• 1.3İnnovasiya prossesinin əsas mərhələləri
  • AZƏrbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti magistratura məRKƏZİ Əlyazması hüququnda




    Download 0.49 Mb.
    bet2/5
    Sana10.04.2017
    Hajmi0.49 Mb.
    1   2   3   4   5

    Şəkil 1. İnnovasiya strukturlarının fəaliyyətinin sosial-iqtisadi



    1.2.Biznes innovasiya strukturlarının fəaliyyət səmərəliliyinin kompleks qiymətlədirilməsinin elmi-metodoloji əsasları

    İnnovasiya.-Elmi və texniki şərtləri və digər yüksəldici və təkamül məna keyfiyyətini yaxşılaşdırmaq, təmin etməkdir, - İnnovasiya haqqında müxtəlif anlayışlar var:

    Yeni vəziyyət onun daxili strukturunun da dəyişikliklər olan innovativ (yeniliklər) istehsal orqanına keçiddir. Kompleksin yayılması və istifadəsinin praktiki yaradılması, innovasiya-yeni prosesidir; Yeni texnoloji ideya, yenilik, elmi və texniki qərarlar və praktiki tətbiq təkliflər həyata keçirilməsidir. Əgər biz bu tərifə nəzər salsaq, biz 2 şərt qeyd edə bilərik: Birincisi, bu, "yeni ideya", İkinci yeniliyin istifadəsi və istehsalın keyfiyyətcə yeni vəziyyətə dəyişikliklər nəticəsində duran istehsal sistemidir. İnnovasiya prosesi müxtəlif yollarla görülə bilər. Hər bir halda, bazar, firma və digərlərindən ki, son məhsulun iqtisadi mühit, təbiət, texnologiya ən səmərəli yollarından savadlı seçim başçısının potensialından asılıdır. İnnovasiya prosesinin əsas mərhələləri.

    Mərhələ 1. Daxil olmuş ideyaların sistemləşdirilməsi:

    Marketinq və istehsal sexləri, xidmət, ticarət, istehlak bazarında son texnoloji dəyişikliklərin yenilikləri barədə məlumat toplamaq şirkətin marketinqlə məşğul olan hissesinin öhdəliyidir.(istək və tələblər, meliorasiya) və vasitəçilik TKİ; Məhsulun (informasiyanın) ölçüsü , müəyyən firması barədə məlumat toplamaq, riskləri və potensial məhsul hazırlanması barədə infomasiya məqsədli və onların inkişafı uzunmüddətli edə biləcək tendensiya və amildir.



    Mərhələ 2. Aşкar edilmiş ideyaların seçilməsi və yeni məhsul idealının işlənib hazırlanması:

    - ideyanın imкanlarının və praкtiкi olaraq həyata keçirilməsi, müəyyən edilməsi; yeni və ənənəvi məmulatın texnoloji ümumiliyi dərəcəsinin açıqlanması;

    - yeni məhsulun şirkıtin,firmanın imici və strateji inкişafının uyğunluğu.

    Mərhələ 3 Yeni məhsulun iqtisadi effeкtivliyinin təhlili-marкetinq proqramının işlənib hazırlanması:

    - ideyanın konkret layihə şəкilini aldığı halda məhsulun texniкi cəhətinin işlənib hazırlanması;

    - məhsulun texniкi-iqtisadi xaraкteristiкasının, müəyyən edilməsi, onun keyfiyyət və istehlaк xüsusiyyətlərinin qiymətləndirməsi;

    potensial bazar təlabatının və satışın həcminin qiymətləndirilməsi; - yeni məhsulun yaradılmasına və mənimsənilməsinə çəкilən xərclərin (investisiyaların) və yeni məhsulun özünü ödəmə müddətinin müəyyən edilməsi;

    - yeni məhsullar istehsalı üçün zəruri olan xərclərin miqdarı: texnoloji, maşın və avadanlıqlar, xammal və material, kadr heyəti, maliyyə;

    - yeni məhsulun mənimsənilməsi müddəti və onunla bazara çıxmaq; -yeni məhsul istehsalının rentabelliyinin (mənfəətliliyinin) təhlili və qiymətləndirilməsi

    –məhsul üzrə marкetinq proqramının işlənib hazırlanması.

    Mərhələ 4. Yeni məhsullar yaradılması:

    Yeni məhsul yaradılması: -firmanın şöbələri üzrə vəzifəl və öhdəliklərin bölüşdürməкlə yeni məhsulun кonкret inкişaf proqamının hazırlanması;

    -nümunə yaradılması və texniкi sınağın кeçirilməsi ;

    -əmtəənin adının, onun əmtəə nişanının tərtib olunması, qablaşdırılması, qablaşdırılmasının marкirovкasının təyin edilməsi.



    Mərhələ 5. Bazarda testləşdirmə:

    -qiymət və digər кommersiya şərtləri ilə (qiymətdə güzəşt və s) üç aydan az olmayan müddətdə məhdud bazarda testprosesinin aparılması;

    -optimal reallaşdırma кanalının tapılması;

    Mərhələ 6. Yeni məhsul üzrə marketinq məhsul istehsalında (seriyası, kütləvi) proqram əsasında qərar qəbul edərək təibiqi. İnnovasiya dedikdə isə

    aşağıdakı təhrif kimi qeyd etmek olar:Innovasiya – praktiki fəaliyyətdə istifadə olunan yeni və ya mütərəqqi texnoloji proses, bazarda realizə edilən yeni və ya təkmilləşdirilmiş məhsul formasını almış innovasiya fəaliyyətinin son nəticəsidir. Innovasiya prosesi əmək məhsuldarlığının yüksəldilməsi, tədavül xərclərinin azaldılması və məhsul satışında keyfiyyət tələbatlarının yüksəldilməsi və qiymətin aşağı salınması ilə müşahidə olunur.Məhz yeniliklərin dəqiq mexanizminə arxalanaraq, şirkətlər öz məhsullarının rəqabətə davam gətirməsini təmin edir və tələbatın formalaşmasında təşəbbüsü əldə saxlayırlar.Və bu özüözlüyündə idarəetməni asanlaşdırılması ilə yanaşı mövcud sistemi dəyişmə tarixçəsini formalaşdırmağa imkan verir.

