• QUVONDIQOV RUSTAM ABDURASUL O’G’LIning
  • MUNDARIJA KIRISH
  • II.BOB. Rossiya Federatsiyasi
  • Xulosa
  • Obekti.
  • I.BOB. TABIIY RESURSLAR VA ULARDAN FOYDALANISH XUSUSIYATLARI. 1.1 Tabiiy resurslar va ularning asosiy turlari.
  • Yevropa
  • Islandiya , Fransiya , Yaponiya
  • Hindistonda
  • Nizomiy nomidagi




    Download 264.73 Kb.
    bet1/5
    Sana24.03.2017
    Hajmi264.73 Kb.
      1   2   3   4   5

    O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI

    OLIY VA O‘RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI

    NIZOMIY NOMIDAGI

    TOSHKЕNT DAVLAT PЕDAGOGIKA UNIVЕRSITЕTI

    «TABIYOT FANLARI» FAKULTЕTI

    «Gеografiya va uni o’qitish mеtodikasi» kafеdrasi

    “Himoyaga ruxsat etilsin”

    Fakultеt dеkani

    ____________E.

    Vazir (arab. - yuk koʻtaruvchi) - oʻrta asrlarda Yaqin va Oʻrta Sharq davlatlarida, shu jumladan Oʻrta Osiyo xonliklarida hukumat idorasi yoki kengashi (devon) boshligʻi. V. lar vaziri aʼzam rahbarligida davlatni idora etish vazifalari bilan shugʻullangan. V.
    Respublika (lot. respublica, res - ish va publicus - ijtimoiy, umumxalq) - davlat boshqaruvi shakli, unda bar cha davlat hokimiyati organlari saylab qoʻyiladi yoki umummilliy vakolatli muassasalar (parlamentlar) tomonidan shakllantiriladi, fuqarolar esa shaxsiy va siyosiy huquqlarga ega boʻladilar.
    RYuzlikayeva

    «____» ____________2014 yil

    5140500 - «Gеografiya va iqtisodiy bilim asoslari» ta'lim yo’nalishi

    401- guruh talabasi

    QUVONDIQOV RUSTAM ABDURASUL O’G’LIning

    “Rossiya tabiiy resurslari va ularning joylashuvi” mavzusidagi



    BITIRUV MALAKAVIY ISHI

    Ilmiy rahbar: «Gеografiya

    va uni o’qitish mеtodikasi»

    kafеdrasi dotsеnti, g.f.n

    ___________ N. Safarova

    «Himoyaga tavsiya etilsin»

    «Gеografiya va uni o’qitish

    mеtodikasi» kafеdrasi mudiri

    _______g.f.n. N.R.Alimqulov

    «____»____________2014



    MUNDARIJA

    KIRISH ………………………………………………………………………..3-4

    I.BOB. Tabiiy resurslarva ulardan foydalanish xususiyatlari………………….....5

    1.1 Tabiiy resurslar va ularning asosiy turlari………………………………….5-16

    1.2 Tabiiy resurslardan xo’jalikda foydalanish xususiyatlari…………………16-22

    II.BOB. Rossiya Federatsiyasi tabiiy resurslarning hududiy joylashuvi…………23

    2.

    Rossiya (ruscha. Россия), Rossiya Federatsiyasi (ruscha. Российская Федерация) - Yevropaning sharqida, Osiyoning shimolida joylashgan mamlakat. Maydoni jihatidan dunyoda eng katta mamlakat. Quruqlikdagi chegarasi 22125,3 km, dengiz chegarasi 38807,5 km. R.
    1 Rossiya Federatsiyasining geografik o’rni va tabiiy sharoiti……………...23-29

    2.2 Rossiya Federatsiyasining tabbiy resurslarining geografik tarqalish xususiyatlari…………………………………………………………………...29-45

    III. Bob.” Rossiya Federatsiya” mavzusini o’qitish texnoligiyasi………………..46

    3.1 “Rossiya Federatsiyasi” mavzusi o’qitishda diagramavastatistik ma’lumotlardan foydalanish…………………………………………………...46-50

    3.2 “Rossiya Federatsiyasini” o’qitishda pedagogik tehnologiyalardan foydalanish………………………………………………………………….....50-57 Xulosa………………………………………………………………………....58-59 Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati…………………………………….....60-61

