• 7.2.Kompyuter tomograflarida tasvirni qayta tiklash usullari
  • 7.4. Rentgen kompyuter tomograflarining tarkibiy qi s mlari. Rentgen nurlatgichi va manba qurilmasi
  • Rentgen kompyuter tomograflarining tarkibiy qismlari.
  • 7.6. Rentgen kompyuter tomograflarining tarkibiy qi s mlari. O’lchanayotgan s ignallarning elektron, raqamli o’zgartirish s i s
  • 7.7. Rentgen kompyuter tomografiyasi tasviri bilan ishlash: tekshirish uchun zarur hududni tanlash va uni miqdoriy baholash, tasvir sifatining nazorati
  • Rentgen kompyuter tomografiyaci tasvir i bilan ishlash
  • Umax
  • 7.10 Yurakni tekshiruvchi rentgen kompyuter tomografining vazifasi va asosiy texnik imkoniyatlari
  • Q. N. Zokirov – Respublika maxsus jarrohlik markazi bosh shifokor o’rindosari, tibbiyot fanlari nomzodi. Sh. Movlonov




    Download 1.18 Mb.
    bet10/13
    Sana21.03.2017
    Hajmi1.18 Mb.
    1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   13

    7. Rentgen kompyuter tomografiyasiga servis хizmatini tashkil etish
    7.1. Rentgen kompyuter tomografiyacining tamoyillari va uning turlari.

    Tasvirlarning matematik ucullar yordamida ishlanishi EHMlarning tibbiyot introskopiyasiga keng kirib kelishiga sabab bo’ladi. Bunday tibbiyot diagnostikasi texnikasiga kompyutcr tomograflari kiradi.

    Dastlabki kompyuter tomografi 1973- yilda ingliz muhandislari Xaunsfild va Mak Kormaklar rahbarligida yaratildi va bu kashfiyoti uchun ular Nobel mukofotiga sazovor bo’lishdi. Bu kompyuter rentgen nurlanishi hisobiga ishlaydigan bo’lganligi sababli rentgen kompyuter tomografi deb ataldi. Birinchi kompyuter tomografi «TMI — skenner» deb ataldi va asosan, EHM yordamida bosh miyani tekshirishga mo’ljallangan edi. Xaunsfild tomografida rentgen nurlatgichi va detektor bir-biriga qarama-qarshi joylashtirilib (7.1- rasm), tekshirish vaqtida rasmdagi ko’rsatilgan yoo’nalishi bo’ylab harakatlanadi. Detektordan olingan signallar Analog raqamli o’zgartgich (ARO’)da raqam ko’rinishga keltirilib, maxsus dastur yordamida EHMda hisoblanadi va tekshirilayotgan a’zo qatlamining ikki o’lchamli tasvirini hosil qiladi. 7.1- rasmda raqamlar bilan quyidagi kompyuter tomografi qismlari ko’rsatilgan:
    7.1- rasm 1- rentgen nurlatkichi; 2- detektor; tirqishlar bilan chegaralangan nur.

    Kompyuter tomografiyasida tekshirilayotgan a’zolarning zarur qalinlikdagi sifatli tasvirlarini olib, ko’rsatib berish oldindan ishlatilib kelinayotgan rentgenografiya usulidan ancha ustunligini namoyon qildi. Keyingi vaqtlarda rentgen kompyuter tomografiyasining keng rivojlanishiga sabab bo’ldi.

    Rentgen kompyuter tomograflarining ishlash tartibini quyidagi 7.2-rasmda ko’rsatilgan soddalashtirilgan blok-sxema misolida ko’rishimiz mumkin.

    7.2 rasm Rentgen kompyuter tomograflarining ishlash tartibini

    Bunda markaziy pultdan tanlangan ish rejimiga ko’ra stolda yotgan bemorga (obektga) rentgen manba qurilmaci orqali manba bilan ta’minlanayotgan nurlatgichdan (N) chiqqan rentgen nuri tushadi va bu rentgen nuri bemordan o’tib, maxsus moslamalar (kollimatorlar) bilan chegaralangan detektorlarga tushadi. Bu detektorlarda rentgen tasviri elektr signaliga aylanib, xotira blokida to’planadi va

    ARO’ bloki orqali raqam ko’rinishga aylantirilib, EHM yordamida hisoblab ko’rish uchun displeyga chiqarib beriladi. Bu rentgen tasvir ini magnit diskka yozib olib, zarur vaqtda pult va ikkinchi displey yordamida qayta ko’rish mumkin.

    Hozirgi vaqtda kompyuter tomografiyaci deb turli tibbiyot diagnostika usullariga ham aytiladi. Kompyuter tomografiyasi usulini o’rganishda zarur bo’lgan ba’zi atamalar bilan tanishamiz:

    • Tekshiruvchi. Kompyuter tomografiyaci usuli bilan tekshirish o’tkazuvchi mutaxassisi.

    • Bemor. Obekt tekshiruvchi tomonidan tekshiralayotgan tananing ichki tuzilishi.

    • Ta’sir etish. Tekshirish uchun ta’sir ettiriladigan fizik tushunchalar (nurlanish, maydon, tovush va boshq.).

    • O’zgartgich. Tekshiruvchi nazoratidagi o’zgartgich vositalari (rentgen trubkasi, detektor, ekran va boshq.).

    • Sistema. Tekshiruvchi tomonidan ishlatilayotgan turli vosita-lar to’plami.

    • Zichligi. Tanada nurlanish, maydon tarqalishi sababli namoyon bo’ladigan muhitning zichligi, bu kattalik qayta tiklanishi zarur.

    • Haqiqiy tasvir. Zarur tana qismlarining atrofdagi boshqa tana qismlari tasviridan holi qilingan tasviri.

    Quyida keltirilgan 7.1-jadvalda tibbiyotda qo’llaniladigan Kompyuter tomografiyasi usullarining turlari keltirilgan. Bu Kompyuter tomografiyasi usullarining turli turlarida 1917-yilda Radon tomonidan ishlab chiqilgan proyeksiyalar bo’yicha qayta ishlashning fundamental usulidan foydalaniladi.

    7.1-jadval




    Ta’sir turi va usuli

    Tekshirish zichligining asosi

    Qo’llanilishi

    1

    Rentgen nurlanishi. Rentgan Kompyuter tomografiyasi.

    Rentgen nurlanishining kuch-sizlanishi koeffitsiyenti.

    Rentgen Kompyuter tomografiyasi, diagnostika, xirurgiya va nur bilan davolashda.

    2

    u — nurlanishi. Bir fo-tonli emission Kompyuter tomografiyasi.

    Tamg’alangan protonlaming moddalarda to’planishi.

    Funksional diagnostika maqsadida, bir fotonli EKTda.

    3

    Poziiron nurlanishi. Po-zitronli ikki fotonli emission Kompyuter tomografiyasi.

    Tamg’alangan protonlaming moddalarda to’planishi.

    Bu ucul hozirda klinika-larda tajribadan o’tmoqda.

    4

    Magnit maydoni. Yad-ro magnit rezonansiga (YaMR) asoslangan KT.

    Proton zichligi, relaksatsiya vaqti.

    Tibbiyot diagnoctikacida qo’llanilmoqda.

    5

    Ultratovush. Ultratovush Kompyuter tomografiyasi.

    Akuctik qarshilik, aks-sado. Maydalash.

    Tibbiyot diagnostikasida. Urologiyada rentgen sis-temalari bilan qo’llanil-moqda.

    6

    Og’ir zarralar (ionlar a — zarralar, protonlar va boshqalar).

    To’qnashib, sochilishi, yutilishi.

    Tajriba namunalari yara-tilib, sinashdan o’tmoq-da.

    7

    Infraqizil nurlanishlar.

    Haroratning hajmiy taqsim-lanishiga.

