• 2-ilova Muloqotga ishtirok etuvchilarga eslatma!
  • Oilada farzandlarni ma’naviy barkamol komil insonlar qilib voyaga etkazishda umuminsoniy qadriyatlardan foydalanish
  • 6-ilova 7 - ilova Mavzuni mustahkamlash uchun savollar
  • 14-mavzu: Oilada farzandlarni ma’naviy va axloqiy tarbiyalashda milliy qadriyatlar Reja
  • Mavzuni takrorlash uchun savollar
  • Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
  • Oila ma’naviyati fanini o‘qitish metodikasi (o‘quv-uslubiy qo‘llanma) Toshkent – 2012




    Download 1.42 Mb.
    bet13/14
    Sana21.03.2017
    Hajmi1.42 Mb.
    1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   14



    1-ilova

    Oilada farzandlarni ma’naviy va axloqiy tarbiyalashda milliy qadriyatlar
    Reja:


    1. Ma’naviy merosimizning urf-odatlarimizning va islom dinining oiladagi ma’naviy muhitini yaxshilashga ko‘rsatgan ta’siri.

    2. Insonning o‘z-o‘zini anglashida jamoatchilikning o‘rni va ahamiyati.

    3. Mustaqillik yillarida jamiyatning ma’naviy hayotini, oilaviy hayotni, yoshlar tarbiyasini axshilashda, yoshlar buzg’unchi g’oyalar ta’siridan saqlab qolishda jamoatchilikning oldiga qo‘yilayotgan talablar.


    2-ilova

    Muloqotga ishtirok etuvchilarga eslatma!

    1.Muloqot muammoni echishga qaratilgan usuldir.

    2.Gapirayotganda uzoq so‘ylama, boshqalar ham o‘z fikrlarini bayon etishlarini unutma.

    3.Hissiyotni jilovlagan holda fikringni shunday jamlab aytki, u murod nishoniga tegsin.

    4..Muxolifatingni so‘zlarini hurmat bilan tingla.

    5.Monosabatingni aniq bergin va fikrlar takrorlanishiga yo‘l qo‘yma!

    6.O‘z bilimdonliging, iqtidoring va zakovatingni ko‘rsatish uchun so‘ylama, balki munozara mavzusi doirasida so‘z yuritgin.

    7.Fikringni qabul qilishlari va uni ma’qul topishlari uchun kurashgin!



    4 - ilova

    Mustaqillik yillarida o‘zbek oilalarida bolalarni ma’naviy-axloqiy tarbiyalashda milliy qadriyatlardan foydalanishning ahvoli. Sharq mutafakkirlari oila va oilada bolalarni ma’naviy-axloqiy tarbiyalash haqida
    O‘zbekiston hozir va bundan keyin ham o‘z mustaqilligini abadiy va mustahkam himoya qila olishi uchun ko‘p millatli o‘zbekistonliklarning har bir avlodi milliy istiqlol g’oyalari ruhida tarbiyalab borishi barqarorlik va umummilliy totuvlik va bag’rikenglikni yanada mustahkamlab boradi. Zero, milliy g’oya - barcha o‘zbekistonliklarning manfaatlarini ham ifodalovchi g’oyadir.

             Respublikada istiqomat qilib turgan 130 dan ortiq millat va elatning har biri o‘ziga xos madaniyatga va ko‘p asrlik an’analarga ega O‘zbekiston Respublikasi o‘tkazayotgan milliy siyosatining eng muhim ustivor yo‘nalishi barcha millatlarning ravnaqi uchun tinch sharoit va imkoniyat yaratish, millatlararo munosabatlarni uyg’unlashtirishdan iborat. Bu sohada keyingi yillardagi eng katta yutug’imiz umumiy uyimizdagi tinchlik va barqarorlik, millatlararo va fuqarolararo totuvlikdir. Odamlarimiz ongida ana shu qadriyat va uning o‘zgarmas ahamiyati tushunchasi kun sayin oshib borayotganligidir deyish mumkin.



    Oilada farzandlarni ma’naviy barkamol komil insonlar qilib voyaga etkazishda umuminsoniy qadriyatlardan foydalanish
    Hozirgi jahon miqyosidagi ziddiyatli taraqqiyotda millatning va xalqning ma’naviy kamolotiga, ma’rifatiga umumdavlat siyosati sifatida qarash lozim. Odamlar ichidagi milliy iftixor tuyg’usi bilan boshqa millatlarning tarixi, madaniyati va qadr-qimmatini hurmat qilishning dialektik uyg’unligini ta’minlash zarur. Jamiyat a’zolari ongida hozirgi dunyoda ro‘y berayotgan barcha hodisalarga daxldor va mas’ullik hissini vujudga keltirish va doimo mustahkamlab borish darkor.
    6-ilova

    7 - ilova

    Mavzuni mustahkamlash uchun savollar:


    1. Oila haqida jamoatchilik fikrlari nimalardan iborat?

    2. Farzand tarbiyasida ota-ona va mahallaning o‘rni?

    3. Farzand tarbiyasida qo‘ni-qo‘shni va keng jamoatchilikning roli nimalardan iborat?

    4. Ma’naviy muhitni yaxshilashning chora-tadbirlari?

    5. Oilada bola ma’naviyatini shakllantirishning asosiy yo‘llari va shart-sharoitlari nimalardan iborat?

    6. Mustaqillik yillarida yoshlar tarbiyasiga qanday e’tibor berib kelinmoqda?

    7. «Yoshlar yili» Davlat dasturi haqida nimalarni bilasiz?