    Kirish


    Dolzarbligi: Hozirgi kunda globallashuv jarayoni jadal sur’atlarda davom etmoqda.Shu bilan bir qatorda aholining o‘sishi, sanoat korxonalarining ko‘payishi ham kuzatilmoqda.
    Adabiyot (arab. - adab so‘zining ko‘pligi) - 1. Fan va amaliyotning biror sohasidagi yutuqlarni umumlashtiruvchi asarlar majmui (texnikaviy A., qishloq xo‘jaligi A.i, siyosiy A. va boshqalar). 2. San’atning bir turi (badiiy A. deb ham ataladi)
    Aholi - Yer yuzida yoki uning muayyan hududi, qitʼa, mamlakat, tuman, shaharida istiqomat qiluvchi odam (inson) lar majmui. Aholini tadqiq etish bilan maxsus fan - Demografiya shugʻullanadi.aholi oʻrtasida sodir boʻlayotgan jarayonlar biologik, geografik, ijtimoiy-iqtisodiy omillar taʼsirining natijasidir.
    Ayniqsa Rossiya davlatlari iqtisodiy jihatdan o‘sish ko‘rsatkichlari jahonnning boshqa mintaqalariga nisbatan yuqori bo‘lmoqda. Doimiy o‘sib borayotgan aholining va sanoat korxonalarining tabiiy gaz, neft maxsulotlari, yer va boshqa tabiiy resurslarga bo‘lgan ehtiyojlarini qondirish uchun bugungi kunda tabiiy resurslardan samarali foydalanish, ularning yangi zaxiralarini topish kabi muammolar ko‘ndalang bo‘lib turibdi.
    Neft (turkcha neft, fors, neft), qoramoy - suyuq yonuvchi qazilma boylik, organik birikmalarning , asosan, uglevodorodlarning murakkab aralashmasidan iborat modda. Yer yuzasidan, asosan, 1,2-2,0 km chukurlikdagi yer osti gumbazlarining gʻovak yoki seryoriq togʻ jinslari (qum, qumtosh, ohaktoshlar)da joylashgan.
    Xususan tugaydigan resurslarni xar tomonlama ilmiy jihatdan o‘rganish, tadqiq etish, ularni o‘zlashtirish jarayonida zamonaviy innavatsion texnologiyalarni qo‘llash dolzarb muammolardan biridir. Shuning uchun ham men tanlagan mavzu dolzarb mavzu hisoblanadi. Rossiya tabiiy resurslarining umumiy zaxira miqdori hamda mavjud tabiiy resurslarni necha yilga yetishini bashoratlashni va ilmiy jihatdan o’rganish. Hamda hozirda bo’layotgan atrof muhitni ifloslanishini oldini olish va tabiiy resurslardan samarali foydalanish.

    O‘zbekiston Respublikasi “Ta’lim to‘g‘risida”gi qonuni, “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” ta’lim sohasidagi vazifalarini belgilab beradi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A. Karimov o‘zining “Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch” asarida ta’lim-tarbiya to‘g‘risida quyidagilarni alohida ta’kidlab o‘tadilar.Ma’naviyatni shakllantirishga bevosita yana bir muhim hayotiy omil bu –ta’lim-tarbiya tizimi bilan chambarchas bog‘liqdir.

    “Bu o’rinda shuni ham aytib o’tish kerakki, davlatning rivojlanishida uning mustaqil iqtisodiy siyosat olib borishiga ham tabiiy boyliklarning o’rni kattadir” degan yurtboshimiz darhaqiqat barcha davlatlarning rivojlanishi hamda yuksalishi uchun u yerda mavjud bo’lgan resurslarning ahamiyati juda kattadir.

