Boshlang’ich sinf “O’qish” darslarida ertak matnini o’qitishda pedagogik texnologiyalardan foydalanish




Download 24.03 Kb.
Sana26.03.2019
Hajmi24.03 Kb.
Boshlang’ich sinf “O’qish” darslarida ertak matnini o’qitishda pedagogik texnologiyalardan foydalanish. H.Qoraboyev SamDU huzuridagi XTXQTMOHM o’qituvchisi Omonova Oysha Oqdaryo tuman 23- maktabning boshlang’ich sinf o’qituvchisi. Xalq og’zaki ijodi – insoniyatga tengdosh eng qadimiy san’at. O`zbek xalqi ming yillar davomida yaratgan milliy xazinamizning nodir merosi bo`lgan og`zaki badiiy ijodi hamisha inson kamoloti, yurt farovonligi, jamiyat yetukligi borasida ma`naviy ozuqa bo`lib xizmat qiladi. Yillar to’zonidan omon-eson o`tib, avlod-ajdodlardan meros qolgan folklor janrlari ijtimoiy-siyosiy, ta`limiy-tarbiyaviy sohalarda maktab, ma`naviy-ma`rifiy yo`nalishda yo`lboshlovchi vazifasini o`taydi.
Janr (fransuzcha genre - „koʻrinish“) - shakliy va tarkibiy xususiyatlar majmui bilan tavsiflanuvchi asar turi.
Xalqning turmush tajribalari, kundalik kuzatishlari natijasida yuzaga kelib, o`z isbotini topgan maqollar, naqllarni hayot maktabi darsligi desak mubolag`a bo`lmaydi. Xalq ogzaki ijodida ertak janrining bolalar tomonidan yaxshi qabul qilinib, qiziqib oqilishining sabablaridan biri ertak tilining tasirchanligi, otkirligi, manodorligi va xalq tiliga yaqinligidir. Ertaklarning kopchiligida real hayot tasviri sarguzasht elementlar bilan qoshilib ketadi. Ertakning otkir, maroqli sujeti, voqea rivojidagi favqulodda ajoyib vaziyat bolalarni maftun qiladi, undagi mard, kuchli, topqir, dovyurak, chaqqon qahramonlar, ertakning goyaviy yonalishi, unda ezgulik kuchining yaxshilikning doimo galaba qilishi bolalarni oziga tortadi. Ertakda qabul qilingan hikoya qilish shakli bir xil soz va iboralarning qayta-qayta takrorlanib turishi, ohangdorligi, tilining tasirchanligi, ifoda vositalarining jonliligi, bolalar uchun juda qiziqarliligidir. Ertakda qatnashuvchilar kopincha rahmdil, saxiy, adolatli hamda ularning aksi bolgan yovuz, baxil, ochkoz kishilar timsoli bo’ladi. Ertakning pedagogik qiymati shundaki, oquvchilar unda togrilik, halollik galaba qilganidan, kambagal kishilar qiyinchilikdan qutilganidan, yani yaxshilik, ezgulik royobga chiqqanidan va yomonlik, vovuzlik mahkumlikka uchraganidan quvonadilar. Ular hayotda ham doimo shunday bolishini istaydilar. Masalan, „Halollik ertagida (12.30) asosiy fikr kambagallarga yordam korsatish, oz mehnati bilan hayot kechirish bolib, bu hatto butun xalq istagi ekanligi goyasi ilgari surilgan bo‘lsa, „Hiylagarning jazosi ertagida esa (8.57) soddadilning togriligi hiylagarning makri ustidan golib kelishi, xiyonat jazosiz qolmasligi goyasi ilgari surilgan. Har ikki ertak ham togrisozlilikning galabasi bilan yakunlanadi. Bunday galaba maishiy ertaklardan tashqari, sehrli ertaklarda ham ifodalangan. Boshlangich sinflarda hayvonlar haqidagi ertaklar koproq oqitiladi. „Borining tabib bolgani haqida ertak (A.Obidjon) (8.70), „Kozacha bilan tulki(8.51) kabi ertaklar aniq hayotiy hikoyalar tarzida oqitiladi va tahlil qilinadi. Ertak matni ustida ishlashda tanlab oqish, savollarga javob berish, oquvchilarning ozlari ertak mazmuniga oid savollar tuzib, javob berishlari, reja tuzish, qayta hikoyalash, ijodiy davom ettirish, ertak aytish, qahramonlarni grafik