    8. Yoshlarni buzg’unchi g’oyalar ta’siridan saqlab qolishning chora-tadbirlari nimalardan iborat?

    9. Yoshlarning bugungi kundagi imtiyoz va imkoniyatlari nimalardan iborat?


    14-mavzu: Oilada farzandlarni ma’naviy va axloqiy tarbiyalashda milliy qadriyatlar

    Reja:

    1. Ma’naviy merosimizning urf-odatlarimizning va islom dinining oiladagi ma’naviy muhitini yaxshilashga ko‘rsatgan ta’siri.

    2. Insonning o‘z-o‘zini anglashida jamoatchilikning o‘rni va ahamiyati.

    3. Mustaqillik yillarida jamiyatning ma’naviy hayotini, oilaviy hayotni, yoshlar tarbiyasini axshilashda, yoshlar buzg’unchi g’oyalar ta’siridan saqlab qolishda jamoatchilikning oldiga qo‘yilayotgan talablar.

    1-masalaning bayoni. Aslini olganda, ma’naviyat va madaniyat bir-biriga yaqin tushunchalardir. Ammo ular bitta narsa emas, biri ikkinchisidan farq qiladi. Shuning bilan birga ular bir-birini to‘ldirib turadilar.

    Madaniy va ma’naviy meros haqida ham shunday deyish mumkin. Shu sababdan darsni avvalo madaniyat va uning turlarini tahlil etishdan boshlamoq maqsadga muvofiq deb hisoblaymiz. Chunki, madaniyatni, xususan ma’naviy madaniyatni bilmasdan, o‘rganmasdan turib, ma’naviy meros to‘g’risida gapirish ancha mushkul, inchunun ma’naviy meros ma’naviy madaniyat doirasiga kiradi.

    Shunday ekan madaniyat nima? Madaniyat tushunchasini izohlashga bag’ishlangan ko‘p ilmiy adabiyotlar mavjud. Madaniyat tushunchasiga berilgan ta’riflar soni 260 tadan oshib ketgan. Mualliflar bu tushunchaga har biri o‘z nuqtai-nazaridan yondashadilar. Bunga sabab, madaniyatning ko‘p qirrali, murakkab, ma’naviy-ijtimoiy hodisa ekanligi, uning inson va jamiyat hayotining barcha qirralarni qamrab olganligidir. Madaniyatga berilgan ta’riflarda mualliflarning fikrlarini umumlashtiruvchi tomonlar mavjud. Shu jumladan, ularni umumlashtiradigan bo‘lsak, madaniyat - bu kishilar faoliyatining jamiyat iqtisodiy, ijtimoiy-siyosiy va ma’naviy hayoti sohasida yaratgan, o‘zlarining ehtiyojlarini qondirish uchun ishlab chiqargan moddiy va ma’naviy boyliklar tizimini bildiradi6. Ko‘rinadiki, madaniyat insonning moddiy va ma’naviy boyliklarni yaratish va o‘zlashtirishdagi faoliyatini ifodalaydi. U inson aql-idroki, iste’dodi va mehnati mahsulidir. Yuqorida aytilganidek, madaniyat juda murakkab ko‘p qirrali ma’naviy-ijtimoiy hodisa bo‘lib, ijtimoiy hayotning moddiy-texnik, iqtisodiy, ijtimoiy-siyosiy va boshqa sohalarni, inson mehnat faoliyatining barcha samaralarini o‘zida qamrab oladi. Sirasini aytganda, xalq ommasi tomonidan yaratilgan hamma moddiy va madaniy-ma’naviy boyliklar madaniyatga kiradi. Madaniyat deyilganda, mehnat qurollarini yaratish va ulardan foydalanish, fan-texnika yutuqlari va ularni ishlab chiqarishga joriy qilish, kishilarning ishlab chiqarish va ijtimoiy ko‘nikmalari, mehnatni ijtimoiy tashkil etish, salomatlikni saqlash ishini yo‘lga qo‘yish, aholi o‘rtasida bilimlarning yoyilish darajasi va ma’lumot, umumiy, umumiy majburiy va oliy ta’limni amalga oshirish, adabiyot va san’at asarlari, ijtimoiy, falsafiy, diniy g’oyalar va shu kabilar nazarda tutiladi.