    Yer - Quyosh sistemasidagi Quyoshdan uzoqligi jihatdan uchinchi (Merkuriy, Venera sayyoralaridan keyin) sayyora. U oʻz oʻqi atrofida va aylanaga juda yaqin boʻlgan elliptik orbita boʻyicha Quyosh atrofida aylanib turadi.
    Asar (arab. - iz, qodsiq) - 1) bi-ror narsadan qolgan yoki undan darak beruvchi belgi; nishon, iz; 2) Muhammad (sav) dan qolgan barcha sunnatlar; 3) olim, yozuvchi, rassom, bastakor va boshqa ijodining mahsuli.
    Mustaqillik - davlatning ichki va tashqi ishlarda boshqa davlatlarga qaram boʻlmay faoliyat koʻrsatishi. M. tamoyillariga rioya etish davlatlararo oʻzaro munosabatlarda yetakchi, hukmron qoidadir. Har bir davlatning mustaqilligini tan olish oʻzaro tinchtotuv yashashning prinsiplaridan biridir.
    Siyosat (arab. سياسة (siyasa) - ot tarbiyalash, ot boqish) - davlatni boshqarish sanʼati. Siyosat biror guruh, jamiyatni boshqarish jarayonidir. Ushbu jarayonda tegishli guruh vakillari ham qatnashishadi.
    Ayrim mamlakatlar esa, bunday resurslari mavjud bo’lmasada ularning intelektual salohiyati yuqoriligi tufayli boshqa davlatlar hududidan yoki tabiiy resurslarni qayta ishlash orqali davlatning iqtisodiyotini o’sishi uchun turli sohalarni rivojlantiradi. Ayniqsa hozirda rivojlangan mamlakatlar rivojlanayotgan davlatlarga investetsiya kiritib u davlatning iqtisodiyotini o’sishiga ko’maklashgan holda o’zining iqtisodiyotiga ham naf keltirmoqda. Rossiya davlati maydoni jihatidan birinchilar qatorida turadi.
    Maydon - ochiq, meʼmoriy jihatdan tartibga keltirilgan, atrofi bino, inshootlar yoki daraxtlar bilan toʻsilgan keng satq. Toʻrtburchakli, temperaturapetsiyasimon. doirasimon, tuxumsimon (oval) va boshqa shakllarda yopiq yoki ochiq holda boʻladi.
    Shuningdek bu yerda mavjud bo’lgan resurslar va minera boyliklar juda ko’pdir. Shu bilan bir qatorda bu davlatning katta mablag’i shu resurslar orqali to’planadi. Jumladan bu yerda resurslarni tayyor xomashyo sifatida sotadi. Biror mamlakatni iqtisodiy geografik o‘rniga tavsif berishda uning iqtisodiy geografik o‘rnini o‘rganib chiqish kerak. Chunki har bir mamlakat iqtisodiy rivojlanishi uchun barcha omillar, jumladan iqtisodiy geografik o‘rni va geosiyosiy sharoiti katta ahamiyatga ega.

    “Mamlakatimizda va butun dunyoda yuzaga kelayotgan murakkab geosiyosiy sharoitda bizning zimmamizda mamlakatimizning havfsizligi va barqarorligini ta'minlash, shu muqaddas zaminimizda hukm surayotgan tinch-osoyishta hayotni saqlash kabi bir-biridan mas'uliyatli va keng ko'lamli bir qator vazifalar borki, yurtimizning, jondan aziz farzandlarimizning bugungi va ertangi kuni ana shu masalalarni qanchalik muvaffaqiyat bilan hal etishimizga bog’liqdir”. (I.Karimov) “ Asosiy vazifamiz - vatanimiz taraqqiyoti va halqimiz farovonligini yanada yuksaltirshdir” “O'zbekiston”, 2010,18 - bet) [1]



    Obekti. Rossiya Federatsiyasining tabiiy resurslari.

    Predmeti. Rossiya Federatsiyasining tabiiy resurslari va ularning joylashuvi hamda tabiiy resurslarni mamlakat iqtisodiyotidagi ahamiyatini o’rganish.

    Maqsadi. Rossiya Federatsiyasida tarqalgan tabiiy resurslarini mamlakat iqtisodiyotiga ahamiyatini o’rganish, ulardan unumli foydalanish barcha tabiiy resurslardan oqilona foydalanish va ularni kelajak avlodga saqlab qolish va tezqayta tiklanadigan resurslardan foydalanish choralarini o’rganish. Barcha mavjud resurslarini o’rganishdir.