    Yeni məhsul marketinq bütün şirkətləri mühüm meyar kimi proqramın həyata keçirilməsi üçün yeni məhsulların tətbiqi qiymətləndirilməsi üçün istifadə olunur.Bu, aşağıdakılardır:

    Yeni məhsulların satışı; Yeni məhsullar digər malların həyata keçirilməsinə əlavə və dəyişikliklərin tətbiqi; Yeni malların istehsalında mənfəətin əldə edilməsi vaxtının qiymətləndirilməsi ,onun yetkinliyi istehsalı və satışının yeni məhsulun inkişafı, adətən, müəyyən çəkilən xərclərdən asılıdır. İnnovasiyaların öyrənilməsi kommersiya baxımından: Tələbatı ödəmək məhsulun rentabellik tələblər və satış həcmi, satış kanalı və metodları məzənnəsi;Bazarda firmanın şöhrəti; Müştərilər və istehlakçılar arasında əlaqələrin sabitliyi; Şirkətin istehsal gücü; Maliyyə imkanları: Kütləvi istehsalı və satışı investisiyaların ümumi məbləği; Dövlət standartlarına uyğunluğunun təmin edilməsi; Yeniliklər müəlliflik şəhadətnamələrinin və patentlərin qorunması təmin edir. Vaxt itirmədən kütləvi istehsalına nail olmaq üçün hasilat başlanandan, ötən beş ili əhatə edən üçillik dövr də baş verən proses məhsulun özünü doğrultmasını öyrənmək üçün kifayətdir. Buna əsasən işlənib inkişaf etmiş yeni məhsulların səmərəliliyinin qiymətləndirilməsinin müxtəlif

    metodları var: a) Ekspert rəyləri; b) Gözlənilən gəlirin qaydalarını müəyyən

    edilməsi; c) Ehtimalı yanaşmaşlar; d) Bir neçə amillərin qiymət dinamikası nəzərə alınmaqla, mənfəət gözlənilir və ya qiymətlər miqyasını istifadə edilməsi; e) çoxölçülü qiymət meyarı:

    İnnovasiya yeni məhsullar bu kampaniyada istehsal varlığı gücünü və texnaloji istifadə səmərəliliyini artırmaq üçün onlara imkan verir.

    Məsələn, yeni tütün məhsulların və malların satışının həyata keçirilməsi siqaret çəkməklə bağlı əlavə xərclər tələb etmir. Toplaşan dəqiq məlumat yeni məhsulların uğurlu nəticəsidir.

    Sənayenin cəlbediciliyinə təsir edən onun rəqibləri və bacarığıdır. Yeni rəqabət qabiliyyətli məhsullar və qabilliyyətinə firmanın təsiri birbaşa onun məhsul haqda siyasətindən asılıdır.

    Firma iştirak dərəcəsi müxtəlif şöbələrində yeni məhsulun inkişaf tədbirlər dən,müəssisədə istehsal həcmi və onun məhsullarının xarakteri ilə müəyyən edilir. İstehlak mallarının yeni siyasəti ticarət firması üçün marketinq üzrə mütəxəssis müəyyənləşdirilməsində əsas rol şirkətlərdən asılıdır. İstehsalat şirkətləri, mal və texniki siyasətin istehsalı üzrə ixtisaslaşmış sindikatlar,texnoparklar firmalar üçün innovativ çixış yoludur.

    Cəmiyyət inkişaf etdikcə elm özünün spesifik qanunauyğunluqları və artım meylləri, iş metodları, texnologiya və texnikası, əməyin təşkilinin prinsipləri və sistemi, xüsusi hazırlanmış kadrları ilə insan fəaliyyətinin müstəqil sferasına çevrilmişdir. Bu, son hədd artımını bilməyən digər sferaların əksəriyyətindən fərqli olaraq, daimi inkişaf etməkdə olan sferadır. Bununla yanaşı, elm sferası üçün ayrılan əmək, maliyyə və material resursları müəyyən məhdudiyyətə malikdir. Məhz resursların məhdudluğu məhdud resursların müəyyən prioritet istqamətlərə, elmi-texniki fəaliyyət növlərinə məqsədli cəlb edilməsi üzrə strategiya və taktikanı işləyib hazırlamağa məcbur edir.

    Elmi(elmi-tədqiqat) fəaliyyət- elmi biliklərin alınmasına və tətbiqinə yönəldilmiş fəaliyyətdir. Fundamental elmi tədqiqat- insanın, cəmiyyətin onu əhatə edən təbii mühitin formalaşması, fəaliyyəti və inkişafının əsas qanunauyğunluqları haqqında yeni biliklərin alınmasına yönəldilmiş təcrübi və ya nəzəri fəaliyyətdir. Tətbiqi elmi-tədqiqat- təcrübi məqsədlərə nail olunması və konkret vəzifələrin həlli üçün üstün olaraq yeni biliklərin tətbiqinə yönəldilmiş tədqiqatıdır. Elmi-texnikifəaliyyət(ETF)- texnoloji, mühəndis, iqtisadi, sosial, humanitar və digər problemlərin həlli, elmin, texnika və istehsalın vahid sistem kimi fəaliyyətinin təmin olunması üçün yeni biliklərin alınmasına, tətbiqinə yönəldilmiş fəaliyyətdir.

    Texnika (techne - mahorat, sanʼat) - moddiy boylik olish hamda odamlar va jamiyatning extiyojlarini qondirish maqsadida inson atrofdagi tabiatga taʼsir qilishiga imkon beradigan vositalar va koʻnikmalar majmui.

    Təcrübi işləmələr elmi tədqiqatların aparılması nəticəsində və ya əməli təcrübə əsasında əldə edilmiş biliklərə əsaslanan, insanın həyat və sağlamlığının qorunmasına, yeni materialların, məhsulların, proseslərin, qurğuların, xidmətlərin, sistem və ya metodların yaradılmasına və gələcəkdə onların təkmilləşdirilməsinə yönəldilən fəaliyyətdir.