    Ishlab chiqarish, moddiy ishlab chiqarish - jamiyatning yashashi va taraqqiy etishi uchun zarur boʻlgan moddiy boyliklar (turli iqti-sodiy mahsulotlar)ni yaratish jarayo-ni; ishlab chiqarish omillarini isteʼ-mol va investitsiyalar uchun moʻljallangan tovarlar va xizmatlarga aylantirish. I.ch.
    Ko‘rinadiki, madaniyat odamzod aql-idrokining eng yuksak cho‘qqilarigacha bo‘lgan narsalarning hammasini qamrab oladi. U inson faoliyatining faqat moddiy natijalarinigina emas, shu bilan birga kishilarning mehnat jarayonida voqe’ bo‘ladigan bilim boyliklari, tajribalari, qobiliyatlari, ishlab chiqarish va kasb malakalari, o‘zaro munosabatlarini ham o‘z ichiga oladi.

    Jamiyat moddiy ishlab chiqarishining ikki amaliy turi - moddiy va ma’naviy ishlab chiqarishga qarab madaniyat ham yirik ikki turga moddiy va ma’naviy madaniyatga bo‘linadi. Moddiy madaniyat deganda mehnat qurollarini, mehnat ko‘nikmalarini, shuningdek ishlab chiqarish jarayonida yaratilgan va moddiy hayot uchun xizmat qiladigan inson tomonidan yaratilgan barcha moddiy boyliklarni anglaymiz. Moddiy madaniyatga moddiy boyliklarning butun majmui, ularni ishlab chiqarish vositalari: ishlab chiqarish jarayonida yaratilgan texnika, texnologiya, texnik inshootlar, ijtimoiy mehnatni uyushtirish shakli, qurilish va dehqonchilikni yo‘lga qo‘yish va boshqalar kiradi.

    Texnika (techne - mahorat, sanʼat) - moddiy boylik olish hamda odamlar va jamiyatning extiyojlarini qondirish maqsadida inson atrofdagi tabiatga taʼsir qilishiga imkon beradigan vositalar va koʻnikmalar majmui.
    Shularga qarab, moddiy madaniyatni bir qator turlarga bo‘lamiz. Chunonchi, ishlab chiqarish va texnika madaniyati, dehqonchilik madaniyati, mehnatni tashkil etish madaniyati, injenerlik madaniyati, pazandachilik madaniyati va boshqalar.

    Madaniyatning ikkinchi turi - bu ma’naviy madaniyatdir. Ma’naviy madaniyatga insonning aqli va ma’nan yaratuvchanlik faoliyatlari va ularning natijalari kiradi. Ma’naviy madaniyat fan, falsafa, san’at, adabiyot, axloq, din, huquq, siyosat, maorif, ma’rifat va hakozolar yig’indisidan tashkil topadigan insonning tashqi va ichki ma’naviyati, ruhiyati olamidir.

    Ma’naviy boyliklar olimlar, musavvirlar, bastakorlar, shoir va yozuvchilar, nazariyotchilar, xullas, xalq tomonidan yaratiladi. Ma’naviy madaniyatni yaratish, o‘zlashtirish va rivojlantirish jarayonida jamiyat taraqqiy etadi, mehnat unumdorligi ortadi, ishlab chiqaruvchi kuchlar rivojlanadi, kishilarning ma’naviy qiyofasi shakllanadi, axloq odobi, did va farosati, estetik zavqi, ijodiy kuchi va qobiliyatlari taraqqiy etadi.

    Umuman kishilik jamiyatini madaniyatsiz, xususan ma’naviy madaniyatsiz tasavvur qilish qiyin. Jamiyat, inson bor ekan u ma’lum madaniyatga ega, busiz bo‘lishi mumkin emas.

    Madaniyatning barcha turlari dialektik birlikda, o‘zaro aloqadorlikdadir. Moddiy madaniyatni ma’naviy madaniyatdan batamom ajratib qarash mumkin emas. Moddiy boyliklar ishlab chiqarish jarayonida moddiy va ma’naviy madaniyat organik ravishda birikadi. Birorta mehnat qurolini, moddiy boylikning biror turini inson aql-idrokisiz, tafakkurisiz, aqliy mehnatisiz yaratib va takomillashtirib bo‘lmaydi. Boshqacha qilib aytsak, moddiy madaniyatni barpo etish zamirida ham ma’naviyat yotadi. Har qanday moddiy va ma’naviy madaniyat durdonalari inson aqliy va jismoniy mehnati sintezi asosida yuzaga keladi. Ma’naviy madaniyat voqe’likni badiiy aks ettirish va o‘zlashtirish vositasidir.

    Madaniyatni moddiy va ma’naviy madaniyatga bo‘lish bilan cheklanib qolmaslik kerak. Madaniyatga kishilarning bir-biriga munosabatlari, oila, maktab, oliygoh, korxona, tashkilotlar, muassasalardagi o‘zaro munosabatlari ham kiradi.

