmagan edi. Dunyoning turli xil mamlakatlaridan keladigan turistlarga transport xizmatlarini, joylashtirish va oziq-ovqat bilan ta’minlash xizmatlarini ko’rsatish darajasi yuqori saviyada tashkil etilmagan edi. Bularga misol qilib, viloyatlar markazlari va turli shaharlarda faoliyat ko’rsatadigan mehmonxonalarning xizmat ko’rsatish darajasining pastligi, sport maydonchalarining zamon talablariga javob bermasligi va hatto tarixiy obidalarning bir nechtasi ta’mirtalab ahvolda bo’lib turganligi kabilarni ko’rsatib o’tishimiz mumkin. Umuman olganda, mustaqillikning dastlabki yillaridanoq turizm sanoatini qayta isloh etish va zamon talablariga to’liq javob beruvchi turizm infratuzilmasini shakllantirish va rivojlantirish dolzarb muammolardan biriga aylandi. Bunday islohotlardan ko’zlangan asosiy maqsad dunyo mamlakatlari bilan mustaqil yurtimiz o’rtasidagi o’zaro ijtimoiy va iqtisodiy munosabatlarni barqarorlashtirishda rivojlangan turizm sohasidan samarali foydalanishdir. CHunki, dunyo mamlakatlaridan tashrif buyuradigan turistlar oqimi qanchalik yuqori darajada bo’lsa, milliy iqtisodiyotiimizning jahon iqtisodiyotiiga integratsiyalashuvi jarayoni shunchalik darajada yuqori bo’ladi. O’z-o’zidan ma’lumki, takomillashgan turizm sohasini samarali tashkil etish va rivojlantirishning asosi xususiy mulkchilik munosabatlarini qanday darajada rivojlanishiga bog’liq bo’ladi. Xususiy mulkchilik munosabatlari o’z rivojini topsa, tabiiy ravishda raqobat muhiti shakllanadi, bu esa, birinchidan, mamlakatimizda mavjud turizm imkoniyatlaridan to’liq foydalanish, ikkinchidan, xususiy firmalar o’rtasida turistlar oqimiga xizmat ko’rsatish borasida o’ziga xos musobaqalashuvning shakllanishi natijasida sifatli xizmatlarning ko’rsatilishi, uchinchidan, aholining katta qismini turistlarga bevosita va bilvosita xizmat ko’rsatadigan tadbirkorlik sub’ektlarida band bo’lishi va boshqa shu kabilarga olib keladi.

    Mamlakatimizda ko’rsatilayotgan turistik xizmatlar o’z ichiga quyidagi turistik mahsulot turlarini qamrab oladi: trekking, speleoturizm, alpinizm, ekoturizm, ta’lim olish maqsadiga yo’naltirilgan turizm, safari, tuyalarda sayohat qilish, dam olish kurortlari va sanatoriyalari, suv turizmi, tarixiy turizm, arxeologik turizm, ov va baliq ovi, gerbariylar va hashoratlar yig’ish, ornitologiya va fotoovchilik, pikniklar, ot turizmi, madaniy turizm, mahalliy xalqlar hayotini o’rganish, folk turizmi, biznes-turizm va suvenirlar ishlab chiqarish. Ko’rinib to’rganidek, mamlakatimizda ko’rsatilayotgan turistik xizmatlarning turi ancha miqdorni tashkil etadi. SHuni alohida ta’kidlab o’tish joizki, turistlar oqimining yil sayin ortib borishi natijasida faqatgina «O’zbekturizm» milliy kompaniyasining va uning joylardagi shahobchalarini barcha turistlarga, ya’ni ham ichki va ham tashqi turistlarga xizmat ko’rsatish imkoniyati doirasi cheklanib qolmoqda. Tabiiy ravishda, bu sohada o’ziga xos raqobatchilarni shakllantirishga keskin ehtiyoj yuzaga kelmoqda. Mamlakatimizda turizm sohasidagi ushbu ehtiyojni samarali qondirishning birdan-bir yo’li turizm xizmatlari ko’rsatadigan kichik va o’rta biznes sub’ektlarini rivojlantirishda o’z ifodasini topadi. Aynan mana shunday tadbirkorlik sub’ektlarini asta-sekinlik bilan rivojlantirish natijasida birinchidan, mamlakatimiz bo’ylab sayohat qilayotgan turistlar oqimi yil sayin ortib bormoqda. CHunki, ularga xizmat ko’rsatish bo’yicha xususiy turistik firmalarning o’zaro raqobati natijasida turistlar, ayniqsa, chet ellik turistlar ehtiyoj sezadigan jahon sifat andozalaridan qolishmaydigan turistik xizmatlar taklif etilmoqda. Ikkinchidan, kichik va o’rta biznes sub’ektlarining rivojlantirilishi natijasida turistik xizmatlar eksportining salmog’i yil sayin oshib bormoqda. Bu esa o’z navbatida mamlakatimizda mavjud turizm imkoniyatlaridan imkon qadar ko’proq foydalanish, shuningdek, yanada ko’proq imkoniyatlarni kashf etish uchun o’ziga xos zamin yaratmoqda.