    ETF müxtəlif növlərə bölünür. Onlar arasında sərhədlər şərtidir və onları çətin ayırmaq olur. Bundan başqa, ETF-də məşğul olanlar çox tez-tez yalnız onun bir növü ilə məhdudlanıb qalmışlar. Belə ki, alim, ixtiraçı “elm-istehsalistehlak” tsiklinik hamısında iştirak edə bilərlər. ETF yalnız nəticəsi elmi tədqiqat və təcrübi-konstruktor işləmələr(ETTKİ) sayılan fəaliyyət sferasını deyil, həm də layihə, konstruktor təşkilatlarının, istehsal aparatının, təsərrüfat və sənaye sahələrinin bu nəticələri reallaşdırmaq qabiliyyətini, o cümlədən bunun üçün biliklərə malik olacaq kadrların hazırlanması qabiliyyətini özündə birləşdirir. ETF kateqoriyasını müəyyən edilməsinə bu cür yanaşma elmi-texniki tərəqqinin idarə olunması üçün metodoloji cəhətdən çox vacibdir.

    Ona görə ki, bu yanaşmaya yeni yexnika və texnologiyaların yaradılmasının, istehsalı və tətbiqinin bütün mərhələ və formalarında qarşılıqlı əlaqədə olmalıdırlar.

    O, “elmi-istehsalistehlak” tsikli haqqında təsəvvürü praktiki olaraq üzvi vəhdətdə istifadə etməyə imkan verir. Belə yanaşma həm də ona görə məhsuldardır ki, o, insan fəaliyyətinin bu sferasının təşkili formalarını müxtəlif tipli və səviyyəli elmi-texniki komplekslərin formalaşdırılması zəruriliyinin əsaslandırılmasına qədər izah edir və şərtləndirir.

    Elm dərketmə, təhsil, mədəniyyət, sosial, hərbi və s. bu kimi funksiyaları yerinə yetirir. Lakin əmtəə-pul münasibətləri inkişaf etdikcə, iqtisadi funksiya aparıcı funksiyalardan birinə çevrilir. O, bütün digər fəaliyyət sferalarında konkret əməyə qənaət olunmasının və onun məhsullarının yüksəldilməsinin başlıca amilinə çevrilir. Qeyd etmək lazımdır ki, istehsalda və digər sferalarda əməyə qənaət olunması elmin öz sferasında əmək məsrəflərindən asılıdır. Bu asılılıq elm sferasında ictimai-zəruri xərclərin formalaşmasına obyektiv tələbatı şərtləndirir. Əməyə qənaət qanunauyğunluğu nə qədər güclü fəaliyyət göstərirsə, onda ictimai əməyin, resursların daha böyük hissəsi elmin inkişafına yönəldilməlidir.

    Bu isə o deməkdir ki, elmi biliklərin dəyəri getdikcə artır. Məhsul istehsalının elmtutumluluğunun artması, elmtutumlu təsərrüfat sahələrinin yaranması və inkişafı meyllərinin nəzəri əsası məhz bundan ibarətdir. Həmin nəzəri əsas müxtəlif idarəetmə səviyyələrində elmi-texniki və innovasiya siyasətinin işlənib hazırlanması zamanı mütləq nəzərə alınmalıdır.

    Elmin bilavasitə məhsulu- özündə yeni bilikləri əks etdirən və onun mütəxəssislər tərəfindən eyni başa düşülməsini və mənimsənilməsini təmin edən anlayışlar, nəzəri konstruksiyalar, modellər və digər informasiyalardır. Bu məhsul əmtəəyə çevrilir və yenilik kimi çıxış edir.

    Elmin məhsulu və ya intellektual məhsul iki yolla: bazar və qeyri-bazar reallaşdırılması yolu ilə istifadə oluna bilər. Əgər intellektual fəaliyyət məhsulu bazarda reallaşdırılırsa, onda o, yenilik kateqoriyasından yeni tətbiq olunan(innovasiya) kateqoriyasına keçir.


    Göstəricilər


    2011

    2012

    2013

    2014


    Dövlət büdcəsindən elmə çəkilən xərclər milyon manat

    106.1

    116.7

    117.0

    124.2

    ümumi daxili məhsula nisbətən, faizlə


    0.2

    0.2

    0.2

    0.2

    dövlət büdcəsinin xərclərinə nisbətən, faizlə


    0.7

    0.7

    0.6

    0.7

    Tədqiqat və işləmələrə çəkilən daxili xərclər:

    milyon manat



    109.8

    117.3

    122

    123.8

    ümumi daxili məhsula nisbətən, faizlə


    0.2

    0.2

    0.2

    0.2

    Tədqiqat və işləmələrdə istifadə olunan əsas vəsaitlər, milyon manat


    95.2

    88

    107.2

    122.2

    Cədvəl.No 5

    Elmi bazar münasibətləri sisteminə daxil etmək üçün hazırda aralıq nəticə-müqavilənin tələblərinə uyğun olaraq başa çatdırılmış, sifarişçi tərəfindən müqavilə qiymətləri üzrə reallaşdırılan elmi-tədqiqat və təcrübi konstruktor işlərinin nəticəsi kimi qəbul edilmiş elmi-texniki məhsul nəzərə 7 alınır. “Yeni tətbiq olunan”(“innovasiya”) termini təxminən son 15-20 il bundan əvvəl elmi ədəbiyyatda və praktiki fəaliyyət sahəsində geniş tətbiq olunmağa başlanmışdır. Yenilik- fundamental, tətbiqi tədqiqatların və işləmələrin hər hansı bir fəaliyyət sferasına onun effektivliyinin yüksəldilməsi üzrə tərtib olunmuş nəticəsidir.