    O‘qituvchi moddiy va ma’naviy madaniyat haqida so‘zlar ekan, talabalar diqqatini umuman madaniyat, xususan ma’naviy madaniyatni rivojlanish qonuniyatlariga tortishi joizdir.

    Madaniy taraqqiyotning umumiy qoidalaridan biri uning to‘xtovsiz ravishda boyib borishi va rivojlanishidan iborat. Jamiyat rivojlanib borishi bilan madaniyat ham sifat jihatidan o‘zgaradi. Bu degan so‘z, jamiyatning taraqqiy etishi madaniyatning o‘zgarishini talab qiladi, madaniyatning yangilanishi esa o‘z navbatida jamiyatning taraqqiy qilishiga sabab bo‘ladi.

    Jamiyat taraqqiyotining har bir yangi bosqichi oldingi jamiyatning madaniy yutuqlarini zaruriy ravishda meros qilib oladi, uni qayta ishlaydi, undan ijodiy foydalanadi, uni yangi yuqori bosqichga ko‘taradi. Insoniyat tomonidan yaratilgan eng yaxshi va qimmatli narsalar, moddiy va ma’naviy boyliklar yangi tarixiy sharoitda o‘zlashtiriladi, qayta ishlanadi va rivojlantiriladi. Shu o‘rinda o‘qituvchi talabalarga, har bir avlod o‘zi uchun maxsus yangi moddiy baza tashkil etmasligini, ilm-fan va madaniyatni yangidan yaratmasligini, balki o‘zidan oldingi avlodlar tomonidan yaratilgan moddiy va ma’naviy madaniyatdan meros sifatida foydalanishini aytib o‘tishi lozim.

    Madaniyat - umuminsoniy hodisa. U barchaga baravardir. Masalan, maqomlar, adabiyot, me’morchilik durdonalari, fan-texnika yutuqlari, transport va aloqa vositalari barchaga tegishlidir. Xuddi shuningdek ma’naviy madaniyat ham milliy va umuminsoniy bo‘ladi.

    Milliy ma’naviyat, madaniyat tarixiy hodisa sifatida bir kunda, bir yilda, balki bir asrda ham mukammal shakllanmaydi. O‘rta Osiyo xalqlari ma’naviy va madaniyat tarixining ibtidosi asrlar qa’riga singib ketgan bo‘lib, ularning necha ming yillik ma’naviy kamolot pillapoyalarini bosib o‘tganligini aniqlash bugun uchun anchayin murakkab muammo.

    Boshqacha qilib aytganda, bugungi ayrim saltanatlar ahli qabila-qabila bo‘lib yashagan zamonlarda bizning muborak zaminimizda ilmu fan barq urib yashnagani, tabiiy ilmlar, xususan, tibbiyot, matematika, astronomiya kabi fanlar madrasalarda o‘qitilgani, ilmiy akademiyalar tashkil etilib, mag’ribu mashriqqa nom taratganini eslasak va bundan har qancha g’ururlansak arziydi.

    O‘tmishda xalqimiz ma’naviy madaniyatning uzviy qismi bo‘lgan dini islomni rivojlantirishga ham o‘zining munosib hissasini qo‘shgan. Dunyoda eng mashhur hadisshunoslar oltita bo‘lsa, shulardan to‘rttasi bizning diyorimizdan chiqqan. 1998 yilda esa Imom al Buxoriy tavalludining 1225 yilligi bizning yurtda va butun islom dunyosida keng nishonlangan bulsa, 2000 yilda imom al-Moturudiy tavalludining 1130 yil­li­gi, Burxoniddin Marg’inoniy tavalludining 910 yilligi ni­shon­lan­di.



    2-masalaning bayoni. Oilaning ma’naviy-axloqiy rivojlanishi, uning yo‘nalishlari va ustuvorliklari mutaxassislar va jamoatchilikning doimiy diqqat-e’tiborini talab qiladigan dolzarb muammolardir. Ularni tizimli sotsiologik tahlil qilish yo‘li bilan aniqlash mamlakatning o‘sib kelayotgan avlodini kamol toptirishda oilaning ijtimoiy rolini aniqlash, O‘zbekiston jamiyatining iqtisodiy va madaniy rivojlanishning jadallashtirishda oilaning tarbiyaviy va ma’naviy salohiyatidan foydalanishning ustuvor yo‘nalishlarini belgilash imkonini beradi.

    Hozir nafaqat bizda balki jahondagi barcha demokratik dunyoviy davlatlarda oilani mustahkamlash, tarbiyani yaxshilash, xotin - qizlar, bolalarning huquqlarini himoya qilish, jismoniy va ma’naviy sog’lom avlodni tarbiyalash masalalariga e’tibor qaratishmoqda. Mashhur jadidchilarimizdan Abdurauf Fitrat shunday degan: «Har bir oilaning saodati va izzati shu xalqning ichki intizomi va totuvligiga bog’liq. Tinchlik va totuvlik esa millat oilalarining intizomiga tayanadi, mamlakat va millatlar ham shuncha kuchli bo‘ladi. Agarda bir mamlakatning aholisi axloqsiz va johillik bilan oilaviy munosabatlarni zaiflashtirib yuborsa va intizomsizlikka yo‘l qo‘ysa shunda bu millatning saodati va hayoti shubha ostida qoladi».