    Tajriba namunalari yara-tilib, cinashdan o’tmoq-da.

    8

    O’ta yuqori chastotali nurlanishlar.

    Dielektrik singdiruvchanlik va o’lkazuvchanlikning laqsimo-tiga.

    Tajriba namunalari yara-tilib, sinashdan o’tmoq-da.

    Takrorlash uchun savollar:




    1. Rentgen kompyuter tomografiyacining paydo bo’lishi qanday?

    2. Rentgen KTining blok-sxemaci qanday ishlaydi?

    3. KTda qanday tushunchalar mavjud?

    4. KTning qanday usullari mavjud?


    7.2.Kompyuter tomograflarida tasvirni qayta tiklash usullari

    Ko’p o’lchamli obektdan olinayotgan axborotlarni tasvirga aylantirishda bir necha xil usullardan foydalaniladi. Usullar ko’p, ularni ikki guruhga bo’lish mumkin:

    1. Interatsion.

    2. Analitik.

    Interatsion usulda tasvirni qayta tiklashda ko’p yacheykali obektning tiklanish approksimatsiyasidan foydalaniladi, bunda yacheyka ichidagi zichlik o’zgarmac bo’lishi lozim. Obekt kecimidagi zichlik taqsimoti n ustunli kvadrat shaklidagi matritsalar va n qatorli elementar yacheykalar yordamida aniqlanadi.

    Interatsion tasvirni qayta tiklash jarayonining bir necha algoritmlari tuzilgan. Shulardan biri qayta tiklashning algebraik usuli, buni Xaunsfild o’zining birinchi tomografida qo’llagan. Olingan nur tarki biga kiruvchi har qanday axborotga zarur tuzatish kiritilgan. Yacheykalar bo’yicha korreksiyalashni bir vaqtning o’zida amalga oshiruvchi interatsion tiklanish usuli (inglizcha SIRT), interatsion usulni eng kichik kvadratlar (SIRT) bo’yicha bir vaqtda tasvirni yacheykalar bo’yicha qayta tiklashda korreksiyalash amalga oshiriladi. Bu ishlar tartib bilan amalga oshiriladi.

    Analitik usulda teskari proekciya usuli deb ataladigan Furye filtratsiyasidan, buralma filtratsiyadan, ikki o’lchamli Furye qayta tiklashlaridan foydalaniladi.

    Analitik usulga kiruvchi teskari proeksiya usulida olinayotgan axborot tekshirilayotgan a’zodan o’tayotgan nur xossalariga bog’liq bo’ladi. Undagi fonlarning tasvir sifatiga ta’sirini kamaytirish maqsadida Furye o’zgartirish apparatidan foydalanib, modifikatsiyani va filtratsiyani amalga oshirish lozim bo’ladi (7-3 va 7.4-racmlar). 7.3-rasmda olinayotgan tasvir bir nuqtasining teskari proyeksiya bilan tiklanishi, 7.4- rasmda chastota hududida filtratsiyani amalga oshiruvchi Furyening teskari o’zgartirishi, yoyilish hududidagi filtratsiyalari ko’rsatilgan.
    7.3 rasm olinayotgan tacvir bir nuqtacining teckari proyekciya bilan tiklanishi

    7.4 rasm chactota hududida filtratsiyani amalga oshiruvchi Furyening teckari o’zgartirishi, yoyilish hududidagi filtratsiyalari


    Bu erda, a — ikki yonma-yon o’lchanayotgan profillar orasidagi masofa, i — tasvir haqidagi axborot qiymatlarining o’zgarishi.

    Ushbu algoritmlarni amalga oshirishda tez hisoblaydigan EHM zarur bo’ladi, uni qisqacha tez o’zgartiruvchi Furye (TO’F) protsessori ham deyiladi. Ikki o’lchamli Furye qayta tiklashi nomi bilan ataluvchi analitik usulda o’lchangan har bir proyeksiya Furye qayta ishlashidan o’tkazilib, bir o’lchamli spektr va chastota hududlarida hisoblashlar o’tkaziladi. Keyin bu proyekciyalar yig’ilib, Furye hududining qutbli koordinatalaridan to’rt to’g’riburchakli (7.5 - racm) koordinatalarida interpolatsion hisoblashlar o’tkaziladi.


    7.5- racm Furye hududining qutbli koordinatalaridan to’rt to’g’riburchakli koordinatalarida interpolatsion hicoblashlar tartibi

    Buning natijacida kengaytirilgan hududli tasvir hosil qilinadi. Bunda ham tez hisoblaydigan EHM zarur boMadi. Quyidagi jadvalda yuqorida ko’rilgan usullarni amalga oshirishda qanday ko’paytirish amallarining bajarilishi ko’rsatilgan.

    Ko’pchilik seriyali ishlab chiqarilayotgan rentgen kompyuter tomo-graflarida filtratsiyaga ega bo’lgan teskari qayta tiklash algoritmidan
    7.2- jadval
    Foydalanilmoqda o’ta tez tekshirishga mo’ljallangan tomograflarda ikki o’lchamli Furye qayta tiklashlaridan foydalaniladi. Hozirgi zamon kompyuter tomograflarida tasvir ni matematik qayta ishlab, ekranda namoyon bo’lishi bir necha sekundlardan oshmaydi.
    Takrorlash uchun savollar:


    1. Kompyuter tomograflarida tasvirni qayta ishlashning qanday usullari mavjud?

    2. Interatsion usul haqida nima bilasiz?

    3. Analitik usul haqida nima bilasiz?

    4. Bu usullarni amalga oshirishda qanday hisoblashlar amalga oshiriladi?


    7.3.Kompyuter tomografiyasining avlodlari va ularning xususiyatlari
    Kompyuter tomografiyasining rivojlanish jarayonida uning texnik imkoniyatlari, tekshirish usullari, xususiyatlari va tarkibiy qismlarini tuzilishiga ko’ra 4 avlodga ajratish qabul qilingan. Rentgen kompyuter tomograflarining

    birinchi avlodiga dastlabki tomograflar kiradi. Ularda tekshirilayotgan a’zo rentgen nurlatgichi bilan qattiq bog’langan bir detektor orqali tekshirilgan, bunda nurlatgich harakat yo’nalishi har grafada to’xtab, burilib 180 chiziqli ckanirlashni amalga oshirgan. Ularda detektor sifatida yodli natriy kristallari asosida ishlangan ssintilator (ssintilator) fotoelektron kuchaytirgich (FEK)li detektordan foydalanilgan (7.6-rasm). a — birinchi avlod tomograflarida nurlatgich detektor sistemasining qanday harakatlanishini anglatadi.

    7.6. rasm rentgen kompyuter tomograflari avlodlarining ishlash tamoillaridagi rivojlanishlar



    Ikkinchi avlod rentgen kompyuter tomograflarida rentgen nurlatgichidan chiqqan rentgen nuri bir necha (3÷52 gacha) detektorlar yordamida qabul qilingan va tekshirish, ya’ni nurlatgich — detektor sistemasi (7.6-rasm, b)dagi singari ko’rinish bo’yicha oldingan va aylana bo’ylab harakatlangan. Buning natijacida rentgen nurining tarqalish yuzacini kengaytirishga, tasvir olinish qadamini kattalashtirib tekshirish vaqtini kamaytirishga erishilgan. Ishlatilgan detektorlar soniga ko’ra ikkinchi avlod tomograflari — sekin va tez tekshiruvchi tomograflarga ajratiladi

    Birinchi avlod tomograflari, asosan, bosh miyani tekshirishga mo’ljallangan bo’lsa, ikkinchi avlod tomograflari butun tanani tekshirishga mo’ljallangan. Ularning narxi unchalik qimmat bo’lmaganligi sababli, keyingi vaqtlarda neyrodiagnoctikada qo’llanilmoqda. Ammo bu ikkala avlod tomograflarining imkoniyatlari butun tana a’zolarini tez va cifatli tekshirish uchun etarli emas. Shu sababli kompyuter tomograflarining butun tanani tekshirish uchun uchinchi va to’rtinchi aviodlarini yaratish zaruriyati tug’ildi va ular yaratildi.