    YUqorida ta’kidlab o’tganimizdek, turizm Respublikamiz iqtisodiyotii uchun g’oyatda zarur bo’lgan valyuta tushumini ta’minlaydi (jadvalga qarang). Jadvaldan ko’rinib turganidek, 2002-2004 yillarda valyuta tushumi har yili oshib borgan.


    jadval

    O’zbekistonda turizmdan kelayotgan valyuta tushumi




    Yillar

    Valyuta tushumi (ming AQSH. dollari)

    O’rtacha bir turistga to’g’ri

    keladigan valyuta

    ($ hisobida)

    2002

    18,835

    74,5

    2003

    20,980

    77,1

    2004

    25,255

    93,2

    2002 yilda valyuta tushumi 18,835 ming AQSH dollarini tashkil etgan bo’lsa, 2003 yilda bu ko’rsatkich 20,980 ming AQSH dollariga va 2004 yilda esa 25,255 ming AQSH dollariga barobar bo’lgan. Bunga mos ravishda o’rtacha bir turistga to’g’ri keladigan valyuta miqdori ham yildan-yilga oshib borgan. 2002 yilda o’rtacha bitta turistga to’g’ri keladigan valyuta miqdori 74,5 AQSH dollarini tashkil etgan bo’lsa, 2003 yil 77,1 AQSH dollari va 2004 yilda 93,2 ming AQSH dollarini tashkil etdi. Umuman olganda, uchinchi va to’rtinchi jadvallarda keltirilgan ma’lumotlar mamlakatimiz turizmini rivojlanishida xususiy sektorga, ya’ni asosan kichik va xususiy tadbirkorlik sub’ektlariga nihoyatda muhim e’tibor berilayotganligidan dalolat beradi. Mamlakatimiz turizmida xususiy mulkchilik salmog’ini oshirish borasida olib borilayotgan islohotlardan ko’rinib to’rganidek, yaqin kelajakda bu borada faoliyat ko’rsatayotgan kichik va o’rta biznes sub’ektlarining salmog’i yanada ortib borishi kutilmoqda.