    Vazifa: Rossiya Federatsiyasining resurslarini miqdor jihatdan o’rganish. Barcha mavjud resurslar ya’ni suv, tuproq, o’rmon, o’simlik va hayvonot, mineral resurslarini iqtisodiyotda tutayotgan o’rni.

    a) Mamlakatning geografik o’rni va tabiiy boyliklari.

    b) Iqtisodiy va ijtimoiy sohalarda tabiiy resurslarning ahamiyatini baholash

    c) Tabiiy resurslar tarqalgan hududlardagi tafovutlar va ularning sababini aniqlash

    d) Tabiiy resurslardan oqilona foydalanish masalalarini o’rganish

    I.BOB. TABIIY RESURSLAR VA ULARDAN FOYDALANISH XUSUSIYATLARI.

    1.1 Tabiiy resurslar va ularning asosiy turlari.

    Tabiiy resurslar — kishilik jamiyati faoliyati uchun zarur bo’lgan va xo’jalikda bevosita foydalaniladigan tabiat elementlaridir (modda va quvvat turlari). Tabiiy resurslarga tuproqlar, foydali yovvoyi o’simlik va hayvonot dunyosi, mineral xomashyo, suv va hokazolar kiradi. Inson faoliyati jarayonida hosil bo’lgan moddiy resurslar tabiiy resurslarni qayta ishlash jarayonida vujudga keladi. Tabiiy resurslarning hududiy majmualarining rivojlanishini va ulardan foydalanish muammolarini tabiiy resurslar geografiyasi o’rganadi. Uning quyidagi tarmoqlarga ajratiladi: yеr, o’rmon, agroiqlim, yеr osti, Dunyo okeani, quruqlikdagi suv resurslari va boshqalar. Tabiiy resurslar geografiyasi o’z muommolarini yеchishda tabiiy va iqtisodiy geografiya fanlari yutuqlariga tayanadi. Demak, tabiiy resurslar tabiiy sharoitdan farq qilib, moddiy ishlab chiqarishga bevosita jalb qilinadi va uning xom ashyo bazasini tashkil qiladi. Tabiiy resurslar kelib chiqish manbalariga va joylashishiga, qayta tiklanish darajasiga, iqtisodiy jihatdan to’ldirilishiga, almashtirish (boshqa narsalar bilan) imkoniyatiga qarab turli xil guruhlarga bo’linadi. Kelib chiqish manbalariga qarab energetika, iqlim, suv, mineral, o’simlik, tuproq, rekreasiya resurslariga bo’linadi. Foydalanish maqsadlariga ko’ra ko’p maqsadli (yеr, suv, havo, o’rmon), sanoatda yoki qishloq xo’jaligida ishlatiladigan resurslarga ajratiladi.

    Zahira xususiyatiga qarab tugaydigan va tugamaydigan resurslarga bo’linadi. Tugaydigan resurslar o’z navbatida tiklanmaydigan (mineral yoqilg’i, metall rudalari va h.

    Iqlim tushunchasi oʻz ichiga muayyan hududda uzoq vaqt davomida yigʻilgan harorat, namlik, atmosfera bosimi, shamol, yogʻin va boshqa meteorologik parametrlar statistikalarini oladi. Ushbu parametrlarning uzoq vaqt emas, balki muayyan vaqtdagi holatlariga ob-havo deyiladi.
    Metallar (yun. metalleuo - qaziyman, yerdan qazib olaman) - oddiy sharoitda yuqori elektr oʻtkazuvchanligi, issiq oʻtkazuvchanligi, elektr oʻtkazuvchanligi, elektr magnit toʻlqinlarini yaxshi qaytarishi, plastikligi kabi oʻziga xos xususiyatlarga ega boʻlgan oddiy moddalar. M.
    k) va tiklanadigan (suv, havo, yеr, o’rmon, tuproq, hayvon, gidroenergetika) resurslarga bo’linadi. Tugamaydigan tabiiy resurslarga quyosh, geotermal, shamol, qalqish va oqim energiyalari kiradi. Boshqa narsalar bilan o’rnini almashtirish darajasiga qarab, almashtirib bo’ladigan va almashtirib bo’lmaydigan resurslarga bo’linadi. Masalan, ko’mirni suv va quyosh energiyasi bilan almashtirish mumkin. Almashtirib bo’lmaydigan (o’rnini boshqa narsa bilan qoplash) resurslarga metall resurslar kiradi. (1-chizma).