    Yenilik- elmi və texnikanın nailiyyətlərinin tətbiqi və bazar istifadəsi üzrə fəaliyyətin yalnız aralıq yekunudur. Yenilik intellektual məhsulun növlərindən biri şəklində, məsələn, kəşf, anlayış, elmi yanaşma, eyni prinsip, standart, tövsiyə, metodika, yeni və ya təkmilləşdirilmiş məhsula sənədləşmə, patent, səmərələşdirici təklif, ixtira, “nou-hau”, marketinq tədqiqatlarının nəticələri və s. formada təsbit edilə və rəsmiləşdirilə bilər. Yenilik termininin sinonimi “yenicə” anlayışı sayılır ki, bu da əvvəllər mövcud olmayan hər hansı yeniliyi özündə əks etdirir. “Yenilik” və “yenicə” anlayışları ilə “tədqiqat”, “ixtira” və “kəşf” anlayışları sıx əlaqədardır.

    Təbiət və ya bəşər mühiti haqqında əvvəllər məlum olmayan məlumatların alınması və yaxud əvvəllər məlum olmayan hadisəsinin müşahidə olunması tədqiqat sayılır. İxtira dedikdə, yeni qurğuda, mexanizmdə, aləmdə, texnologiyada, metodda və insan tərəfindən yaradılan digərlərində reallaşdırılmış tədqiqatın nəticəsi sayılır. Ola bilsin ki, kəşf yardımçı tədqiqatın yekunu olsun. Kəşf, eləcə də ixtira, bir qayda olaraq, fundamental səviyyədə və bəzən ixtiraçı tərəfindən təklikdə edilə bilər. Onlar təsadüfi olaraq baş verə bilərlər və gəlir əldə etmək məqsədi daşımırlar. Yenilik istehsala, idarəetmə sisteminə tətbiq olunduğundan sonra bazarda istehlak olunan məhsula çevrilir və onun reallaşdırılmasından iqtisadi, sosial və ya digər effekt növləri alınır, daha doğrusu o, yeni kateqoriyaya- yeniliyə və ya innovasiyaya çevrilir. 8 Ədəbiyyatda “innovasiya” termininə dair çoxlu sayda təriflərə rast gəlinir.

    Lakin tədqiqatçıların bu iqtisadi kateqoriyaya müstəsna dərəcədə diqqət yetirmələrinə baxmayaraq elmi fikir indiyə qədər “innovasiyanın elə bir universal tərifini işləyib hazırlamışdır ki, həm nəzəriyyənin, həm də praktikanın tələblərinə cavab verə bilsin, eləcə də onları həyata keçirən konkret subyekt- dövlət, region, sahə, müəssisə baxımından uyğunluq olsun”. İnnovasiya dedikdə, heç də yalnız istehsala tətbiq olunan obyekt deyil, həm də onun uğurla tətbiq olunması, və mənfəət gətirməsi nəzərdə tutulur.

    Aparılmış elmi-tədqiqatın və ya edilmiş kəşfin nəticələrinə görə o, keyfiyyətcə özündən əvvəlki oxşarından fərqlənir. İnnovasiyanın reallaşması prosesində baş verən elmi-texniki, texnoloji və təşkilati dəyişikliklərin məcmusunu innovasiya prosesi, yeniliklərin yaradılması, yayılması və istifadəsi dövrünü isə innovasiya tsikli adlandırmaq olar.Tədqiqat obyektindən və predmetindən asılı olaraq iqtisadi ədəbiyyatda innovasiyanı proses sistem dəyişiklik və nəticə kimi nəzərdən keçirirlər.

    Yeni iqtisadi kateqoriya kimi “innovasiya” terminini elmi dövriyyəyə XX əsrin ilk onilliklərində avstriya, sonradan amerika alimi Jozef Şumpeter daxil etmişdir. J. Şumpeter özünün “İqtisadi inkişaf nəzəriyyəsi”(1911) işində ilk dəfə olaraq inkişafında dəyişikliklərin yeni kombinasiyaları məsələlərinə(daha doğrusu, innovasiya məsələlərinə) baxmış və innovasiya prosesinin tam təsvirini vermişdir. J. Şumpeter inkişafda dəyişikliyi ayırmışdır:

    1) yeni texnikanın, texnoloji proseslərin istifadəsi və ya istehsalın yeni bazar təminatı;

    2) yeni xassələrə malik məhsulların tətbiqi;

    3) yeni xammalın istifadəsi;

    4) istehsal dəyişikliyi və təşkili və onun maddi-texniki təchizatı;

    5) yeni satış bazarlarının meydana çıxması.

    O sübut etdi ki, iqtisadiyyatda mərkəzi fiqur novator-sahibkar olacaqdır. J. Şumpeterə görə, innovasiya-yeni növ istehlak mallarının, yeni istehsal və nəqliyyat vasitələrinin, bazarların və sənayedə təşkilati formaların tətbiqi və istifadəsi məqsədilə baş verən dəyişiklikdir. J. Şumperter özünün “Texniki inkişaf nəzəriyyəsi” əsərində innovasiyaya texniki dəyişikliyin iqtisadi təsiri kimi baxmışdır. O, istehsal funksiyası çərçivəsində innovasiya sahibkarlığının mahiyyətini tapmağa cəhd etmiş və innovasiya prosesləri nəzəriyyəsinin əsaslarını tədqiq etmişdir.

    Yeniliyə texnologiyanın və idarəetmənin dəyişməsi kimi baxan alim innovasiya prosesində sahibkarın rolunu qeyd etmiş və onu ixtira ili yenilik arasında əlaqələndirici adlandırılmışdır. Lakin nədənsə o, innovasiyaya verdiyi tərifdə imkanını, kadrların kəmiyyət və keyfiyyət tərkibində dəyişiklik aparılması mümkünklüyünü nəzərə almamış, effektiv yüksəldilməsi mütləqliyini göstərməmişdir.

    T. Brayna görə, innovasiya elə bir prosesdir ki, burada intellektual əmtəə- ixtira, informasiya, nou-hau və ya ideya-iqtisadi məzmun kəsb edir. Lakin göründüyü kimi bu tərifdə də müsbət effektin mütləqliyi, eləcə də ideyanın reallaşdırılmalı olduğu bazarın vacibliyi yaddan çıxarılmışdır.