    9.3.Turizmda litsenziya olish

    Turistik firmaning turizm sohasidagi faoliyatining zaruriy sharti - unda litsenziya (ruxsatnoma)ning mavjudligidir. Turizm faoliyatini litsenziyalash turizmni tartibga solishning muhim bo’g’inidir. O’zbekistonda turizmni litsenziyalash bir necha yillar mobaynida amalga oshirilib kelinmoqda. Bu sohadagi ishni tashkil etishda ham muayyan tajriba to’plangan. 1994 yilda O’zbekiston Respublikasida turizm birinchi marotaba litsenziyalanadigan faoliyat turlariga kiritilgan edi. SHu jumladan, Vazirlar Mahkamasining 1994 yil 19 apreldagi 215-sonli qarori bilan litsenziyalanishi lozim bo’lgan ba’zi bir faoliyat turlari joriy etildi (shu jumladan, turizm sohasida ham) va litsenziyalarni berilishini rasmiylashtirishga doir umumiy nizom ham tasdiqlandi. Litsenziyalash usullarini sinovdan o’tkazib borish, qonunchilik bazasini o’zgarishi va tahlil qilish va hal etishni talab qiladigan muammolarni vujudga kelishi bilan 1998 yillar «O’zbekiston respublikasida turizm faoliyati bilan shug’ullanish uchun ro’yxatdan o’tish va litsenziya berish qoidasi» yangi tahriri kuchga kiritildi. Ushbu qoida mulkchilik shakli va idoraviy mansubligidan qat’iy nazar yuridik shaxs maqomiga ega bo’lgan va turizm sohasiga amaldagi qonunchilikka muvofiq faoliyat yuritayotgan korxona, birlashma va tashkilotlarni ro’yxatdan o’tkazish va ularga litsenziya berish tartibini belgilab beradi. YAngi bosqichdan turizm sohasida faoliyat ko’rsatadigan ishtirokchilariga talab kuchaytirildi. SHuningdek litsenziyalarning bekor qilinishini (chaqirib olinishini) ko’zda tutuvchi holatlar belgilandi. Turizm faoliyati bilan shug’ullanish uchun litsenziya “O’zbekturizm” Milliy Kompaniyasi tomonidan O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi komissiya qarori asosida beriladi. Turizm faoliyati bilan shug’ullanish uchun litsenziya 5 yil muddatga beriladi. Litsenziya berilganligi uchun Respublikadagi eng kam ish haqqining 25 barobari miqdorida litsenziya yig’imi to’lanadi. Litsenziya yig’imi to’lovidan kelib tushadigan mablag’lar «O’zbekturizm» Milliy Kompaniyasi huzuridagi turizmni rivojlantirish markazlashtirilgan fondiga yo’naltiriladi. 2004 yil holatiga ko’ra «O’zbekturizm» milliy kompanisi tomonidan turizm sohasida faoliyat yuritish huquqini beruvchi 450 dan ortiq litsenziya berilgan. Ayni paytda korxona va tashkilotlar O’zbekiston Respublikasining amaldagi qonunchiligini buzuvchi turli xil sabablarga ko’ra 70 ga yaqin korxonalar litsenziyadan mahrum etilganlar. Ko’pchilik mamlakatlarda, turagent va turoperator faoliyatini tartibga solish darajasida farqlar mavjud. Jumladan, rivojlangan mamlakatlarning turizm amaliyotida turoperatorlik va turagentlik faoliyatni litsenziyalashda litsenziya yig’imi miqdori, tavakkalchiliklarni sug’urtalash tizimi, ushbu sohada muayyan ma’lumotga ega bo’lishga doir talablarda farqlanish mavjud. Ushbu faoliyat turlarining belgilangan farqlari, maqsad va vazifalari, mijoz bilan o’zaro hamkorlik qilish tartibidan kelib chiqqan holda ushbu korxonalarni litsenziyalashga ham turlicha metodologik yondashuv amalga oshiriladi. O’zbekiston Respublikasida turizm sohasidagi tadbirkorlik faoliyati tashkil topish va rivojlanishining dastlabki bosqichida ko’pchilik kishilar bir vaqtning o’zida turoperator va turagent faoliyatini farqlay olmasdan ushbu faoliyat bilan shug’ullana boshlashi albatta maqsadga muvofiq emas edi. Hozirgi bosqichda ushbu faoliyat sohasidagi tadqiqotlar va amaliyotdan kelib chiqqan holda Butunjahon Turistik Tashkilotining «Turizm sohasidagi faoliyat turlarini xalqaro tasniflash andozalari»ga muvofiq holda ushbu sohadagi faoliyat turlarini alohida ko’rsatgan holda umumiy litsenziyalash tizimini joriy etish zarurligi maqsadga muvofiqdir.