    Sotsiologik tahlil ma’lumotlari oila manfaatlari uchun ish olib borishning kompleks ilmiy printsiplarini ishlab chiqish manbai bo‘lib xizmat qilishi mumkin. «Ijtimoiy fikr» jamoatchilik fikrini o‘rganish markazi O‘zbekistonda zamonaviy oila holatining sotsiologik monitoringini muntazam ravishda o‘tkazib keladi. Tadkiqot doirasida respondentlarga jamiyatda oilaning ijtimoiy roli, insonning ma’naviy kamolotiga uning ta’siri, televidenie, o‘quv yurtlari, teatrlar singari boshqa omillarning fuqarolarimizning ma’naviy qiyofasiga ta’siri to‘g’risida o‘zbekistonliklarning fikrini aniqlashga yo‘naltirilgan savollarning keng doirasi berildi.

    Tadkiqot respondentlarning oilaning ijtimoiy funksiyalari haqidagi tasavvurida yuqorida sanab o‘tilganlarning asosiylari o‘z aksini topishini ko‘rsatdi. Televidenie va hokazo omillar oila salohiyatining ijtimoiy, biologik va madaniy mazmui-mohiyatini amalga oshiradi. «Sizning fikringizcha, oila jamiyatda qanday vazifani bajaradi?» degan savolga javob berar ekan, o‘zbekistonliklarning mutlaq ko‘pchiligi (70,6 foiz) ijtimoiy tarbiya va ma’naviyat sohasida oilaning ustunlik qiluvchi


    rolini qayd etishdi. Ular orasida so‘rab chiqilganlarning
    40,4 foizi oila - bu jamiyatning ma’naviy asosi deb hisoblaydi, 30,6 foizi esa uni inson shaxsini tarbiyalashniig negizi deb belgilaydi.

    3-masalaning bayoni. Go‘dak dunyoga kelganida, issiqdan, sovuqdan, tashqi mexanik ta’sirlardan o‘zini xavfsiz qilish,saqlash, himoya qilishni bilmaydi. O‘zini o‘zi himoya qilishning shartli reflekslari asta-sekin, ulg’ayish davomida paydo bo‘ladi. Natijada balog’atga etgach, o‘spirin o‘zini o‘zi himoya qilishning barcha ko‘nikmalariga ega bo‘ladi.

    Odamning ma’naviyatiga tahdid soladigan xavflar va ulardan o‘zini ongli himoya qilish ko‘nikmalari ta’lim-tarbiya, ota-onalar o‘gitlari, yaxshilik va yomonliklarni ko‘rishi va bilishi jarayonida  shakllana boradi. Bolaga ilk yoshidan boshlab nima yaxshi, nima yomon, ularga qanday munosabat bildirish kerak, degan savollarga asoslangan bog’cha, maktab tarbiyasi, undan keyin ijtimoiy tarbiya yo‘lga qo‘yilsagina har bir millat sog’lom, ishonchli, mustahkam immunitetga ega bo‘ladi. Immunitet esa o‘z navbatida odamni to‘g’ri yo‘ldan «ozish»dan, turli yo‘llarga adashib, keyin pushaymon bo‘lishlardan, baxtsizlikdan, millatni esa - parokandaliklardan, parchalanishlardan, sinfiy, mahalliy yoki boshqa bo‘linishlardan asrab turadi. Demak, mafkuraviy immunitet - davlat va millatning ma’naviy birligi, ma’naviy sog’lomligini himoya qiluvchi g’oyaviy qalqon vazifasini bajaradi.  Shuning uchun ham Prezident Islom Karimov «Farzandlarimiz yuragida ona Vatanga, boy tariximizga, ota-bobolarimizning muqaddas diniga sog’lom munosabatni qaror toptirishimiz, ta’bir joiz bo‘lsa, ularning mafkuraviy immunitetini kuchaytirishimiz zarur»ligi haqidagi fikrni alohida ta’kidlaganlar.

    «Immunitet» so‘zining ma’nosi O‘zbekiston milliy entsiklopediyasida quyidagicha berilgan: (lot.  -  biron narsadan xalos, ozod bo‘lish, qutulish) - tirik mavjudotlarning o‘z butunligi va biologik noyobligini buzuvchi yot omillardan himoyalanishi, qarshilik ko‘rsatishi, rezistentligi. Yot omillarga bakteriya va ularning toksinlari, viruslar, zamburug’lar, sodda jonivorlar, gelmintlar, ko‘chirib o‘tkazilgan a’zo va to‘qimalar, organizmning o‘zgargan o‘z hujayralari (mas., o‘smasimon hujayralar) va b. kiradi. Bu omillar organizm uchun irsiy begona bo‘lgan kimyoviy agentlar – antigenlarni tutib qoladi2.