    Jahonda faqat to’rtta davlat, ya’ni AQSH, Xitoy, Rossiya, Kanada barcha tabiiy resurslarga ega. Qolgan davlatlar ma’lum bir resurslarga boy, ma’lum birlari esa ularda umuman yo’q. Masalan, Arab davlatlari neftga boy, ammo ularda o’rmon, suv, tuproq boyliklari kam.

    Yer resurslari— bu ma’lum bir davlat, viloyat, joy, mintaqa yoki materiklar hududidagi tabiiy-tarixiy xususiyatlari bilan ajralib turadigan, aniq bir xo’jalik maqsadlarida muntazam foydalanib kelinayotgan yoki shu maqsadlarda foydalanish uchun yaroqli bo’lgan yеrlardir.

    Viloyat - maʼmuriy-hududiy birlik. Oʻrta asrlardan maʼlum. Sharqning ayrim mamlakatlari (Afgʻoniston, Turkiya va boshqa), shuningdek Oʻrta Osiyo xonliklari viloyatlarga boʻlingan. 1924-yil shoʻrolar oʻtkazgan milliy-davlat chegaralanishi arafasida Turkiston ASSR 6 V.
    Kanada poytaxti - Ottava shahri. BMT va NATO aʼzosi hamda AQSh bilan „Erkin iqtisodiy savdo aylanmasi toʻgʻrisida“gi shartnomasi tuzgan. Birlashgan qirollik dominioni. 1931-yilda suveren huquqi berilgan.
    Mintaqa - Yer yuzasining tabiiy geografik kenglik zonalligining eng yuqori bosqichi. Yer pusti yoki geografik qobiqning biror jihatdan oʻxshash boʻlgan, kenglik boʻylab choʻzilgan nisbatan kambar qismi. M.

    Ma’lum bir hududdagi barcha yеrlar shu davlatning (viloyat, tumanning) yеr fondi deb ataladi. Yer fondi quyidagi qismlardan iborat: qishloq xo’jaligida foydalaniladigan yеrlar va maxsus maqsadlarda foydalaniladigan yеrlar (sayohat, transport, sanoat va boshqa maqsada) va boshqalar. Ko’p davlatlarda yеr fondi uch qismdan iborat: davlat ixtiyoridagi yеrlar, turli tashkilotlar ixtiyoridagi yеrlar, xususiy yеrlar. Ma’lum bir joyning, davlatning yеr resurslari tizimining tavsifi ana shu davlatning yеr kadastri deb ataladi. Xalq xo’jaligining, ayniqsa, qishloq xo’jaligining rivojlanishi ko’p jihatdan tuproq resurslariga bog’liqdir.

    Tuproq resurslari — bu ma’lum bir joydagi, foydalanish shaklidan qa’tiy nazar barcha tuproq qatlamidir. Xosildor tuproqlarga ega bo’lgan davlatlarda yoki xududlarda qishloq xo’jaligini, ayniqsa, dehqonchilikni rivojlantirish ancha yеngil va kam xarajat talab etadi. Eng hosildor tuproqlar dasht va o’rmon-dasht zonalarida tarqalgan qora tuproqlardir. Ular tarkibida chirindi miqdori yuqori bo’lishi bilan ajralib turadi. Tuproqlarning o’simliklarni hosil beradigan darajada suv va moddiy oziqlar bilan taminlay olish xususiyatiga hosildorlik deb ataladi. Tuproqning hosildorligi uning fizikaviy, kimyoviy va biologik





    1-chizma.

    Kimyo, ximiya - moddalarning tuzilishi va oʻzgarishini oʻrganadigan fan. Kimyo boshqa fanlar qatori inson faoliyatining mahsuli sifatida vujudga kelib, tabiiy ehtiyojlarni qondirish, zaruriy mahsulotlar ishlab chiqarish, biridan ikkinchisini xrsil qilish va, nihoyat, turli hodisalar sirlarini bilish maqsadida roʻyobga chiqdi.
    Tabiiy resurslarni klassifikatsiyalash.

    xossalariga bog’liq. Hosildorlik ikki qismga: tabiiy va iqtisodiy turlarga ajratiladi. Tabiiy hosildorlik ko’p hollarda tabiiy va iqlimiy xususiyatlarga bog’liq bo’lsa, uning iqtisodiy turi ishlab chiqarish kuchlari va munosabatlarining rivojlanish darajasiga bog’liq.