    9.4. Turizm faoliyati bilan shug’ullanuvchi korxonalarga

    litsenziya berish tartiblari
    Turizm sohasini litsenziyalashga doir faoliyatni tashkillashtirilishini tahlil qilish natijasida jahon tajribasi va Butunjahon Turistik Tashkilotining ba’zi bir tavsiyalaridan kelib chiqqan holda respublikamizda turizmni davlat tomonidan tartibga solinishi yuzasidan ba’zi bir mulohazalarni bildirish maqsadga muvofiqdir.

    Jumladan turizmda faoliyat sohasi sifatida uchta tomon ishtirok etadi:

    1.Turistik maxsulot va xizmatlarni iste’mol qiluvchi turistlar;

    2.Turistik maxsulot va xizmatlarni ishlab chiqaruvchi va sotuvchi turistik firmalar (ushbu holatda turistlarga xizmat ko’rsatishga u yoki bu munosabatda bo’lgan barcha tashkilotlar);

    3.Turizm faoliyatini litsenziyalash bilan shug’ullanuvchi shuningdek tegishli ma’muriy-huquqiy va boshqa vazifalarni amalga oshiruvchi (pasport, viza, chegara, bojxona, sanitariya-epidemiologiya va h.k.) davlat idoralari.

    Ushbu uchta tomonlar: «Turistlar» - «Turistik firmalar» - «Davlat» o’zaro munosabatlarida bir «uchburchak»ni tashkil etadilar.

    Jahonning har qanday davlatida ushbu «uchburchak» har bo’g’inining ya’ni «Turistlar-turistik firmalari», «turistik firmalar-davlat», «turist-davlat» o’zaro munosabatlari tegishli qonunchilik bilan tartibga solinadi. Masalan, O’zbekistonda bular jumlasiga «Korxonalar to’g’risida», «Iste’molchilarning huquqlarini himoyalash to’g’risida» va boshqa qonunlarni kiritish mumkin. Asta-sekinlik bilan ushbu qonunchilik yanada aniqlashtirilib va to’ldirilib borilmoqda. Sof holatda yuqorida qayd etilgan qonunlar o’zaro munosabatlarining har bir elementi huquqiy me’yorlar bilan tartibga solinishi lozim. Lekin, qancha davlat bo’lsa, shuncha o’ziga xos jihatlar ham mavjuddir. Amalda, har bir davlatda qayd etilgan «uchburchak» ning u yoki bu tomoniga alohida e’tibor qaratgan holda turizmni tartibga solish yuzasidan o’z yondashuvlari ishlab chiqilgan.

    O’zbekistonda ko’pchilik boshqa mamlakatlar singari, asosiy e’tibor «turistik firma - davlat» munosabatlarini tartibga solishga yo’naltirilgan. Bu hol, avvalombor, turistik faoliyatni litsenziyalash shaklini, ya’ni davlatning yuridik shaxslariga berilgan muayyan ruxsatnomasi bilan amalga oshiriladi. Lekin bundan litsenziya berish jarayonining alohida ahamiyat kasb etmaydi (ushbu ruxsatnomani olish qiyinligi va osonligidagan qat’iy nazar). Turizm faoliyatining litsenziyada ko’rsatilgan va ko’rsatilmagan boshqa shartlarini to’liq bajarilishini nazorat qilib boradigan davlat mexanizmining rivojlanganligi va samarali faoliyat yuritishi va tegishli hollarda o’rnatilgan tartibga rioya qilinishini ta’minlash uchun zaruriy chora tadbirlarni ko’rishi muhim ahamiyatga egadir. Zero, bunday mexanizm mavjud bo’lmagan holda litsenziyalash turistik maxsulot sifati ustidan nazorat qilish imkoniyatiga ega bo’lmaydi.