    Kimyo, ximiya - moddalarning tuzilishi va oʻzgarishini oʻrganadigan fan. Kimyo boshqa fanlar qatori inson faoliyatining mahsuli sifatida vujudga kelib, tabiiy ehtiyojlarni qondirish, zaruriy mahsulotlar ishlab chiqarish, biridan ikkinchisini xrsil qilish va, nihoyat, turli hodisalar sirlarini bilish maqsadida roʻyobga chiqdi.

    Organizmni infektsion agentlar va boshqa yot moddalardan himoya qilish omillari  tabiati bo‘yicha uchga bo‘linadi:

    Birinchisi. Filogenetik immunitet - anatomik va fiziologik belgilar bilan ta’minlanib, nasldan-naslga o‘tadigan nomaxsus himoya omillari yoki organizmning nomaxsus rezistentligi. Bu omillar patogen agentlar bilan birinchi bo‘lib aloqa qiladi, shuning uchun ularning faoliyati hisobiga odam organizmining ko‘pgina yuqumli kasallik qo‘zg’atuvchilarga chidamliligi ta’minlanadi.

    Ikkinchisi. Tug’ma immunitet (turga xos, tabiiy) – bir biologik turning ma’lum bir patogen agentga nisbatan chidamliligi bo‘lib, nasldan-naslga o‘tadi.

    Uchinchisi. Orttirilgan immunitet – hayot davomida organizm immun sistemasining yot antigenlar bilan ta’sirlashuvi hisobiga yuzaga keladigan himoya bo‘lib, nasldan-naslga o‘tmaydi.

     Mafkuraviy immunitet ma’naviy, ma’rifiy, siyosiy,  iqtisodiy bilimlarni oddiygina qabul qilib olishini emas, balki ularni ongli ravishda tushunib etishni, bu bilimlardan zamonaviy  ijtimoiy voqealarga mafkuraviy kurashlar voqeligidan kelib chiqib, munosabat bildirish ko‘nikmalarini shakllantirish, ayrim nosog’lom g’oyalarga javob berish, uni qabul qilmaslik holatidir.

    «… Ana shunda johil aqidaparastlikning «da’vati» ham, axloqni rad etadigan, biz uchun mutlaqo begona g’oyalar ham o‘z ta’sirini o‘tkaza olmaydi»3. Mafkuraviy immunitet o‘z-o‘zidan namoyon bo‘lmaydi. Uning namoyon bo‘lishi uchun ichki yoki tashqi g’oyaviy, fikriy ta’sir bo‘lishi kerak. Inson qarshisida yangi, notanish g’oya, taklif turganida, yoki ikki yo‘ldan birini tanlashga to‘g’ri kelganida ularni o‘z manfaatlari “ko‘rigi”dan o‘tkazadi. Uning o‘sha paytdagi manfaatlariga ko‘proq mos kelgan, boshqa g’oyalar, takliflarni enggan g’oya endi uning harakatlarini boshqara boshlaydi. Masalan, Davron kechqurun “Internet sinfi”ga borib, mutaxassisligi bo‘yicha yangiliklarni to‘plamoqchi edi. Shunda kursdosh o‘rtog’i Bahodir uning xonasiga kirib, unga diskotekaga borishni, spirtli ichimliklar bilan hordiq chiqarishni taklif qildi. Davron unamadi, Bahodir ham bo‘sh kelmay, uni astoydil ko‘ndirishga kirishdi, qiziqtira boshladi. Davronning bugun kechqurunga mo‘ljallangan niyati, kichik “g’oyasi”ning amalga oshishi xavf ostida qoldi. Mana shu tipik vaziyatda ham o‘ziga xos g’oyalar kurashining kichik namunasi mujassam. Davronning Internet sinfida ishlash, bilimini oshirish niyati, qarori, g’oyasi mustahkam bo‘lsa, u ushbu g’oyasini himoya qiladi. Natijada Bahodir da’vat qilayotgan diskotekaga borish g’oyasi engiladi. Davron o‘zining kasbiy, ilmiy karerasi yo‘lida yana bir qadam oldinga ketadi.       

    Tayanch so‘zlar: Madaniyat inson faoliyatining jamiyat iqtisodiy, ijtimoiy-siyosiy va ma’naviy hayot sohasida yaratgan moddiy va ma’naviy boyliklar tizimi; madaniyat odamzot aql-idrokining mahsuli; moddiy va ma’naviy madaniyat; madaniy va ma’naviy meros; o‘zbek xalqining boy ma’naviy merosi; ma’naviyat va mafkura; mafkura va jamiyat taraqqiyoti; milliy istiqlol mafkurasi.


    Mavzuni takrorlash uchun savollar:

    1.Madaniyat nima? Uning qanday turlarini bilasiz?