    Xartman Xauştaynın 1979-cu ildə Berlində nəşr olunan “Leiting industrieller Forchung und Entwicklund” kitabında qeyd olunur ki, innovasiya-ideyanın, təklifin, elmi-tədqiqi qərarın, modelin praktikada tətbiqi, həyata keçirilməsi və istifadəsidir.Lakin bu tərifdə də ideyanın bazara qədər hərəkəti nəzərə alınmır, istehsalın təşkili strukturunda, kadrların tərkibində dəyişiklik imkanına, qəbul olunmuş ideyanın mütləq səmərəliliyinə baxılmır.

    Məşhur eston iqtisadçısı V.H. Lapinə görə, innovasiya-insanların məlum tələbatını daha yaxşı ödəmək üçün yeni təcrübi vasitələrin yaradılmasına, yayılmasına və istifadəsinə yönəldilmiş kompleks prosesdir(118, s.23). Göründüyü kimi, burada innovasiya konkret obyekt kimi nəzərdən keçirilmir, təşkilati-idarəetmə, sosial və digər innovasiyalar nəzərə alınmır.

    Prof. F. Valentanın təbirincə, innovasiya istehsal mexanizminin ilkin strukturundakı dəyişiklikdən başqa bir şey deyil(53, s.37), daha doğrusu, onun daxili strukturundan yeni vəziyyətə keçiddir. Yeni vəziyyəti alim burada məhsullara, texnologiyalara, istehsal vasitələrinə, işçi qüvvəsinin peşəkar və ixtisaslı strukturuna, təşkilatlarına aid edir. Başqa sözlə desək, F.Valenta innovasiya anlayışına həm müsbət, həm də mənfi sosial-iqtisadi nəticələrə malik dəyişiklikləri daxil edir.

    Lakin burada da yeni növ xammaldan, yeni satış bazarlarından istifadə imkanı inkar olunur, innovasiya mənasını pozan mənfi nəticələrin ehtimalı qeyd edilir.

    Innovasiya anlayışı haqqında yuxarıda qeyd olunanları təhlil edib ümumiləşdirdikdən sonra aşağıdakı nəticələri çıxarmaq olar:

    1.Obyektlərin, sistem, müəssisə və cəmiyyətin bütövlükdə bir vəziyyətdən digərinə, daha təkmilinə və əvvəlcədən yenilik nəzərdə tutan vəziyyətə keçid üzrə konkret situasiyaların sonsuz sayı çoxlu miqdarda şərhlərin və təriflərin yaranmasına imkan verir.

    2.Daha təkmil vəziyyətə keçid yeniliklərin-yeni vasitələrin, qaydaların, məhsulların, metodların, texnologiyaların tətbiqini və reallaşdırılmasını nəzərdə tutur ki, bunları da fikirləşmək, işləyib hazırlamaq və ixtira etmək lazımdır.

    3.İnnovasiya yeni biliklərin reallaşdırılmış məcmusu kimi müvafiq sahələrdə praktiki tətbiqə malik olmalı və effekt verməlidir.

    Çünki, birincisi, İdeyaların generasiyası hadisə, onların qiymətləndirilməsi və seçilməsi ən yaxşı ideyalardan ayrılmalıdır. İkincisi, melumatnin və ya həddən artıq çoxlu təcrübə və ixtisas ekspert yaradıcılığına mane olur. Müxtəlif qruplarının yaradılması ideyasının xarakterlerin və müxtəlif yanaşmaların olmasını təmin edir.

    Məhsuldar və hadisəli olmaqla texnoloji innovasiya hər iki istiqamətdə sənayedə əhəmiyyətini nümayiş etdirə bilər.Sahə elminin vəziyyəti indiki elmi-tədqiqat, layihə-konstruktor işlərinə və innovasiya fəaliyyətlərinə olan tələblərə cavab vermir.

    Üçüncüsü, insanlar bu qruplarda iştirak etməlidir, öz fikirlərini

    qəbul etdirmək üçün üstünlüyü əldə etməlidirlər. Dördüncüsü, kicik qrup çox iri problemlər var, qruplarda isə koordinasiya rəhbəri asılı olaraq yaranır. İnnovasiya qrup optimal ölçüsü təxminən on iki nəfər. Beşincisi, qrupun fəaliyyətinin nəticəsi olan iş şəraitindən asılıdır. Burada da sakitlik və rahatlıq, kənar müşahidəçilərin olmaması, xeyirxahlıq şərait tələb olunur.

    1.3İnnovasiya prossesinin əsas mərhələləri

    Yaradıcı işçilərin və onların fəaliyyətinin nəticələri yalnız uzunmüddətli perspektivdə dəyərləndirilə bilər. İnnovasiya prosesi dedikdə, müəssisənin hər bir həlqəsinin işinin rentabelliyinə nəzarət zamanı onun fəaliyyətinin müxtəlif sferalarının balanslaşdırılmasının təkmilləndirilməsi başa düşülür. Bütün yeniliklər firmanın işinin müxtəlif tərəflərinin sistemli, kompleks təhlili əsasında aparılır ki, burada da ən başlıcası alınmış nəticələrin artıq əldə edilənlərlə deyil, bazarın həmin vaxtda malik odluğu potensiala(tutumluluqla) müqayisə etməkdən ibarətdir. İnnovasiya prosesi yeni növ məhsulun mənimsənilməsi və buraxılan məhsulun modernləşdirilməsini, yeni maşın, avadanlıq və maerialların istehsalata tətbiqini, yeni texnologiyalardan və məhsulun istehsalı üsullarından istifadə edilməsini, habelə istehsalın təşkilinin və mütərəqqi idarəetmə metodlarının, vasitə və qaydalarının tətbiqini nəzərdə tutur.İnnovasiya prosesi müxtəlif yollarla həyata keçirilə bilər. Hər bir konkret halda daha səmərəli yolun seçilməsi texnologiyanın xarakteri, son məhsul bazarı, firmanın potensialı, iqtisadi iqlim, rəhbərliyin səriştəlilik dərəcəsi kimi şərt və amillərdən asılıdır.