    Uchinchi avlod tomogranarida rentgen nurining butun tanani kesib o’tadigan oqimi (7.6- rasm, d) bilan tekshirish yo’ga qo’yilgan. Bunda detektor-nurlatgich sistemasi 180° yoki 360° ga uzluksiz aylanma harakat qiladi.

    Nurlatgich impulsli rejimda ishlaydi hamda 300 va undan ko’p detektorlardan foydalaniladi. Buning natijacida zarur qalinlikdagi tasvir qatlamining hosil bo’lish vaqti 5 sekunddan oshmaydi. «Siemens» firmasining « Shimadzu — DR» tomografida bunday vaqt 1,4 sekunddan oshmaydi.

    To’rtinchi avlod tomograflarida detektorlar tekshirish qurilmasida butun doira bo’ylab joylashgan bo’lib (7.6- rasm, e), nurlatgich tekshirish vaqtida doira spiral bo’ylab harakatlanadi. Natijada, tekshirish vaqtining 1—3 sekunddan oshmasligi ta’minlanadi. Keyingi vaqtlarda zarur va murakkab tekshirishlarni sifatli amalga oshirish uchun yuqori texnik imkoniyatlarga ega bo’lgan rentgen kompyuter tomograflarini Gollandiyaning «Philips va Germaniyaning «Siemens» Yaponiyaning «Shimadzu», « Toshiba*, «Xitachi», AQSh ning «Jeneral elektrik» firmalari ishlab chiqarmoqda, ularning narxi qimmat. Quyida ushbu to’rt avlod rentgen kompyuter tomograflarining asosiy texnik imkoniyatlarini ko’rsatuvchi jadval keltirilgan.

    7.3- jadval
    Takrorlash uchun savollar:

    1. Kompyuter tomograflarining birinchi avlodi haqida nima bilasiz?

    2. Kompyuter tomograflarining ikkinchi avlodi haqida nima bilasiz?

    3. Kompyuter tomograflarining uchinchi va to’rtinchi avlodlari haqida nima bilasiz?

    4. Kompyuter tomograflarining to’rttala avlodi qanday texnik imkoniyatlarga sga?

    5. Cpiral rejimida ishlovchi tomograflar haqida nima bilasiz?


    7.4. Rentgen kompyuter tomograflarining tarkibiy qismlari. Rentgen nurlatgichi va manba qurilmasi
    Rentgen kompyuter tomografi yordamida tasvir ni olish jarayonida quyidagi vazifalar bajarilishi lozim:

    • tekshirish vaqtida intensivligi, spektral tarkibi bo’yicha stabil, kolimatsiyalangan (ajratilgan) rentgen nuri dastasini hosil qilish;

    • tekshirish vaqtida rentgen nuri dastasi va detektorlarning bemor atrofida aylanishi;

    • detektorlar sistemasi yordamida bemordan kuchsizlanib o’tgan nurlanishni o’lchash;

    • o’lchash natijalarini kuchaytirish va raqam ko’rinishiga keltirish;

    • tanlangan a’zo qalinligiga mos o’lchangan qiymatlarni sintezlab, tasvir hosil qilish;

    • bu tasvirni displey ekranida namoyon qilish.

    Bu vazifalarni amalga oshiruvchi rentgen kompyuter tomografi quyidagi tarkibiy qismlardan iborat bo’lishi kerak:

    • rentgen nurlatgichi;

    • rentgen manba qurilmaci;

    • tekshirish (skanirlash) qurilmaci va bemor stoli;

    • detektorlash sistemasi;

    • o’lchanayotgan signallarning elektron o’zgartgichi;

    • tasvirni qayta hosil qiluvchi hisoblash texnikasi;

    • tasvirni ko’rsatish va hujjatlashtirish vositalari.

    Rentgen kompyuter tomografiyasida rentgen nurlatgichi va manba qurilmalariga yuqori texnik talablar qo’yiladi. Ularda ishlatiladigan rentgen nurlatgichlari oddiy rentgen apparatlaridagi nurlatgichlardan solishtirma issiqlik iste’moli, yuqori o’rtacha quvvat darajasi, katta va qisqa vaqtlardagi spektral tarkib va intensivlikning stabilligi bilan ajralib turadi.

    Rentgen kompyuter tomograflarining nurlatgichlari nurlatgich turiga ko’ra uchta ish rejimida ishlashi mumkin:

    1. 1—4 daqiqa tekshirish vaqtiga ega bo’lgan uzluksiz rejim. Bunda bemorni tekshirish uchun tayyorlash va qulay holatga keltirish uchun zarur tanaffuc bo’ladi. Bu rejimda 4 kVt gacha quvvatga mo’ljallangan qo’zg’almas anodli rentgen trubkalaridan foydalaniladi. Bunday rejimda birinchi va ikkinchi avlod tomograflari ishlaydi;

    2. tekshirish vaqti 2—10 cek, impuls uzunligi 1 —10 mc va chas-totasi 50—60 Gs bo’lgan impulsli rejim. Bunday rejim uchun ayla-nuvchi anodli quwati 1004-150 kVt bo’lgan va setkasidan boshqari-ladigan impulsli rentgen trubkalaridan foydalaniladi. Bunday rejimda uchinchi avlod tomograflari ishlaydi;

    d) tekshirish vaqti 2—10 sek, bo’lgan uzlukciz rejim. Bunda bemorlarni qulay holatga keltirish uchun tanaffuclar qilinadi, ularda aylanuvchi anodli sarf qilish quvvati 100 kVt gacha bo’lgan katta issiqlik sig’imiga ega bo’lgan nishonli anodga ega bo’lgan rentgen trubkalaridan foydalaniladi. Quyidagi jadvalda ayrim rentgen nurlatgichlarining asosiy parametrlari keltirilgan.

    7.4 jadval
    Rentgen manba qurilmasiga ham yuqori texnik talablar qo’yiladi. Bularga rentgen trubkalarining sabil intensivlikka, spektral tarkibga ega, nurni chiqarish uchun zarur bo’lgan juda kichik — 0,1 0,5 % gacha anod kuchsizlanishi va 0,5 1 % gacha nostabillikka ega bo’lgan anod tokini hosil qilish kiradi.

    Ushbu maqsadlarni bajarish maqsadida birlamchi (7.7-racm, a) va ikkilamchi (7.7-racm, b) zanjir tomonida stabillash zanjiriga ega boigan rentgen manba qurilmalaridan foydalaniladi.

    7.7- rasmda ko’rsatilgan strukturaga ega bo’lgan stabillovchi zanjirga ega bo’lgan Rentgen manba qurilmalar judra yuqori kuchlanish va tok nostabilligiga ega, masalan, 7.7- rasmdagi a — sxemada EMI firmasining Rentgen manba qurilmasi ko’rsatilgan bo’lib, uning kuchlanish nostabilligi 0,5 % dan oshmaydi.

    6.7-rasmdagi b- sxemada Fransiyaning CGR firmasining Rentgen manba qurilmasi ko’rsatilgan, uning kuchlanish nostabilligi 0,05 % dan oshmaydi.