tasvirlash kabi ish turlaridan foydalaniladi. Bunday ertaklarda hayvonlarning odatlari tahlil qilinadi, ammo ularni kishilar xarakteriga taqqoslash tavsiya qilinmaydi. Maktab tajribasidan malumki, kichik yoshdagi oquvchilar ertakdagi hayvonlar gapirmasligini, tulki va turna bir-birinikiga mehmonga bormasligini yaxshi biladilar, ammo ertaklar dunyosini hayotiy hikoya kabi qabul qiladilar. Ertakni oqib tahlil qilganda, barcha ishlar matnning mazmunini yaxshi idrok etishga, sujet rivojini, qatnashuvchi personajlarning xatti-harakati, ozaro munosabatlarini togri tasavvur etishga yonaltiriladi. Bunda tanlab oqish va qayta hikoyalashning ahamiyati katta. Masalan, „Odobli bolish osonmi (A. Obidjon) (8.113) ertagining mazmunini ozlashtirish uchun quyidagi topshiriqlardan foydalanish mumkin: 1. Sichqonchaning onasi bilan qilgan suhbatini oqing. Sichqonchaning „Odobli bolish uchun nimalar qilish kerak degan savoliga onasi qanday javob qaytarganligini sozlab bering. 2. Sichqonchaning mushuk bilan uchrashgan holati aks ettirilgan orinni topib oqing. Nima uchun „Shum Baroq kozidagi yovuzlik birdaniga sonadi 3. Echki nima uchun Sichqonchani „Kam bolma deb duo qiladi Shu orinni topib oqing. Ertakni tahlil qilishning oxirgi bosqichida „Ertakning sizga juda yoqqan joyini topib oqing, „Nima uchun aynan shu joyi yoqqanini ayting, „Hayotingizda ertakdagi voqealarga oxshash voqealar bolganmi kabi savol-topshiriqlar yordamida oquvchilarning ertak xulosasini tushunishlariga erishiladi. Boshlangich sinf oquvchilari hayvonlar haqidagi ertaklardan tashqari, „Davlat(4-s.49-b), „Ilm afzal(4-s.44-b), „Hiylagarning jazosi(4-s.57-b), „Hunarsiz kishi olimga yaqin(4-s.61-b) kabi maishiy ertaklarni ham oqiydilar. Bunday ertaklarda xalq oz hayotini hikoya qiladi, shu sababli oquvchilar ertakni oqigach, otmishdagi xalq hayotini, oy-fikrlari va orzu-istaklarini bilib oladilar. Bunday ertaklarni tahlil qilish badiiy hikoya tarzida uyushtiriladi. Bolalar oqituvchi rahbarligida ertakda qatnashuvchilarning xulq-atvori, ayrim hatti-harakatlarini baholaydilar, ularning bir-birlariga bolgan munosabatlarini aytadilar va Shular asosida ayrim obrazlar haqida xulosalar chiqaradilar, ertak rejasini tuzadilar, ertakni rollarga bolib oqiydilar. „Davlat ertagi oddiy turmushga tegishli hodisalarni tasvirlovchi ertakdir. Ertakni oqishga tayyorlash uchun ota-bobolarimiz atrofimizdagi tabiatni, borliqni qanday tasavvur etishlari haqida suhbat otkaziladi. Bunday suhbat ertakdagi badiiy obrazlarni, ularning ozaro munosabatlarini, xulq-atvorlari, xarakterlarini togri tushunishga yordam beradi. „Davlat ertagi matni ustida ishlash jarayonida oquvchilar „Dehqonning xonadoni qanday hayot kechirar ekan, „Nima uchun Davlat dehqonning xonadonidan ketishni istamaydi kabi savollarga javob topish orqali ertak qahramonlarini baholaydilar, ahil va inoq bolib, halol mehnat qilish lozim degan xulosaga keladilar. Ertak ustida ishlashda bolalarni ertakni oqishgagina etnas, balki uni aytib berishga orgatish ham muhimdir. Ertak aytish ogzaki nutqni ostiradi, bolalar nutqini yangi soz va iboralar bilan boyitadi. Oquvchilarni 1-sinfdayoq ertak tilidan erkin foydalanishga orgatish uchun ertak bilan birinchi tanishtirishda uni oqituvchi aytib berishi mumkin. Oquvchi ertak mazmunini ozlashtirib olgandan song, uning tili ustida ishlashga alohida ahamiyat qaratiliShi zarur.