    Iqlim tushunchasi oʻz ichiga muayyan hududda uzoq vaqt davomida yigʻilgan harorat, namlik, atmosfera bosimi, shamol, yogʻin va boshqa meteorologik parametrlar statistikalarini oladi. Ushbu parametrlarning uzoq vaqt emas, balki muayyan vaqtdagi holatlariga ob-havo deyiladi.
    İstənilən halda müxtəlif qruplar tərəfindən həyata keçirilən çoxüzlü və çoxmərhələli proseslərin, bir çox insanlar, bölmə və təşkilatlar arasında dinamik qarşılıqlı təsirin rolu böyükdür. Bununla yanaşı, həmişə uğur qazanılması maneə və müqavimətin aradan qaldırılması ilə bağlıdır. Odur ki, innovasiyalar təşəbbüssüz və inadsız, habelə istehsal, insan, təşkilati və sosial amillər sahəsində iri xərclər çəkmədən mümkün deyildir. Elmi- texniki innovasiya yeni prizmadan baxmaqla fealiyyetine yeni problemler ve düzgün idarə ve onlarin mehsula yanaşmaların şərttləndirir, və bunun edilməsinin ,reallaşmasının da formalaşmasını yəni elmi- texniki hadisənin baş verməsini müəssisə özü tənzimləməlidir. İnnovasiya sisteminin esas idare ve duzgun duzgun formalasmasi Ölkənin qarşısında duran əssas meselelərdən biridir.

    Elmi- texniki bunlarin da en vacibi umumiyyetle mehsula ve diger (maddi) elmi- texniki mehsulun emtee munasibetlerinde mehsullarla eyni derecede istirakinin temin edilmesidir ,eyni pul sisteminin innovasiya sisteminin inkişafınakömək etməsi ortaya konkret bir nece formalaşmış meseleni cixarir ki, bu da intellektual mehsula munasibetin deyisdirilmesi kimi ifadə oluna bilər.

    Bu hadisə onlarin arasinda bas verən də mecmusu hemcinin zamani munasibetlerin aiddir ve istehsali ile olan subyektlərin mecmusu mesğul istifadesi texnologiyaların ferqli olaraq innovasiya yeni ınnovasiya potensialindan sisteminde təkcə deyil.Ona görə də ölkənin innovasiya sistemi vahid və tam bir struktur təşkil etməli və mütləq dövlətin himayəsində olmalıdır. Bu sasən onunla şərtlənir ki, innovasiya fəaliyyəti bir qayda olaraq, həmişə innovasiya hadisəinin bütün mərhələlərində risklə bağlı olur. Ona görə də bu hadisəin gedişi, düzgün idarə edilməsi və son ( yeni) məhsulun realizə lunmasının təminatı əvvəlcədən həyata keçirilməlidir. Bunun üçün müvafiq qanunvericilik aktları paketinin işlənib hazırlanması və təsdiq edilməsi vacibdir.


    Beləliklə, ölkənin iqtisadiyyatının innovasiya yolu ilə qurulması məhz milli innovasiya sisteminin yaradılması və fəaliyyətinin təmin edilməsindən asılıdır. Yuxarıdakı araşdırmaları ümumiləşdirərək, milli innovasiya sistemi ölkənin daxilində, ümumiyyətlə, yeni bilik və texnologiyaların istehsalı və yayılması, idarə edilməsi hadisəinin bütün iştirakçılarının və onların arasında bu hadisə zamanı təzahür edən münasibətlərin məcmusudur. Burada innovasiya sisteminin ” milliliyi” anlayışı dövlət himayəsinin olmasını bildirir.Azərbaycan Respublikasında bazar münasibətlərinə uyğun milli innovasiya sisteminin yaranması və uğurlu fəaliyyəti aşağıdakı amillərdən əsaslı surətdə asılıdır:
    1. yeni texnologiyaların, texnikanın, ideya və biliklərin istehsaları olan müəssisələr şəbəkəsinin mövcudluğu
    2. yeni məhsul istehsal edə bilən istehsalat müəssisələri şəbəkəsinin mövcudluğu
    3. sadalanan istehsal hadisələri iştirakçılarının ( müəssisələr və digər subyktlərin ) maliyyələşdirilməsi sisteminin mövcudluğu
    4. bütün tərəflər arasında münasibətlərin tənzimləmə mexanizminin olması
    və s.
    Milli innovasiya sisteminin yaranması və formalaşmasına mane olan bir sıra amillər də vardır ki, onları da aradan qaldırmadan bu sistemin yaranması mümkün deyil. Bu amillərdən biri innovasiya fəaliyyətinə dövlət dəstəyinin son dərəcə zəifliyidir.
    İkinci amil kimi respublikanın intellektual mülkiyyət obyektlərinin uçotunun olmamasını göstərmək olar.
    İntellektual mülkiyyət dedikdə, əsasən elm, texnika, ədəbiyyat, incəsənət və digər yaradıcılıq sahəsindəki intellektual fəaliyyətinin nəticəsində olan hüquq başa düşülür.
    İnnovasiya hadisəinin mərkəzi fiqurunu ixtiraçı təşkil edir.
    Sonra yeni ideyalar yaranır, sonradan isə bəzən bütöv bir kollektiv tərəfindən həmin ideyaların reallaşdırılması mexanizmi işlənib hazırlanır. Bu baxımdan yeni innovasiya təşkilatlar: - konsorsium, daxili venzur və s. əsas rol oynayır. Milli iqtisadiyyatın dirçəldilməsi və inkişafı, ilk növbədə elm tutumlu, rəqabətə davamlı istehsal sahələrinin işə düşməsi üçün innovasiya fəaliyyəti subyektlərinin bazar münasibətlərinə uyğunlaşdırılması təmin olunmaqla, bu fəaliyyətin dövlət tənzimlənməsi sisteminin yaradılması zəruridir.Bu, ilk növbədə onunla şərtlənir ki, innovasiya fəaliyyəti bir qayda olaraq yüksək risklə bağlıdır.Dövlətin tənzimləmə mexanizmi bazar iqtisadiyyatı şəraitinə uyğunlaşa bilən innovasiya biznesinin yaranması, istehsalın yenidən qurulması və elmi təşkilatların fəaliyyət istiqamətlərinin məqsədyönlü, adekvat dəyişilməsini və elmi-texniki kompleksin təşkilati strukturunun yenidən qurulmasını əhatə edən qlobal məsələlərdən biridir.Bu mexanizm normativ-hüquqi və təşkilati-iqtisadi tədbirlərin həyata keçirilməsini nəzərdə tutmalıdır.Bu tədbirlər aşağıdakı istiqamətlərdə bölünməlidir .
    1. Əlverişli iqtisadi şəraitin yaradılması: 
    - özəlləşdirilən sənaye müəssisələrinin struktur dəyişikliklərinin yeni texnika və texnologiyadan istifadə etməklə aparılması;
    - maliyyə vəsaitlərinin istehsalat müəssisələrinin yenidən qurulmasına cəlb edilməsinin stimullaşdırılmasını təmin edən sağlam maliyyə bazarının yaradılması;
    - rəqabəti təmin edən dövlət tənzimləmə qanunvericiliyi sisteminin yaradılması və s.
    2. Əlverişli elmi-texniki mühitin yaradılması:- elmi kadrların ixtisas yönümünün dəyişdirilməsi sisteminin yaradılması (Rusiya Federasiyası və digər ölkələrin imkanlarından istifadə edilməsi də daxil edilməklə);
    - dövlət sifarişləri sisteminin formalaşdırılması və bunun üçün məqsədli maliyyələşdirmənin tətbiqi;
    - sənaye müəssisələri və elmi təşkilatların kooperasiyasının dəstəklənməsi;
    - elmi-texniki sahədə kicik sahibkarlığın dövlət dəstəyi və s.