    Bir qator mamlakatlarda (masalan, Buyuk Britaniya, Germaniyada) «litsenziyalash» atamasi qonunchilikda mavjud emas. Turistik firmalarga ularning mijozlar oldidagi moliyaviy fan boshqa masalalar, raxbarlar va xodimlarni kasbiy tayyorlash, turistik firmalar hamda turistlarning o’zini sug’urtalash yuzasidan javobgarligi bo’yicha qo’yilayotgan davlat talablari odatda juda qat’iy bo’ladi. Ushbu mamlakatlarda, asosiy e’tibor «turistik firma uchburchagi» yo’nalishni tartibga solishga qaratiladi va iste’molchi-turistlarning xuquqlarini eng yuqori darajada himoyalash va turistik firmalarning turistik mahsuloti va boshqa xizmatlar sifatini muntazam ravishda oshirib borishga yo’naltiriladi. Masalan, GFRda adliya vazirligi tomonidan, turistlar uchun «Sizning xuquqlariningiz sizlar bilan birgalikda sayohat qiladi» va «Turistlarning xuquqlarining to’liq ro’yxati» shaklidagi eslatmalar tasdiqlangan. Sifatsiz turistik mahsulot iste’mol qilinganda yoki alohida xizmatlar qoniqarsiz bajarilgan holatlarda, norozi turistga tur qiymatining ancha qismi tovon tarzida to’lanadi37. Fikrimizga ko’ra, turizmni tartibga solishning xuddi shu shakllari, turistik mahsuloti umumiy sifatini oshirish va turistlar xuquq va manfaatlarini himoyalash, shuningdek, turizm sohasini umuman tartibga solishning eng samarali vositalaridan biridir. Turistik mahsulot sifatini oshirish maqsadida mazkur qoidalarning joriy etilishi, turizm bozorini muayyan darajada rivojlantirishni, mukammal qonunchilik, birinchi navbatda ushbu sohada me’yorga keltirilgan andozalar va turistlarga xizmat ko’rsatishga doir boshqa aniq belgilab qo’yilgan qoidalar mavjud bo’lishini talab etadi.

    Hozirgi vaqtda o’tish davrini boshidan kechirayotgan O’zbekistonda, nafaqat iqtisodiy islohotlar amalga oshirilmoqda, shu bilan birga jamiyatning o’zi ham o’zgarishlar jarayonini boshidan kechirayapti. Ushbu shart-sharoitda 1999 yil 20 avgustda «Turizm to’g’risida»gi qonunning ishlab chiqilganligi alohida ahamiyatga egadir. Misol uchun, Butunjahon turistik tashkilotida bu borada dunyoning turli xil mamlakatlarida turizm sohasini tartibga solish bo’yicha ishlab chiqilgan qonunchilik va boshqa me’yoriy xujjatlarga doir juda boy axborot to’plangan. Iste’molchini turizm mahsuloti sifatini belgilovchi tartib va qoidalarning muayyan majmuini qo’llash orqali himoya qilish mumkin. Bu esa, muayyan natijalarga erishish yo’llarini belgilash bilan cheklanib qolmay, ayni paytda ularga erishish majburiyatini ham zimmaga yuklaydi. YUqorida qayd etilganlardan kelib chiqqan holda, kelajakda O’zbekiston turistik maxsulotining sifati ko’p hollarda Xususiy Turistik Tashkilotlar uyushmasi faol va tashkiliy jihatdan uyushgan faoliyatiga bog’lik bo’ladi degan xulosaga kelish mumkin. SHimoliy yevropaning aksariyat davlatlari uchun xususiyatli bo’lgan ushbu fikrimiz isbot bo’lishi mumkin. Ushbu davlatlarda turizm faoliyati bilan erkin shug’ullanish amaliyoti mavjud. Jumladan, ularda turistlarga xizmat ko’rsatish bilan shug’ullanuvchi turoperatorlar va turagentlar faoliyat ko’rsatuvchi tizim shakllangan. Ammo o’tish davri bilan bog’lik murakkablik va avvalombor, turizm bozori yetarlicha rivojlanmaganligi hisobga olgan holda hozircha, turizmni tartibga solish va turistik maxsulot sifatini oshirishning muhim bo’g’ini bo’lgan litsenziyalash tartibini respublikamizda qo’llash maqsadga muvofiqdir. YUqorida qayd etilganlardan kelib chiqqan holda, litsenziya berish shartlarini qiyinlashtirishga ehtiyoj yo’q deb hisoblaymiz. Ayni paytda, turistik firmalarining turistik maxsulot sifati uchun javobgarligini kuchaytirish yuqori samara berishi mumkin.