    2.Nima uchun madaniyat umuminsoniy hodisa sanaladi?

    3.Madaniy va ma’naviy meros nima? Ularning farqi.

    4.O‘zbek xalqining boy madaniy va ma’naviy merosiga nimalar kiradi?

    5.Milliy istiqlol mafkurasining mazmuni va mohiyati.

    6. Yot g’oyalarga qarshi qanday qilib kurash olib borish mumkin?

    7. Mafkuraviy immunitet nima?



    8. Talabaning immunitet deganda nimani tushunasiz?

    Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:


    1. Karimov I.A. Oila farovonligi - millat farovonligi. T., O‘zbekiston, 1998.

    2. Karimov I.A. Ma’naviy yuksalish yo‘lida. ,T., “O‘zbekiston”, 1998.

    3. Karimov I.A. Olloh qalbimizda, yuragimizda. «Turkiston-press» axborot agentligi muxbirining savollariga javoblar. - T.: O‘zbekiston, 1999.

    4. Karimov I.A. O‘zbekiston: milliy istiqlol, iqtisod, siyosat, mafkura. G’G’ Nutqlar, maqolalar, suhbatlar. — T.: O‘zbekiston, 1993.

    5. Karimov I.A. O‘zbekiston XXI asr bo‘sag’asida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari. - T.: O‘zbekiston, 1998.

    6. Karimov I.A. Ozod va obod Vatan, erkin va farovon hayot - pirovard maqsadimiz. 8-jild. -T.: O‘zbekiston, 2000.

    7. Karimov I.A.. O‘zbekiston Konstitutsiyasi – biz uchun demokratik taraqqiyot yo‘lida va fuqarolik jamiyatini barpo etishda mustahkam poydevordir. T.,”O‘zbekiston”, 2009.

    8. Karimov I.A. Barkamol avlod- O‘zbekiston taraqqiyotining poydevori. T., “O‘zbekiston”, 1998.

    9. Karimov I.A. Barkamol avlod orzusi. T., “Sharq” 1999.

    10. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – engilmas kuch. – Toshkent, O‘zbekiston, 2008.

    11. Karimov I.A. Jahon-moliyaviy iqtisodiy inqirozi, uni O‘zbekiston sharoitida bartaraf etishning choralari va yo‘llari. – T., O‘zbekiston, 2009.

    12. Karimov I.A. Asosiy vazifamiz – Vatanimiz taraqqiyoti va xalqimiz farovonligini yanada yuksaltirishdir. – T., O‘zbekiston, 2010.

    13. Karimov I.A. O‘zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida – T., O‘zbekiston, 2011.

    14. Fitrat A. Oila yoki oila boshqarish tartiblari. T., “Ma’naviyat” 1998.

    15. Zauddin ibn Faxriddin. Oila. T., “Mehnat”, 1991.

    16. Safarov O, M.Maxmudov, Oila ma’naviyati. T., “Ma’naviyat”, 1998.

    17. Safarov O, M.Maxmudov, Oila ma’naviyati. T., “Ma’naviyat”, 2009.

    18. Yusupov E. Oilaning ma’naviy asoslari. “Namangash”, 2000.

    19. Musurmonova O. Oila ma’naviyati – milliy g’urur. T., “O‘qituvchi”, 2000.

    20. Quronov M. Milliy tarbiya. T., “Ma’naviyat”, 2008.

    21. Yusupov O‘. Oila – ma’naviyat bulog’i. T., “O‘AJBNT” markazi. 2000.

    22. Jalolov A. O‘zbekiston: mustaqillik, ma’naviyat, mafkura. T., “O‘zbekiston”. 1994.

    23. Maxmudov T. Mustaqillik va ma’naviyat. T., Sharq 2001.

    24. Qodirov S. Ilm va ma’naviyat. T., “Zarqalam”, 2004.

    25. Kolonxonov M. Kolonxonova M. Qadriyatnoma (yoxud yuz o‘gitga yuz rivoyat) T., “Nihol”, 2006.

    26. Ma’naviy yuksalish yo‘lida. T., “Ma’naviyat”, 2008.

    27. Mavrulov A. Ma’naviy barkamol inson tarbiyasi. T., “O‘zbekiston”, 2008.

    28. Xo‘janiyozov T. Oila tarixi va hukquq. T., “Adolat”, 2006.

    29. Inson ko‘rki odob. T., “Toshkent islom universiteti”, 2004.

    30. Xidoyatxo‘jaev T. Farzandlar jannat rayxonlaridir. T., “Yangi asr avlodi”, 2002.

    31. Imom Buxoriy. Al-adab al-Mufrad. T., “Movarounnaxr” 2006.

    32. Azizxo‘jayev A. Davlatchilik va ma’naviyat. T., “Sharq”, 1997.

    33. Yoshlar oilaviy hayot bo‘sag’asida. T., “O‘zbekiston”, 2000.

    34. Dehqonov M, Abduraximov Q. Oilada go‘zal xulq, ta’lim-tarbiya, inson xusni va odobining ziynati. T. “Fan”, 2006.

    35. Ubaydullayeva R.A. Mustaqil O‘zekiston: ayol, oila va jamiyat. T., “Fan”, 2006.

    36. Yusupov E. Oilaning ma’naviy asoslari. Namangan. 2002.
      Namangan - Namangan viloyatidagi shahar. Viloyatning maʼmuriy, iqtisodiy va madaniy markazi. Aholi soni boʻyicha Fargʻona vodiysida oldingi oʻrinda. Oʻzbekistonning yirik industrial shaharlaridan biri.