Til deb murakkab muloqot tizimiga yoki shu tizimni oʻrganish va ishlatish qobiliyatiga aytiladi. Tilni oʻrganuvchi sohaga tilshunoslik deyiladi. Jahon tillari miqdorini aniqlash uchun til va sheva orasida farq oʻrnatish zarur.
Ertak mazmunini qayta hikoyalashda, qahramonlarga tavsif berishda oquvchilarning oz nutqida til vositalaridan orinli foydalanish talab qilinadi. Til vositalaridan foydalanish uchun talab va vaziyat, ehtiyoj yaratish zarur. Ertak tilida shunday soz va iboralar borki, ular bolaga ozgacha tasir korsatadi. Masalan, „Yolbars, Tulki va Bori ertagida „Tog echkisi siz ulugimizniki bolsin, „Quyon siz podshohimizning ertalabki nonushtangiz bolsin, „Kiyik kechqurungi taomingiz, qoy kunduzgi xoragingiz bolsin kabi gaplar tarkibidagi ajratib korsatilgan sozlarga oquvchilar diqqati qaratilib, ertakni sozlab berayotganda ulardan nutqda foydalanishlariga erishish zarur. Ertaklarda keltirilgan maqollar ustida ishlash, ularda ilgari surilayotgan goyalarni bolalar ongiga yetkazish, yod oldirish yoli bilan boglanishli nutqni ostirish, nutqning tasirchanligini oshirish lozim. Masalan, „Rostgoy bola ertagida bola oz rostgoyligi bilan podshoga maqul bolganligi hikoya qilingan. Bu ertakning yangi pedagogik texnologiya asosida o‘tish namunasini quyida keltiramiz: Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxari: O’zbekiston Respublikasining “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” Barkamol avlod – O’zbekiston taraqqiyotining poydevori.
Adabiyot (arab. - adab so‘zining ko‘pligi) - 1. Fan va amaliyotning biror sohasidagi yutuqlarni umumlashtiruvchi asarlar majmui (texnikaviy A., qishloq xo‘jaligi A.i, siyosiy A. va boshqalar). 2. San’atning bir turi (badiiy A. deb ham ataladi)
Respublika (lot. respublica, res - ish va publicus - ijtimoiy, umumxalq) - davlat boshqaruvi shakli, unda bar cha davlat hokimiyati organlari saylab qoʻyiladi yoki umummilliy vakolatli muassasalar (parlamentlar) tomonidan shakllantiriladi, fuqarolar esa shaxsiy va siyosiy huquqlarga ega boʻladilar.
Toshkent: “O’zbekiston”, 1997.
Toshkent - Markaziy Osiyoning eng yirik qadimiy shaharlaridan biri - O‘zbekiston Respublikasining poytaxtidir. Oʻrta Osiyoning yirik sanoat-transport chorraxasi va madaniyat markazlaridan biri. Mamlakatning shimoli-sharqiy qismida, Tyanshan togʻlari etaklarida, 440–480 m teppalikda, Chirchiq daryosi vodiysida joylashgan.
O’zbekiston Respublikasining “Ta’lim to’g’risida”gi Qonun (1997-yil 29-avgustda qabul qilingan) Barkamol avlod – O’zbekiston taraqqiyotining poydevori. – Toshkent: “O’zbekiston”, 1997. Imomov K., Mirzayev T., Sarimsoqov B., Safarov O. O’zbek xalq og’zaki poetik ijodi. –Toshkent,” O’qituvchi”, 1990. Jumaboyev M. “Bolalar adabiyoti va folklor”. –T.,O’qituvchi, 1990. Madayev O., Sobitova T. Xalq og`zaki poetik ijodi. –Toshkent: ”Sharq” nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi bosh tahririyati, 2003. Matchonov S., Shojalilov A., G’ulomova X., Sariyev Sh. Dolimov Z. “O’qish kitobi”: 4-sinf uchun darslik. –Toshkent: “Yangiyo’l poligraf servis” 2013.


Download 24.03 Kb.

Bosh sahifa
Aloqalar

    Bosh sahifa


Boshlang’ich sinf “O’qish” darslarida ertak matnini o’qitishda pedagogik texnologiyalardan foydalanish

Download 24.03 Kb.