    9.5. Xalqaro turistik faoliyatning ro’yxatdan o’tish tartibi va shartlari
    Ruxsatnoma uch yillik muddatga beriladi, lekii ariza beruvchining hohishiga qarab kamroq muddatga ham berilishi mumkin.

    Ruxsatnoma amal qilish muddatining uzaytirilishi uni olish tartibi, singari amalga oshriladi.

    Ruxsatnomani boshqa yuridik va jismoniy shaxslarga berish man etiladi.

    Mabodo agar faoliyatning ruxsat etilgan turi bo’yicha ruxsatnoma olgan shaxsga uni turli alohida-alohida xududiy ob’ektlarda ishlatishga to’g’ri kelib qolsa, u holda bu shaxsga ruxsatnoma bilan bir vaqtda uning har bir obektining joylashuvi ko’rsatilgan va tasdiqdan o’tgan nusxalari ham beriladi.

    YUridik shaxsning yo’q qilinishi yoki jismoniy shaxsning tadbirkor sifatida davlat ro’yxatidan o’tganligi to’g’risidagi guvohnoma amal qilishining tugash hollarida unga berilgan ruxsatnoma o’z yuridik kuchini yo’qotadi va litsenzion faoliyat ko’rsatishga vakolati organga qaytarilishi shart.

    Qayta tashkil qilinganda, yuridik shaxsning nomi, yuridik manzilgohi, jismoniy shaxsning pasport ma’lumotlari yoki turar joyi, uzgarganda hamda ruxsatnoma amali tugaganda, ruxsatnoma olgan shaxs 15 kunlik muhlat ichida ruxsatnomani qayta rasmiylashtirish va arizasini berishi shart.

    Ruxsatnomaning qayta rasmiylashtirilishi uni olish tartibi singari amalga oshiriladi.

    Ruxsatnoma xalqaro turistik faoliyatini linenziyalashga vakolat bor organ boshqaruvchisi (u yo’q bo’lgan paytlarda uning o’rinbosari) tomonidan yo’l qo’yiladi va shu organ muhri bilan tasdiqlanadi.

    Xalqaro turistik faolitini litsenziyalashga vakolati bor organ quyidagi hollarda ruxsatnoma amalini vaqtincha to’xtatib turishi yoki tamomila yo’q qilishi mumkin;

    *ruxsatnoma olgan shaxs shu ma’nodagi arizani taqdim etganda;

    *ruxsatnoma olishi uchun taqdim etilgan xujjatlarda noto’g’ri ma’lumotlar topilganda;

    *ruxsatnoma olgan shaxs davlat organlari buyruklariga amal kilmaganda yoki yuridik shaxs faoliyatini to’xtatganda hamda jismoniy shaxs, harakatdagi qonunchilikka muvofiq yuridik shaxsni shakllantirib turib tadbirkorlik faoliyati bilan shug’ulanganda;

    *ruxsatnoma olgan shaxs chet el turistilarining kirishi va yashab turishini nazorat qiluvchi qonunchiligini, bojxona qoidalarini, tabiatni, tarixiy va madaniy obidalarni muhofaza qilish qoidalarini hamda iste’molchilar himoya huquqlarini buzganda;