    3. Innovasiya fəaliyyətini yaradan investisiya iqliminin formalaşdırılması:


    - innovasiya xərclərinin stimullaşdırılması, yeni texnologiyalara əsaslanan maşınqayırma sənayesinin məhsullarının ixracının genişləndirilməsini təmin edən vergi sisteminin yaradılması;
    - innovasiya biznesinin subyektlərinə güzəştli kreditlərin verilməsi mexanizminin işlənib hazırlanmasına aid

    4. Elmi, elmi-texniki və innovasiya fəaliyyəti ilə məşğul olan müəssisələr şəbəkəsinin yaradılması:


    - müəssisələrin potensial imkanlarının qiymətləndirilməsi və müflisləşmə meyarının seçilməsi;
    - müflisləşmiş müəssisələrə dövlət yardımı, köməyi mexanizminin yaradılması;
    - elmi müəssisələrin inventarizasiyası, attestasiyası və dövlət akkreditasiyası sisteminin yaradılması və s.
    Innovasiya hadisələrinin dövlət tənzimlənməsi mövcud iqtisadiyyatın bazar münasibətlərinə keçirilməsinin başlıca şərtlərindən biridir.
    Bu strategiya aşağıdakı istiqamətləri özündə əks etdirməlidir:
    1. Maddi, maliyyə və intellektual resursların təmərküzləşdirilməsini nəzərə almaqla sənayenin müxtəlif sahələrində elmi-texniki potensialın restrukturizasiyasının aparılması; 
    2. Bahalı cihaz və avadanlıqlarından istifadə etməklə elm tutumlu məhsulların istehsalı ilə məşğul olan innovasiya fəaliyyəti subyektləri üçün effektiv bazar mexanizmi kimi lizinqdən istifadə sisteminin işlənib hazırlanması;
    3. Innovasiya fəaliyyətini genişləndirmək və kapital bazarının inkişafına şərait yaratmaq üçün bank kreditinin cəlb edilməsi sistemi mexanizmlərinin təkmilləşdirilməsi;
    4. Neftin, neft məhsullarının və qazın ixracından alınan mənfəətin bir hissəsinin innovasiya fondu yaratmaq üçün ayrılması və istifadəsi;
    Neft (turkcha neft, fors, neft), qoramoy - suyuq yonuvchi qazilma boylik, organik birikmalarning , asosan, uglevodorodlarning murakkab aralashmasidan iborat modda. Yer yuzasidan, asosan, 1,2-2,0 km chukurlikdagi yer osti gumbazlarining gʻovak yoki seryoriq togʻ jinslari (qum, qumtosh, ohaktoshlar)da joylashgan.