    6.7- rasmdagi sxemalarning harf va raqamlari quyidagi ma’noga ega:

    a — birlamchi zanjir tomonidan stabillashga ega sxema:

    1 — dvigatel; 2 — o’zgaruvchan kuchlanish generatori; 3 — kuch-lanishni stabillash bloki; 4 — avtotransformator; 5 — trubka tokini

    7.7 rasm Rentgen manba qurilmalari ctruktura tuzilishi


    stabillash bloki; 6 — yuqori voltli transformator; 7 — yuqori voltli to’g’rilagich; 8—9 — filtrlar; 10 — rentgen trubkasi; 11 — trubka nakalini ta’minlash bloki.

    b — ikkilamchi zanjir tomonidan stabillashga ega sxema: / — yuqori voltli transformator; 2—3 — yuqori voltli to’g’rila-gichlar; 4—5 — silliqlovchi filtrlar; 6—7 — yuqori voltli vakuumli asboblar; 8—9— shu asboblarni boshqaruvchi qurilmalar; 10—11 — kuchaytirgichlar; 12—13 — tayanch kuchlanish manbalari; 14—15 — tenglashtiruvchi moslamalar; 16 — yuqori voltli bo’luvchi sxema; 17— rentgen trubkasi.

    b — sxemasi impulsli rentgen trubkalarini ta’minlashda ishlatiladi, bunda yuqori voltli kuchlanishlarda ishlaydigan elektron lampalardan foydalaniladi. Ularni boshqarish shu lampalarni boshqarish setkalari orqali amalga oshiriladi.
    Takrorlash uchun savollar:


    1. Rentgen kompyuter tomograflarining bajaradigan vazifasi nima?

    2. Rentgen kompyuter tomograflarining tarkibiy qismi qanday?

    3. Rentgen nurlatgichlari vazifasi va ish rejimlari haqida nima bilasiz?

    4. Ularning asosiy parametrlari qanday?

    5. Rentgen manba qurilmalarning turlari qanday?

    6. Rentgen manba qurilmalarning sxemasi haqida nima bilasiz?

    7.5. Rentgen kompyuter tomograflarining tarkibiy qismlari. Detektorlash sistemasi, skanirlash qurilmasi va bemor stoli



    Skanirlash deganda turli xil nurlanishlar yordamida nurlanish manbayi bilan qabul qilish qurilmalari, ya’ni rentgen kompyuter tomograflarida rentgen nurlatgichi bilan detektor sistemalarining tekshirilayotgan obektdan o’tgan rentgen nurlarini qayd qilib, elektr signaliga aylantirish tushuniladi.

    Skanirlash qurilmasi tarkibiga quyidagilar kiradi (7.8- racm).


    7.8 rasm Skanirlash qurilmasining ko’rinishi
    Bunda: a) bemorni tekshirish vaqtida kiritilishi lozim bo’lgan aperturaga ega bo’lgan nurlatgich detektor sistemasining zarur yo’nalishlarda harakatini ta’minlovchi elektromexanik qurilma — stanina, nurlatgich detektor sistemasini yoki nurlatgichni zarur yo’nalishlarda harakatini ta’minlovchi servo (oldiga ham orqaga aylanuvchi) dvigatellar, koordinata datchiklari, ya’ni nurlatgichning harakat yo’nalishi va burchagini belgilash qurilmalari, ichida simlari bo’lgan va skanirlash qurilmasining harakatlanuvchi va qo’zg’almas qismlari orasida energiya va axborot almashinuvchi ta’minlovchi trubalar, skanirlash qurilmasining harakatlanuvchi qismlari harakati vaqtida energiya va axborot almashinuvini ta’minlovchi simlarning yig’ilishi va uzayishini ta’minlovchi simlar (kabellar) qurilmasi, bemorni tekshirish vaqtida zarur a’zosining to’g’ri joylashtirilganini bildiruvchi optik vizir sistemasi, ya’ni tekshirilayotgan a’zoni ko’rsatuvchi chiroq sisemasi hamda bemorni zarur holatga keltirib, skanirlash qurilmasi teshigiga kirituvchi bemor stoli kiradi. Ckanirlash qurilmasining zamonaviy kompyuter tomograflarida aylanish tezligi 1 ayl/0,22 sekundgacha boradi va mexanik qurilmalarning chiziqli va burchakli koordinatalar bo’yicha harakatlanish xatolgi 0,01 ?n oshmaydi.

    Bemor stoli konctruktiv jihatdan skanirlash qurilmasi bilan bog’langan bo’ladi, ular bemorning boshini tekshirish vaqtida 400 mm gacha, tanasining boshqa qismlarini tekshirishda 1500 mm gacha gorizontal o’q bo’yicha va ± 150 mm gacha vertikal o’q bo’yicha harakatlantirib, zarur holatga keltirishni ta’minlaydi. Bunda tanlangan proekciya xatoligi 0,5 mm dan oshmaydi.

    Bemor rentgen nurini to’cmaydigan materialdan ishlangan ko’chuvchi aravacha yoki lentasimon transportyor yordamida teshikka kirgaziladi. Bemor stolining ishi uning o’zidagi hamda boshqaruv pultidagi zarur tugmachalarni bosish orqali boshqariladi. Bemor stolining bo’ylama harakati qadamining uzunligi tekshirilayotgan a’zo qalinligiga bog’liq bo’ladi. Skanirlash qurilmasida rentgen kompyuter tomografining avlodlariga, texnik imkoniyatlariga mos holda, zarur detektorlar sistemasi o’rnatilgan bo’ladi. Bu sistemaga kiruvchi detektorlar quyidagi talablarni qondiruvchi kattaliklarga ega bo’lishi lozim:

    • rentgen nurining 100 % gacha yutilishini ta’minlashi kerak, chunki yutilish koeffitsiyentining pact bo’lishi nurlanish tabiatidan kelib chiqadigan shovqinlarning ko’payishiga sabab bo’ladi;

    • 1 ga yaqin shovqin koeffitsiyentiga ega bo’lishi kerak, ya’ni detektordan chiqayotgan cignal tushayotgan nurga proporcional bo’lishi kerak. Detektorning xususiy shovqini rentgen nurlanish intensiv-ligining fluktuatsiyasidan sezilarli kichik bo’lishi kerak;

    • o’zgartirish koeffitsiyenti rentgen nurining har qanday intensiv-ligi qiymatlarida o’zgarmas bo’lishi lozim va tushgan nur intensivligiga mos elektr signalining dinamik diapozonda 103 104 martagacha bog’liqligini ta’minlashi lozim;

    • tekshirish vaqtida zarur tezlik bilan zarur intensivlikdagi nur o’lchanishining ta’minlashi va detektorlarning bu sistemadagi boshqa detektorlar parametridan farqi 5 10 ?n oshmasligi lozim. Hozirgi vaqtda seriyalab ishlab chiqarilayotgan kompyuter tomograflarida detektorlarning ikki turi ishlatiladi:

    1. Sintilatsion detektorlar.

    2. Ionizatsion kameralar.

    Sintilatsion detektorlar kristall ssintilator va fotodiod yoki fotoelektron kuchaytirgichdan (FEK) iborat bo’ladi. Sintilator sifatida atom raqami katta bo’lgan neorganik kristallardan foydalaniladi, bular Na J (Tl), Cc J (Tl), Ca F2, Bi Ge3 0I2 va shu kabi krictallar bo’lishi mumkin. Sintilatsion detektorlarda yorug’lik qabul qiluvchi sifatida fotodiod ko’pincha kremniyli fotodioddan yoki FEKdan foydalaniladi, I, II avlod tomograflarida FEKIi detektorlardan foydalaniladi. FEK larni xarakteristikalaridagi ba’zi notekicliklar keyingi avlod tomograflarida ular bilan bir qatorda sezgirligi 10 barobar past bo’lgan fotodiod-lardan foydalanish imkoniyatini amalga oshirmoqda. Bunda ulardagi rentgen nurlanishi intensivligining yetarli darajada kattaligidan foydalaniladi. Ksenonli ionizatsion kameralar III, IV avlod tomograflarida ishlatilgan bo’lib, bunda ionizatsion kameralar ko’p elementli matritsa shaklida joylashtirilgan. Ionizatsion kameralar ichida 25-r28 kgs/sm2 bocim octida joylashtirilgan yuqori atom raqamiga ega (Z = 54) ksenon rentgen nurining zarur effektivlikda yutilishini ta’minlaydi. Ionizatsion kameradagi ionlarni yig’ish davri 1—5 mc dan oshmaydi. Bu ionizatsion kameralarning impuls rejimida ishlaydigan III avlod tomograflarida foydalanish imkoniyatini beradi.
    Takrorlash uchun savollar:

    1. Skanirlash va skanirlash qurilmasi haqida nima bilasiz?

    2. Bemor stoli haqida nima bilasiz?

    3. Detektorlar qanday talablarga javob berishlari lozim?

    4. Detektorlarning turlari haqida nima bilasiz?

    7.6. Rentgen kompyuter tomograflarining tarkibiy qismlari. O’lchanayotgan signallarning elektron, raqamli o’zgartirish sistemalari va nazorat diagnostik pulti


    O’lchanayotgan signallarning elektron, raqamli o’zgartirish sistemalari va nazorat diagnostik pultdagi displeylar ekranida hosil bo’ladigan tomografik tasvirlarni hosil qilish uchun havoda odam tanasining turli qismlarining rentgen nurini kuchsizlantirish koeffitsiyentlarini hisobga olish zarur.

    Bu kuchsizlantirish koeffitsiyenti nicbiy kattaliklarda — 1000 dan 1000 gacha oraliqda sonlarbilan ifodalanadi. — 1000 rentgen nurining havodagi kuchsizlanishi koeffitsiyenti to’g’ri kelsa, 1000 suyaklardagi kuchsizlantirish koeffitsiyentiga to’g’ri keladi. Dicpley ekranidagi yorug’ tasvirlar tananing zich qismlariga to’g’ri kelsa, qoraroq qismi zichligi kam a’zolarga to’g’ri keladi. Rentgen nurining tananing turli qismlarida qanday kuchsizlanishi 6.8 rasmda ko’rsatilgan.
    7.8 rasm Rentgen nurining tananing turli qicmlarida qanday kuchcizlanishi
    0 — suv: 1 — suyaklar; 2 — o’t pufagi; 3 — oshqozon osti bezi; 4 — buyraklar; 5 — buyrak ustki qavati; 6 — qon; 7 — yurak; 8 — jigar; 9 — ten; 10— shishlar; 11 — siydik pufagi; 12 — ko’krak bezlari; 13 — yog’lar; 14 — o’pkalar; 15 — havo.

    Kompyuterlar ekranida zarur sifatli tasvirlarni hosil qilish uchun ularning imkoniyatlaridan kelib chiqib, rentgen nurini tananing turli qismlarida kuchsizlanishini hisobga oluvchi darcha kengligi va holati tushunchalari kiritilgan. Bu tushunchalarni tashkil qiluvchi kattaliklarni boshqarish hisobiga sifatli tasvir hosil qilinadi. Darcha deganda tasvir yorqinligining oqdan qoragacha o’zgarishini ta’minlaydigan kuchsizlantirish koeffitsiyenti — o’zgarish kattaligi tushuniladi. Darcha kengligi deganda eng katta va eng kichik kuchsizlantirish koeffitsientlari nisbatiga mos keladigan tasvir yorqinligining o’zgarishi tushuniladi. Darcha markazi holati deganda tasvir yorqinligining tana turli a’zolarini zichliklariga mos ravishda ko’rish uchun yetarli qiymatlarda tanlash tushuniladi. Kompyuter yordamida hisoblab chiqariladigan tasvir va yarim tonli klinning tasviri, bemor to’g’risidagi ma’lumotlar bilan birgalikda displey ekranida ko’rinadi (7.9 - rasm).

    7.9 – racm Kompyuter yordamida hicoblab chiqariladigan tacvir va yarim tonli klinning tacviri
    Ushbu rasmdagi tasvirni hosil qilishda ishtirok etuvchi signalni elektron o’zgartirish, tasvirni qayta hosil qiluvchi elektron hisoblash texnikasi vositalari va nazorat diagnostik pulti quyidagi imkoniyatlarga ega. O’lchanayotgan signallarni (kesib o’tgan, sochilgan, kuchsizlangan nurlarni) elektr signallariga aylantirgan detektorlardan olingan signallarni raqamli kodlarga aylantirishda kuchaytiruvchi integratorlardan foydalaniladi. Bu kuchaytiruvchi integratorlar va elektr signallarni zarur raqamlar ko’rinishiga keltiruvchi o’zgartirish sistemasining ishi 7.10 - rasmda keltirilgan struktur sxema yordamida tushuntiriladi.
    7.10 – racm Kuchaytiruvchi integratorlar va elektr cignallarni zarur raqamlar ko’rinishiga keltiruvchi o’zgartirish cictemacining ctruktur cxemasi
    Rasmda raqamlar bilan elektron o’zgartirish sistemasining quyidagi qismlari ko’rsatilgan:

    1 — kuchaytirgich-integratorlar;

    2 — multipleksorlar;

    3 — logarif-motorlar;

    4 — analog raqamli o’zgartgich (ARC);

    5 — EHM bilan bog’lovchi interfeys;

    6 sinxronizatsiya bloki;

    7 — skanirlash quril-masini boshqarish bloki.

    Bu sistemadagi multipleksorlar bloki integratorlarning ARO’ga ulanish tartibini boshqaradi. ARO’ o’lchanayotgan elektr signallarni raqamli kodga aylantirib, EHMga uzatadi. Sinxronizatsiya bloki o’lchanayotgan signalni integrallashning boshlanib-tugallanishini, ularni ARO’ga ulanish va skanirlash qurilmasining ishini boshqaradi. Bu boshqarish signallarining berilishi koordinatlar datchigining impulsi bilan amalga oshadi.

    Raqamli kod ko’rinishidagi tasvir haqidagi signal yuqori mahsul-dorlikka ega bo’lgan mini EHMlarga beriladi. Bu mini EHMlar tarkibiga katta hajmli operativ xotira qurilmasi, magnit diskli sistemali xotira qurilmasi, magnit lentadan iborat tashqi ma’lumot to’plovchi, yozib olib, qayta ko’rsatish imkoniyatiga ega bo’lgan egiluvchan magnit disklari kiradi. Nazorat diagnostika pulti murakkab qurilma bo’lib, tomografning tekshirish olib borishda boshqarilishini ta’minlaydi. Bunda tasvir nazorat diagnostika pulti tarkibidagi displeyda ko’riladi. Tasvirni tekshirish uchun qulay kattaliklarda kuzatish va tahlil qilish uchun EHM bilan bog’lanuvchi alfavit - raqamli terminaldan foydalaniladi (7.11-racm).

    Nazorat diagnostik pult yordamida operator quyidagi ishlarni bajara oladi:

    • tomografning tekshirish vaqtidagi ish rejimini tiklaydi, nurlat-gichga beriladigan kuchlanishni («KU»), tokni («mA») va vaqtni («mAc») belgilaydi;

    • tekshirilayotgan qatlam qalinligini, proyeksiyalari sonini, skanirlash burchagini, tasvirni qayta hosil qilishdagi zarur filtratsiya usulini tanlaydi;

    • olingan tasvirni tekshiradi, suratga oladi yoki lazer disklariga yozadi.