    *ruxsatanoma olgan shaxs ruxsatnoma harakat shartlarini buzganda ruxsatnoma amalining shartlari quyidagilardir:

    *har bir turist chet el davlatiga kirish va yashab turish, turistik sayoxat davomidagi xulk-atvor xususiyatlari hamda mahalliy an’ana va urf-odatlarini hurmat qilish, madaniy meros va atrof-muhitga extiyotkorlik bilan karash va aniq bir mamlakatning shaxs yoki ijaraga olinuvchi mos asbob uskuna bilan jihozlangan xizmatdagi uy-joyiga ega bo’lishi shart;


    • ishchilar orasida turizm sohasida maxsus ma’lumotga yoki turizm sohasida kamida uch yillik ish tajribasiga ega bo’lgan kamida bitta ishchi bo’lishi shart;

    • turistik xizmatni mijoz bilan xizmatlar oldi-sotdi shartnomasini tuzgandan keyingina amalga oshirilishi shart;

    • ruxsotnoma olgan shaxsning ish tuzumi, yuridik manzilgohi, ruxsatnomaga ega bo’lgani, sertifikatsiyadan o’tish kerak bo’lgan xizmatlarning sertifikatlariga ega bo’lgani, turistik faoliyatning aniq yo’nalishlarini olib borishga javobgar bo’lgan mansabdorlar shaxslarning familiyasi, ismi, otasining ismi to’g’risidagi ma’lumotlar mijozga to’la-to’kis ravishda taqdim etilishi shart.

    Litsenzion faoliyat ko’rsatishga vakolati bor olgan ruxsatnomani yo’q qilish yoki amalini to’xtatib turish qaroriga kelgandan so’ng ruxsatnoma olgan shaxsga va davlat soliq xizmati organlariga 3 kunlik muhlat ichida xabar yetkazilishi shart.

    Ruxsatnoma amalini to’xtatib turishga olib kelgan vaziyat o’zgarib ketganda ruxsatnoma qaytadan tiklanishi mumkin.

    Ruxsatnoma qayta tiklangan deb xisoblanadi, agar xalqaro turistik faoliyatini litsenziyalashga vakolati bor organ mos qarorga kelgan bo’lsa. Bu qaror qabul qilingankundan 3 kunlik muhlat ichida ruxsatnoma olgan shaxsga yetkazilishi shart.

    Ruxsatnoma olgan shaxsning ruxsatnoma shartlariga rioya qilishi xalqaro turistik faoliyatini litsenziyalashga vakolati bor organ tomonidan nazorat qilinadi.

    Ruxsatnoma olgan shaxs aytilgan organga nazorat uchun zarur xujjat va ma’lumolarni taqdim etishi shart.

    Xalqaro turistik faoliyatini litsenziyalashga vakolati bor organ tomonidan qabul qilingan qarorlar va harakatlar belgilangan tartibda sud organlarida shikoyat qilinishi mumkin. nazorat qilinadi.

    Xalqaro turistik faoliyatini litsenziyalashga vakolati bor organning boshqaruvchi va mansabdor shaxslari tomonidan buzishlar yoki nojo’ya harakatlar sodir etilgan bo’lsa, ular harakatdagi qonunchilikka muvofiq ravishda javobgarlikka tortiladi.

    Bunda tadbirkorlik faoliyati bilan shug’ullanishga man etiladi.

    Ruxsatnomalar bo’yicha bo’lgan xarajatlar “Moddiy aktivlar” xisobida aks ettiriladi. Ularning vaqt o’tishi bilan kadr to’tish (amortizatsiya) xarajatlari maxsulot (ish xizmat) tannarxiga qo’shiladi.