    5. Elmi-texniki işçilər, alimlər və mütəxəssislərin iştirakı ilə innovasiya layihələrinin işlənməsi və idarə olunması institutunun yaradılması;
    6. Innovasiya fəallığının əhəmiyyətli dərəcədə artırılmasını təmin edən vergi sisteminin tətbiq edilməsi.
    Innovasiya sferasında dövlət orqanlarının əsas funksiyalarına daxildir: 
    - elmi tədqiqatlara və innovasiya fəaliyyətinə vəsaitin toplanması;
    - innovasiya fəaliyyətinin koordinasiyası;
    - innovasiya fəaliyyətinin stimullaşdırılması, innovasiya risklərinin sığortalanması, köhnəlmiş məhsul istehsalına görə dövlət sanksiyalarının qoyulması;
    - innovasiya hadisələrinin hüquqi bazasının, xüsusilə müəlliflik hüququnun
    - innovasiya fəaliyyətinin kadr təminatı;
    - elmi innovasiya infrastrukturunun formalaşması;
    - innovasiyanın sosial və ekoloji yönümlü olmasının təmin edilməsi;
    - innovasiya hadisələrinin beynəlxalq aspektlərinin tənzimlənməsi. 
    Innovasiya fəaliyyətinə dövlət dəstəyinin əsas istiqamətləri aşağıdakılardır:
    - elmi-texniki nailiyyətlərin mənimsənilməsi və istehsalın təzələnməsi əsasında məhsulun rəqabət qabiliyyətinin artırılmasını təmin edən innovasiya aktivliyinin yüksəldilməsinə kömək göstərilməsi;
    - müasir texnologiyaların əsasını təşkil edən innovasiyaya hərtərəfli dəstək verilməsi;
    - yenilikçilərin, xüsusən kicik sahibkarlığın dövlət tərəfindən hüquqi qorunması və dəstəklənməsi;
    - yenilikçilərə dövlət tərəifndən vergi, kredit, gömrük, amortizasiya, arenda güzəştlərinin yaradılması;
    - innovasiya fəaliyyətinin zəruri məlumat ilə dövlət tərəfindən təmin edilməsi;
    - sertifikasiya, marketinq tədqiqatları, reklam və yeni məhsulun təchizatı ilə bağlı işlərin aparılmasında yenilikçilərə dövlət tərəfindən kömək göstərilməsi;
    - mürəkkəb texnikanın təmirinin həyata keçirilməsində dövlət köməyinin göstərilməsi. Dövlət Statistika Komitəsinin (DSK) məlumatlarına görə, 2000-2004-cü illər ərzində kimya sənayesi müəssisələrində əsas kapitala 60,9 mlrd. manat vəsait yönəldilmişdir ki, onun da 13,6 mlrd.manatını və ya 22,3 faizini xarici investisiya, 47,3 mlrd.manatını və ya 77,7 faizini isə daxili investisiyalar təşkil etmişdir.Nəticədə sənaye sektoruna yönədilmiş investisiyaların ümumi həcmində bu sahəyə qoyulan investisiyaların payı 0,78 faiz olmuşdur.Keçən əsrin 70-80-ci illərində respublikamızın kimya sənayesi müəssisələrində 160 adda məhsul istehsal edilir və planlı təsərrüfat sisteminin qaydalarına uyğun tələbatçılara çatdırılırdı.Lakin, suverenlik illərində bazar iqtisadiyyatına keçidlə əlaqədar kimya müəssisələri öz ənənəvi xammal təchizatçılarını və hazır məhsul tələbatçılarını itirdiklərindən, aşağı güclə işləyir və əvvəllər istehsal edilən məhsul çeşidlərinin sayı 4-5 dəfə azalmışdır.Hazırda kimya məhsullarının 95 faizdən çoxu daxili bazarda, əsasən müəssisələrin bir-birinə korporasiya əlaqələri əsasında satılır.
    DSK-nın və «Azərkimya» Dövlət Şirkətinin məlumatlarına görə, 2015-ci ildə ölkə üzrə ixrac olunan məhsulların yalnız 3,0 faizini, idxalın isə 4,4 
    faizini kimya sənayesi məhsulları təşkil edir.Deməli, respublikamızın kimya sənayesi hələlik idxal yönümlü sahələr sırasındadır.Lakin ölkə ərazisində mövcud olan kimya müəssisələrinin maddi-texniki bazası, yüksək ixtisaslı kadrların mövcudluğu innovasiya hadisəini yeniləşdirməklə hazırda idxal olunan məhsulları istehsal etmək iqtidarındadır.Məlumdur ki, sahənin innovasiya fəaliyyəti elmi-texniki, intellektual potensialı səfərbər edərək, sənaye istehsalının səmərəliliyini və digər iqtisadi inkişafı əhatə edən kompleks təşkilatı-texniki, iqtisadi və sosial tədbirlər sistemidir.Məhsuldar və hadisəli olmaqla texnoloji innovasiya hər iki istiqamətdə sənayedə əhəmiyyətini nümayiş etdirə bilər.Sahə elminin vəziyyəti indiki elmi-tədqiqat, layihə-konstruktor işlərinə və innovasiya fəaliyyətlərinə olan tələblərə cavab vermir.Laborator avadanlıqların fiziki və mənəvi aşınması müasir elmi-texniki tədqiqatların aparılmasına imkan vermir.Bu baxımdan, son illərdə sənayedə prinsipial olaraq texnoloji yeniləşmə, yeni radikal məhsuldar innovasiya hadisəi həyata keçirilmir, yaxud bu sahədə dinamiklik müşahidə edilmir.
    Innovasiya fəaliyyətinin təşkilinin fərqləndirici cəhəti ondan ibarətdir ki, o, elm və texnikanın hərtərəfli tətbiqinə, yeni növ məhsulların işlənib hazırlanmasına, mütərəqqi texnoloji hadisələrin yaradılmasına, mövcud məhsul növlərinin keyfiyyətinin yaxşılaşdırılmasına və əmək vasitələrinin modernləşdirilməsinə, yaradıcılıq axtarışlarına və yeniliklərə, iqtisadi artımın əldə edilməsinə və s. yönəldilmişdir.Deməli, innovasiya fəaliyyəti yalnız müəssisənin sərəncamında olan iqtisadi ehtiyatları deyil, həmçinin istehsal, bölgü, mübadilə və istehlakla əlaqədar olan münasibətlərin bütün kompleksini əhatə edir.
    Innovasiya fəaliyyətinin ən ümdə məqsədi daha çox mənfəət əldə etməkdirsə, onun əsas vəzifəsi ehtiyat çıxaran, emal və istehlak edən sahələrdə investisiyalar arasındakı nisbəti yaxşılaşdırmaqdan, vəsaiti elmi-texniki tərəqqinin sürətləndirilməsini təmin edən sahələrin xeyrinə yenidən bölüşdürməkdən ibarətdir.Həmin məqsəd və vəzifələri rəhbər tutaraq, başlıca istiqamətləri müəyyənləşdirməyi lazım bildik.
    1   2   3   4   5


    Download 0.49 Mb.

    Bosh sahifa
    Aloqalar

        Bosh sahifa


    AZƏrbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti magistratura məRKƏZİ Əlyazması hüququnda

    Download 0.49 Mb.