    Takrorlash uchun savollar:

    1. Odam tanasining qismlari qanday kuchsizlantirish koeffitsiyentiga ega?

    2. Darcha, darcha kengligi va holati tushunchalari nima?

    3. Tekshirilayotgan signalni elektron o’zgartirish qanday amalga oshiriladi?

    4. Raqamli kod ko’rinishidagi signaldan tasvir qanday hosil qilinadi?

    5. Nazorat diagnostik pult qanday tuzilgan?



    7.7. Rentgen kompyuter tomografiyasi tasviri bilan ishlash: tekshirish uchun zarur hududni tanlash va uni miqdoriy baholash, tasvir sifatining nazorati
    Kompyuter tomografiyasida olingan tasvir beradigan axborot oddiy rentgenodiagnostik tekshirishda olingan axborotga qaraganda bir nkcha barobar ko’p. Buncha axborotni qayta ishlashda nazorat diagnostik pultdagi EHMlar uchun turli dasturlar tuzib qo’yilgan va ulardan keng foydalaniladi. Albatta, bu dasturlar darcha, darcha kengligi va holati tushunchalariga mos holda tekshirish olib borish imkonini beradi. Bunda tekshiruvchi operator tekshirish uchun zarur a’zolarni o’ziga kerakli o’lchamlarda displey ekraniga chiqarishi mumkin. Shu vaqtda displey ekranida qiziqish hududiga kiruvchi quyidagi axborotlar ko’rinadi:

    • qiziqish hududi ichidagi rentgen zichligining o’rtacha qiymati;

    • shu qiymatning qiziqish hududiga xos ctandart og’ishi va tasvir elementlari miqdori (piksellar).

    O’ta qiziquvchan tekshiruvchi displey ekraniga o’zining qiziqish doirasiga kiruvchi har bir rentgen zichligi pikselini chiqarishi mumkin.

    Bunda tasvir o’lchamini to’rt va undan ko’p martaga kattalashtirish, tasvir ustiga geometrik o’lchamlarni aniqlash uchun koordinata turini joylashtirish, kontrast moddali va moddasiz tasvirlarni solishtirish, zarurini va sifatlisini chiqarish, shuningdek, rentgen zichligi taqsimoti profilini, o’lchanayotgan signalning o’rtacha qiymatidan og’ishi gictogrammasini tuzishi, frontal va sigittal qirqimlarni ko’ndalang qirqimlar to’plamidan hisoblash va kuzatish imkoniyatlarini amalga oshirish mumkin. Ushbularning amalga oshirilishi tekshirish vaqtida zarur axborotlarni tekshirish imkoniyatini beradi. Tasvir haqidagi zarur axborotlarni olish bilan birga bu axborotlarning ishonchliligini baholash, ya’ni tasvir sifatini baholash ham muhim ahamiyatga ega. Tasvir sifatini baholashda hozirgi kunda ko’pchilik tomonidan qabul qilingan usul va zarur test — obektlardan foydalaniladi. Tasvir sifatini baholash va nazorat qilishda quyidagi asosiy kattaliklar tekshiriladi:

    • tasvir shovqini;

    • bir tarkibli gamogen fantom tasvirining bir xil emasligi;

    • zichlikli yechimi;

    • tarqalma yechimi;

    • zichlikli shkalaning chiziqliligi va to’liq diapazoni;

    • tekshirilayotgan qatlam qalinligi;

    • artefaktlar darajasi;

    • tekshirish vaqtida olingan doza.

    Ushbu kattaliklar rentgen kompyuter tomografini ishga tushirish vaqtida va turli tekshirishlarda, texnik xizmat ko’rcatilish vaqtlarida ham miqdoriy jihatdan o’lchanib tekshiriladi.

    Tasvir shovqini diametri 20 cm dan kam bo’lmagan gamogen suvli-havoli fantomi yordamida amalga oshiriladi. Fantom ichidagi mahsulot suv yoki shunga o’xshash modda bo’lishi kerak va zichligi bo’yicha suvdan 2—3 % dan ortiqcha farq qilmasligi lozim.

    Tasvir sifati turli usullar bilan to’g’rilanadi (korrelatsiya), bunda olingan tasvir cifatiga putur yetishi mumkin, lekin tanlangan tasvir qismi uchun sezilarli bo’lmaydi. Bir tarkibli fantom tasvirining bir xil emasligini aniqlash uchun uning turli qismlari piksellarining tasvir-larini ifodalovchi kattaliklari solishtiriladi. Bunda displey ekranidagi fantom tasvirining turli nuqtalardan olingan proyeksiyalari solishtiriladi. Agar rentgen kompyuter tomografda rentgen trubkasiga berilayotgan kuchlanish, tok qiymatlari bir-biriga yaxshi moslanmasa, tasvir sifatiga salbiy ta’sir etadi. Ssintilatsiya hodisasiga asoslangan detektorlarda fantomdagi muhitlar chegarasi (fantom devori bilan suyuqlik, havo)ga bog’liq kontrast, ya’ni ajratuvchanlikning o’zgarishiga xos ba’zi xususiyatlar, keyincha chaqnashlar ta’siri tasvirning bir xil bo’lmasligiga ta’sir etadi va tasvir bir xil bo’lishini ta’minlovchi yo’llarni izlashni taqozo qiladi.
    Takrorlash uchun savollar:

    1. EHMli rentgen kompyuter tomograflarida qanday tushunchalarga mos tekshi-rishlar olib boriladi?

    2. Qiziqish hududi, a’zo rentgen zichligi deganda nima tushunasiz?

    3. Tasvir sifatini baholash qanday amalga oshiriladi?

    4. Tasvir shovqini, tasvir sifatini korrelatsiyalash qanday amalga oshiriladi?


    7.8. Rentgen kompyuter tomografiyaci tasvir i bilan ishlash

    Rentgen kompyuter tomografiyasi tasvir i bilan ishlash zichlikgi deyilganda tekshirilayotgan a’zo qismlari bilan uning atrofini o’rab olgan a’zolardan iborat fondan farq oz bo’lganda ham tasvir ni ajratish tushuniladi. Zichlikli yechimni aniqlash variantlaridan biri «kontrast-o’lcham» egri chizig’ini tuzish hisoblanadi (7.12- rasm).
    7.12- racm Detal o'chamlari, mm

    Buni amalga oshirish ancha murakkab hisoblanadi. Keyingi vaqtlarda Rentgen kompyuter tomograflarda zamonaviy EHM va displeylarning qo’llanilishi natijasida tasvir o’lchamlarini kattalashtirish imkoniyatlaridan, shuningdek, «kontrast o’lcham» bog’liqligini aniqlovchi maxsus fantomlardan foydalanish hisobiga erishilmoqda. Maxsus fantom bir tarkibli modda va har xil o’lcham hamda kontractlikka ega bo’lgan maxsus moslamalardan iborat. Bunda fon vazifasini bajaruvchi bir tarkibli modda sifatida, tirqishlariga plastmassaga yaqin kontrast va fonga ega modda joylashtirilgan plastmassadan foydalanilgan. Zichlikli yechimni baholashda ana shu fantom yordamida olingan nuqta — «ko’rinayapti», «ko’rinmayapti» degan jumlalardan foydalaniladi.

    Turli Rentgen kompyuter tomograflar va ulardan anod kuchlanishlariga mos ravishda, maxsus fantomlar yordamida, zichlikli echim masalasi tekshirib hal qilinadi. Ayrim R Rentgen kompyuter tomograflarda fantomdagi bir tarkibli modda sifatida polistiroldan va fon sifatida uning legirlangan hamda qo’shimchalar qo’shilgan turlaridan foydalanilgan. Tarqalish echimini aniqlashda atrof fonidan sezilarli ajralishga (kontrastga) ega bo’lgan a’zolar aniqlanadi. Bunda rentgen nuri dactasining tarqalish yuzasi shakli, uning filtrlanishi va qayd etilishi muhim rol o’ynaydi.

    Tarqalish echimini aniqlash usullari juda ko’p, shulardan biri yupqa yuqori kontractga ega bo’lgan fantomdan foydalanib, nuqtalarning o’rta balandlik gistogrammasini aniqlash hisoblanadi (7.13-rasm, a).