    Xulosa


    Hozirgi kunda Respublikamizda jami 700 dan ortiq xususiy turistik firmalar mavjud bo’lib, ularning deyarli barchasi kichik va o’rta biznes sub’ektlariga tegishlidir. Ma’lumki, Respublikamizda turizmni rivojlantirish kontseptsiyasiga muvofiq «O’zbekturizm» milliy kompaniyasi mamlakatimiz turizm sohasidagi xususiy mulkchilik munosabatlarini qaror toptirish va rivojlantirish bo’yicha bosh tashkilot hisoblanadi. SHu tufayli jami turistik firmalardagi ish jarayoni milliy kompaniya tomonidan nazorat qilib boriladi. Xulosa qilib aytadigan bo’lsak, xususiy turistik korxonalarning mamlakatimiz milliy iqtisodiyotiiga ko’rsatayotgan ijobiy ta’siriga halaqit beruvchi talaygina muammolar mavjud bo’lib, ular bevosita hukumatimiz tomonidan asta-sekinlik bilan bartaraf etib borilmoqda.

    Turistik firmalar faoliyatini zaruriy sharti undagi litsenziyaning mavjudligidir. Respublikamizda Turizmni litsenziyalash bir necha yillardan beri amalga oshirilib kelinmoqda. Turizm bilan shug’ullanish uchun Litsenziya faqat «O’zbekturizm» M.K. va Vazirlar Mahkamasi xuzuridagi komissiya qarori asosida beriladi. Litsenziya berilganligi uchun eng kam ish xaqining 25 barobari miqdorida yig’im to’lanadi. Yig’im «O’zbekturizm» M.K. xuzuridagi turizmni rivojlantirish fondga yo’naltirilgan. Hozirda ko’pchilik litsenziyasi bor kishilar bir vaqtning o’zida turoperatorlik va turistik faoliyat bilan shug’ullanishlari maqsadga muvofiq emas. SHuning uchun jamoat tashkilotlaridan turizm sohasidagi faoliyat turlarini xalqaro tasniflash andozalariga muvofiq holda umumiy litsenziyalash tizimini joriy etish zarurligi maqsadga muvofiqdir.



    Tayanch so’zlar: Xususiy turistik firmalar faoliyati, vazifalari, firmani tashkil qilish uchun kerakli me’yoriy hujjatlar, huquqiy normativlar, ta’sisi hujjatlar, shaxsiy turfirmalar, qo’shma turistik muassasalar, turistik firmalarning biznes rejalari. turist, turistik firma, davlat litsenziya qoidasi, shartnoma, litsenziyani beruvchi muassasalar, xorijiy davlatlarda litsenziya berish qoidalari, litsenziya berishda BTT qoidalari.

    Savollar

    1. Turistik firmalarni tashkil qilishning huquqiy asoslari nima?

    2. Turistik firmalarni tashkil qilish yo’llari.

    3. Turistik firmalarni tashkil qilishda qanday ta’sis hujjatlar loyihasi

    4. Turistik firma tashkil qilish uchun guvohnoma qaysi tashkilotdan beriladi?

    5. Xorijiy davlatlarda turistik korxonalar qanday tashkil etiladi?

    6. O’zbekistonda turistik firma ochish uchun qaerga murojaat qilish kerak?

    7. Respublikada tur faoliyat bilan shug’ullanuvchi korxonalarga qanday imtiyozlar berilgan?

    8. Turistik litsenziya nima?

    9. O’zbekistonda turistik litsenziya berish qachondan boshlangan?

    10.Turistik narxlarni litsenziyalash qanday tartibda amalga oshiriladi?

    11.1998 yilda O’zbekistonda qanday qoida qabul qilindi?

    12.Turizm sohasini litsenziyalashda BTT qoidalari nimalardan iborat?

    13. qanday hollarda turistik korxonalar litsenziyadan mahrum etiladi?

    14. Hozirgi kunda respublikamizda qancha tashkilot turistik litsenziyaga ega?

    15. Litsenziya berishda «O’zbekturizm» MK tomonidan qanday shartlar belgilanadi?


    1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11


    Download 1.1 Mb.