    37. Ata-Mirzayev O., Umanskiy Ya., Ganieva M., Kayumov U. i dr. Jenhino‘ nezavisimogo Uzbekistana. T. 2004.

    38. Axmedshayeva M., Eshmurodov B. Yoshlar manfaati e’tiborda. G’Toshkent oqshomi, 9 sentyabr 2008. № 177.

    39. Bo‘riyeva M.R. O‘zbekistonda oila demografiyasi. -Toshkent, 1997.

    40. Volkov A.G. Semya — ob’ekt demografii. M.: Mo‘sl, 1986.

    41. Ganiyeva M.X. Etnosotsiologiya. - T.: NUUz, 2006.

    42. Golod S.I. Semya i brak: istoriko-sotsiologicheskiy analiz. - SPb., 1998.

    43. Gosudarstvo i religiya v stranax s musulmanskim naseleniem (Pod red. Z.I. Munavvarova i R.Y.Krumm. -Tashkent: Respublikanskiy nauchno-prosvetitelskiy Tsentr Imama Buxari, Fond im. Fridrixa Eberta, 2004.

    44. Dehqonov M., Abdurahimov Q. Oilada go‘zal xulq ta’lim-tarbiya inson husni va odobining ziynati. – Toshkent, Fan, 2006.

    45. Djabbarov S. Evolyutsiya semi i traditsionno‘e normo‘ semeyno-brachno‘x otnosheniy v Uzbekistane G’ J. Demokratlashtirish va inson huquqlari. 2004. №2.

    46. Yoshlar haqida g’amxo‘rlik. G’Toshkent oqshomi. 10 iyun 2008. № 110.

    47. Jenhina v islame. G’Red.-sostavitel G. Nurulina. - M.: Umman, 2005.

    48. Islom O‘zbekiston aholisi hayotida. — T.: «Ijtimoiy fikr» Markazi, F.Ebert Jamg’armasi, 2003.

    49. Oila ma’naviyati. Toshkent, 2007.

    50. Ubaydullaeva R.A. Mustaqil O‘zbekiston: ayol, oila va jamiyat. T.: Fan, 2006.

    51. Quronov M. Otalar kitobi. – Toshkent, O‘zbekiston, 2007.

    52. Yusupov E. Oilaning ma’naviy asoslari. – Namangan, 2002.


    Mundarija

    Kirish

    4

    1-mavzu: Sog’lom avlod-jamiyat taraqqiyotining hal qiluvchi omili va oila ma’naviyatining ko‘zgusi


    8

    2-mavzu: Oilaviy burch va mas’uliyatning ijtimoiy va ma’naviy asoslari


    21

    3-mavzu: Oilaviy munosabatlar madaniyatining diniy va milliy jihatlari





    36

    4-mavzu: Jamoatchilik fikrining oilaviy hayot va yoshlar tarbiyasiga ta’siri


    52

    5-mavzu: Oilada farzand tarbiyasi va axloqiy qadriyatlar


    72

    6-mavzu:Oilada farzand tarbiyasi va axloqiy qadriyatlar





    85

    7-mavzu: Yoshlarning ma’naviy kamolotida oiladagi ruhiy muhitning ta’siri


    103

    8-mavzu: Yoshlarning ma’naviy kamolotida oiladagi ruhiy muhitning ta’siri


    115

    9-mavzu: Ota-ona ibrati va uning tarbiya jarayonida tutgan o‘rni


    130

    10-mavzu: Ota-ona ibrati va uning tarbiya jarayonida tutgan o‘rni


    148

    11-mavzu: Farzandlik burchining ma’naviy asoslari


    166

    12-mavzu: Farzandlik burchining ma’naviy asoslari


    178

    13-mavzu: Oiladagi tarbiyaning hozirgi dolzarb muammolari


    190

    14-mavzu: Oilada farzandlarni ma’naviy va axloqiy tarbiyalashda milliy qadriyatlar





    204

    Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhati


    218
    1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   14


    Download 1.42 Mb.

    Bosh sahifa
    Aloqalar

        Bosh sahifa


    Oila ma’naviyati fanini o‘qitish metodikasi (o‘quv-uslubiy qo‘llanma) Toshkent – 2012

    Download 1.42 Mb.