    7.13-rasm Nuqtalarning o’rta balandlik gictogrammacini
    7.14- rasm Yoyilish modulatsiyacining yoyilish chactotaciga bog’liqlik grafigi
    Ikkinchi usuli bo’lib yoyilish modulatsiyasining yoyilish chastotasiga bog’liqlik grafigini tuzish hisoblanadi (7.13- rasm, b).

    Bunda tarqalish echimining ifodalanishi yoyilish chastotasining Umax va U0, oraliqdagi qiymatlari orqali amalga oshiriladi. Buning natijasida displey ekranida hosil bo’ladigan tasvir 7.14- rasm (a) ko’ri-nishida bo’ladi. Bu tasvir da teshiklari suv yoki havo bilan to’ldirilgan fantomdan foydalanilgan. Ushbu teshiklar qator bo’yicha joylashgani uchun, bu qatorning yoyilish chastotasi U=(2F)l va «kontrast-o’lcham» egri chizig’ining (7.14- rasm) acimiptotasi tarqalish yechimi haqida ma’lumot bcradi. Tarqalish yechimining ko’rinishini baholash uchun 7.14- rasm (ft)dagi ko’rsatilgan maxsus fantomdan foydalaniladi.

    Shuningdek, zichliklar shkalasining to’liq diapazoni va chiziqlili-gi degan tushuncha ham mavjud. Bunda N birliklaridagi rentgen nuri zichligini, zichlikning — 1000 N dan 1000 N gacha oralig’idagi chiziqli kuchsizlanish koeffitsiyentiga nisbati qanday darajada chiziqli ekanligi aniqlanadi. Bunda havoning zichligi — 1000 N, suvniki ON,, suyak va unga ekvivalent zichlikka ega bo’lgan fantomniki 1000 N deb olinadi. Bu bilan oldinroq tanishgan edik. Bu kattalik suv fantomi yordamida o’lchanadi va unga turli zichlikka ega bo’lgan moclamalar kiritiladi. Masalan: ftoroplast ( 1000 N), organik oyna ( 120 N), polietilen (-20 N).

    Tekshirish vaqtida tasvir sifatini o’zgartiruvchi turli voqealar bo’lishi mumkin. Bularga bemorni tekshirish vaqtida qo’zg’alishi, o’tayotgan rentgen nuri energiyacining hamda detektorlar sezgir-ligining o’zgarishi va boshqalar kiradi.

    Ushbu o’zgarishlarning oldini olish uchun bemorning qo’zg’alishiga yo’l qo’ymaslik, zarur rentgen nuri intensivligini saqlab qolish va detektorlarning zarur sezgirliklarini ta’minlash talab qilinadi. Ularni tekshirish va sozlashning turli usullari ishlab chiqilgan.

    Tekshirilayotgan a’zo qalinligi yuqori kontractlikka ega bo’lgan belgilar miqdori yoki yupqa aluminiy plastinalari o’lchami bilan aniqlanadi. Bu tekshirilayotgan qatlamlar oralig’idagi masofa ikki tekshirish natijasi bilan aniqlanadi. Rentgen kompyuter tomograflarda bemorning oladigan dozasi juda zarur tekshirilayotgan yuzaga tushadigan nurga bog’liq, chunki bunda tekshirilayotgan a’zo qatlamining qalinligi 1-g-15 mm gacha bo’ladi. Bu doza rentgen nurining yutilishi va sochilishi hisobiga 1,2 dan 2 barobargacha ko’p bo’lishi mumkin. Bu dozalarni qayd qilish dozimetrik to’qima ekvivalentiga ega bo’lgan fantom orqali o’lchanadi. Bunda ushbu Rentgen kompyuter tomograflarning makcimal mAc va KV qiymatlarida o’lchovlar amalga oshiriladi. Detektor cifatida ionizatsion kamera yoki LiF asosili termoluminessent detektordan foydalaniladi.

    Rentgen kompyuter tomograflarida rentgen tasvir i sifatining yuqori bo’lishiga halaqit qiluvchi cabablarga tasvir shovqini kiradi, bu shovqin rentgen nurining tabiatiga bog’liq bo’ladi. Tasvir shovqinini kamaytirish uchun fantomlar sonini va doza bilan yuklanishni oshirish lozim bo’ladi.

    Rentgen nuri dozasi bilan tasvir sifati orasidagi bog’lanish quyidagi formula yordamida aniqlanadi:
    bu yerda:

    D — qatlamga berilayotgan maksimal dozaga mos tasvir shovqini kattaligi;

    V = exp(— μd)

    V — tekshirilayotgan obekt tarafidan nurlanishning kuchcizlanishi;

    μkuchsizlanish koeffitsiyentining o’rtacha chiziqli qiymati;

    d — tekshirilayotgan obekt qalinligi;

    W — pikcelning chiziqli o’lchami;

    h — tekshirilayotgan a’zo qalinligi;

    S — konstanta.

    7.15- rasmda shovqinning obekt o’lchami (a), qatlam qalinligi (b), yuza dozasi (d) va piksel o’lchamlariga (e) mos bog’lanishlar grafigi ko’rsatilgan.

    Sifatli tasvir olish uchun ushbu bog’lanishlardan zarur kattalik-larni tanlash zarur hisoblanadi.
    7.15 – rasm Shovqinning obekt o’lchami (a), qatlam qalinligi (b), yuza dozaci (d) va pikcel o’lchamlariga (e) moc bog’lanishlar grafigi

    Takrorlash uchun savollar:


    1. Zichlikli o’lchamlar haqida nima bilasiz?

    2. Tarqalish yechimi qanday aniqlanadi?

    3. Tasvir cifatiga ta’sir stuvchi asosiy omillar nima?

    4. Tekshirishda olinadigan doza haqida nima bilasiz?

    7.9. Ayrim rentgen kompyuter tomograflarining vazifalari va asosiy texnik imkoniyatlari

    Bizga ma’lumki, Rentgen kompyuter tomograflarining to’rt avlodi yaratilib, turli klinikalarda ishlatib kelinmoqda. Shulardan biri CRT — 1010 markali Rentgen kompyuter tomografi ikkinchi avlod tomograflariga kirib, uning yordamida bosh miya a’zolari tekshiriladi. CRT — 1010 markali Rentgen kompyuter tomograf tarkibiga elektro-mexanika, rentgen nuri manbayi komplekslari, shuningdek, detektorlar, markaziy pult, hisoblash va ko’rish, matematik ta’minlash komplekslari kiradi. Hisoblash kompleksi sifatida <«Elektronika — 60» markali, BPF protsessorli mini EHMdan foydalanilgan. Buning natijasida tekshirish vaqti qisqargan hamda tomogradarning narxi arzonlashgan. Rentgen nurlatgichi uzluksiz rejimda ishlaydi, unga beriladigan kuchlanish va trubka toki 100 130 kV hamda 20 30 mA qiymatlarda bo’ladi.

    Sintilator — fotoelektron kuchaytirgich juftligidan iborat 16 ta detektor ishlatilgan.

    CRT — 1010 tomografi quyidagi texnik imkoniyatlarga ega:

    • tekshiriladigan obektning maksimal diametri — 240 mm;

    • aniq tekshiriladigan obekt qismining aniq diametri — 180 mm;

    • tekshirilayotgan qatlam qalinligi 10 mm;

    • bir marta skanirlash vaqti — 80sek;

    • tasvir ni qayta ishlab ko’rish vaqti 82cek, ya’ni tekshirish tugagach 2 sek. dan keyin tasvir hocil bo’ladi;

    • qayta tiklash teskari filtratsiya hisobiga amalga oshadi;

    • bir skanirlashda ikki qatlam olinadi;

    • zichlikli va yoyilish yechimlari 10 mm o’lchamli ashyolarda 0,5 ?n kam bo’lmagan xatolik va 10%li kontrastda 1,5 mm dan kam bo’lmagan miqdorda amalga oshiriladi.

    CRT — 5000 markali RKT butun tanani tekshirishga mo’ljallan-gan bo’lib, RKTlarining 4 avlodiga mancub hisoblanadi. Bu RKT yordamida xavfli shishlarning paydo bo’Iishini payqash, xirurgik aralashuv, nurlash terapiyasiga tayyorlashni amalga oshirish, ko’krak qafasi a’zolarini tekshirish, jigar, oshqozon osti bezi, qorindagi a’zo-larni tekshirish, tos suyaklari, umurtqa pog’onasi va bosh miyani tekshirish mumkin.

    Bu rentgen kompyuter tomografi quyidagi texnik imkoniyatlarga ega:

    Sintilator — fotoelektron kuchaytirgich (SsY FEU) juftligidan iborat 600 ta aylana bo’ylab joylashgan detektorlarga ega. Rentgen nurlatgichi aylana bo’ylab harakatlanib, uzluksiz rejimda ishlaydi. Bunda rentgen trubkaciga beriladigan kuchlanish va trubka toki 100 130 kV va 40 100 mA oralig’ida bo’ladi.

    Tekshirilayotgan obektning makcimal diametri — 480 mm.

    Aniq tekshirish hududi diametri — 400 mm.

    Tekshirilayotgan qatlam qalinligi — 5 va 10 mm.

    Bir skanirlash vaqti — 5 sek.

    Tasvir ni qayta tiklash vaqti — 4 daqiqadan oshmaydi. Ayrim xorijiy firmalarning 3, 4- avlod tomograflarining texnikaviy imkoniyatlari quyidagi jadvalda keltirilgan:

    7.1 jadval
    Takrorlash uchun savollar:

    1. SRT - 1010 markali RKT haqida nima bilasiz?

    2. SRT - 5000 markali RKT haqida nima bilasiz?

    3. Ayrim xorijiy firmalarning 3, 4-avlod tomograflari haqida nima bilasiz?

    7.10 Yurakni tekshiruvchi rentgen kompyuter tomografining vazifasi va asosiy texnik imkoniyatlari
    Rentgen kompyuter tomografi yordamida tekshirilganda odam organizmining asosiy qismi bo’lgan yurakning tasvir i yuqori sifatli bo’lmaydi, chunki uning to’qimalarining zichligi yurakdan oquvchi qonning zichligiga yaqin bo’ladi. Shu sababli yurakning sifatli tasvir ini ko’rish uchun maxcuc — yurakni tekshirishga mo’ljallangan Rentgen kompyuter tomograflari yaratiladi. Yurakni tekshiruvchi rentgen kompyuter tomograflarida bir necha usuldan foydalanilgan. Bunda yurak tasvir ining ajratilishi (kontrasti) yaxshi bo’lishi uchun vena qon tomirlariga 25 ml hajmda yod birikmali kontract moddalar kiritiladi. Yurakni tekshiruvchi rentgen kompyuter tomografida ctrobockopik kompyuter tomografiyasi usulidan foydalaniladi. Bunda yurak devorlarining davriy ravishda kengayib, torayib turishidan foydalaniladi. Bunda kontrast moddalar tomchilab yuboriladi, bir vaqtning o’zida bemorning elektrokardiogrammasi ham olinadi va bu EKG bilan tasvir ning vaqt bo’yicha o’zgarishlari solishtirilib, yurak harakatlari fazaciga mos keluvchi tasvir qayta tiklanib, tekshirish uchun olinadi (7.16-rasm).
    7.16-racm EKG bilan tacvirning vaqt bo’yicha o’zgarishlari
    Ushbu usul oddiy rentgen kompyuter tomograflarida ham qo’llanilishi mumkin, ba’zi texnik o’zgarishlar qilish etarli. Bu ucul bilan tekshirganda nafas olish a’zolari o’zgarishi yurak harakatiga ta’sir etmaydi deb olinadi.

    Kontrast moddalar konsentratsiyasining qon oqishiga mos o’zgarishiga ko’ra, rentgen nuri kuchsizlanishining koeffitsiyenti o’zgari-shiga bog’liq tekshirish usuli bo’lgan ketma-ket skanirlovchi dinamik kompyuter tomografiyasi usulida transplantatsiya qilingan koronar shuntdagi qon o’tishini, aortani ko’krak qismidagi bo’laklarini va minut hajmdagi qon oqishini o’lchash mumkin. Ammo bu usul bilan ham yurakning sifatli tasvir ini olish qiyin, shu sababli yuqori sifatli uch o’lchamli tasvir olish uchun keyingi vaqtlarda mexanik usulda skanirlaydigan tez harakatlanuvchi tomograflar hamda elektron skanirlovchi tomograflar yaratildi. Mexanik usulda skanirlaydigan bunday tomograflardan biri 1981- yilda AQShning Mayo klinikasida qo’llanildi, uning tarkibidagi 3 ta rentgen nurlatgichi va 3 ta detektor veyer yo’nalishi bo’yicha tez harakatlanib, zarur tekshirishlar o’tkazish imkonini beradi. Bu dinamik yoyilma rekonstruktor (DYoR) bir vaqtning o’zida 240 tagacha bir-biriga yaqin ko’ndalang qirqimli qatlamlarni 1 mm «qadam»da 1 sekundda 60 tagacha qirqimlarini olib berish imkoniyatiga ega.

    Bu (DYoR) tarkibiga 28 ta rentgen trubkasi, 28 ta tasvir yorqin-ligini kuchaytirish sistemasi, shuncha televizion kameralar kirib (7.17-rasm, a). Bu RKTda 30x30 sm o’lchamda tasvir hosil bo’ladi, skanirlash chastotasi 60 Gs, 4—5 sekund skanirlash vaqtida bemor oladigan doza 5 10 Rdan oshmaydi.

    7.17b rasm elektron skanirlovchi tomograf qismlarining tuzulishi ko’rsatilgan. Bunday tomograf 1982- yilda Kaliforniya universitetining klinikasida foydalanilgan. Uning rentgen trubkasi elektron to’pidan iborat bo’lib, 120 kV kuchlanish va 1000 mA tokida zarur elektron dastasini hosil qilib, magnit maydoni ta’sirida 33e 37° gacha fokuslanib og’dirib beradi. Bunda elektron dastasi 4 ta halqadan biridan 210° gacha burilishi mumkin. Bu tomografda detektor sifatida sintilator — fotodiod juftligidan foydalanilgan.

    Bu tomografdagi skanirlash vaqtining 35 50 ms gacha bo’lishi, qatlam qalinligi 1 sm va qatlamlar soni yurakni tekshirish uchun kerakli hajmda bo’lishi hamda boshqa imkoniyatlar yaxshi natija berdi
    7.17- racm. Yurakni tekshiruvchi rentgen kompyuter tomografi

    a — dinamik yoyilma rekonctruktor: P — bemor; E — fluoressent skran; R — rentgen trubkasi; T — telekamsralar. b — slektron skanirlash tomografi: / — bemor; 2 — elektron to’p; 3 — elektron dastasi; 4 — fokuslovchi magnit; 5 — og’diruvchi magnit; 7 — yarim halqa shaklidagi detektorlar matritsasi; 8 — rentgen nurlanishi dastasi.
    Takrorlash uchun savollar:

    1. Yurakni tekshiruvchi rentgen kompyuter tomograflarining imkoniyatlari qanday?

    2. Mexanik usulda skanirlovchi Rentgen kompyuter tomografi haqida nima bilasiz?

    3. Elektron usulda skanirlovchi kompyuter tomograflari haqida nima bilasiz?

    1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   13


    Download 1.18 Mb.

    Bosh sahifa
    Aloqalar

        Bosh sahifa


    Q. N. Zokirov – Respublika maxsus jarrohlik markazi bosh shifokor o’rindosari, tibbiyot fanlari nomzodi. Sh. Movlonov

    Download 1.18 Mb.