    Ishlab chiqarish, moddiy ishlab chiqarish - jamiyatning yashashi va taraqqiy etishi uchun zarur boʻlgan moddiy boyliklar (turli iqti-sodiy mahsulotlar)ni yaratish jarayo-ni; ishlab chiqarish omillarini isteʼ-mol va investitsiyalar uchun moʻljallangan tovarlar va xizmatlarga aylantirish. I.ch.
    Tuproq hosildorligini agrotexnik va agrokimyoviy chora-tadbirlar bilan su’niy oshirish mumkin, bu esa dehqonchilikni rivojlantirishning asosi bo’lib hisoblanadi.

    O’simlik va hayvonot resurslari ham jamiyat rivojlanishida muhim o’rin tutadi. O’simlik va hayvonot resurslari birgalikda biologik resurslarni tashkil qiladi. Biologik resurslar bu tabiat tarkibidagi inson va jamiyat uchun zarur bo’lgan moddiy va ma’naviy boyliklar manbaidir (ovchilik qilinadigan joylar, madaniy o’simliklar, uy hayvonlari, manzarali landshaftlar, organik moddalarni mineral holatgacha parchalaydigan mikroorganizmlar va h.

    Landshaft (nem. Land - yer, schaft - manzara) - 1) tipologik tabiiy komplekslarni umumlashtiruvchi tushuncha: geologik zamini, relyefi, iqlimi, tuproqlari, oʻsimlik turkumi, hayvonot dunyosi, gidrologik rejimining bir xilligi bilan ajralib turadigan va tabiiy chegaraga ega boʻlgan hudud.
    z) o’simlik resurslari o’z navbatida o’rmon, o’tloq, yaylov, oziq-ovqat, dorivor, manzarali va boshqa resurslarga bo’linib ketadi. Hayvonot resurslari mo’yna beradigan, teri beradigan, jun beradigan, go’sht beradigan, zahar beradigan, tuxum beradigan hayvonlarga bo’linadi.

    Hozirgi paytda tabiatning tez sur'atlar bilan har tomonlama o'zlashtirilishi oqibatida juda ko'p o'simlik va hayvonot turlari yo'q bo'lib ketdi, yana bir qanchasi yo'qolib ketish arafasida turibdi. Shuning uchun ham o'simlik va hayvonot dunyosini qo'riqlash va qayta tiklash maqsadida buyurtmalar, qo'riqxonalar, milliy va xalq bog’lari tashkil qilingan.

    Buyurtmalar qonun yo'li bilan tabiiy majmualarni bir qismi qo'riqlanadigan hududdir (hayvonot va o'simlik dunyosi). Buyurtmalar doimiy, vaqtincha, uzoq muddatli, rezervatlar va «saqlanish» joylariga bo'linadi. Bu yеrlarda o'simlik va hayvonot olamining soni inson tomonidan bir me'yorda saqlab turiladi. Uzoq vaqt davomida tabiat majmualarining ma'lum bir qismi qo'riqlanadigan joy uzoq muddatli buyurtma deb ataladi. Bunday buyurtmalar chet ellarda ko'proq tarqalgan. Buyurtmalarda tabiiy resurslardan xo'jalik maqsadlarida foydalanishga ruxsat etiladi. O’simliklarni alohida turlari qo'riqlanadigan buyurtmalarning maydoni kichik bo'lsa (bir necha yuz ga) ular turdosh yoki to'liqsiz buyurtmalar deb ataladi. Uzoq muddatli buyurtmalar Osiyo, Afrika va Shimoliy Amerikada ko'proq joylashgan.

    Afrika - kattaligi va aholi soni boʻyicha dunyoning ikkinchi qitʼasi.
    Osiyo (yun. Asia, ehtimol ossuriycha asu - sharq) - Yer sharidagi eng katta qitʼa (butun quruqlik maydonining 30 % chasini egallagan). Yevrosiyo materigining bir qismi..
    Masalan, Pidaung (M’yanma, 71,7 ming ga, Birma faunasi qo'riqlanadi), Djir-Forest (Hindiston, 130 ming ga, Osiyo yo'lbarsi qo'riqlanadi), Cavo (Keniya, 2088,8 ming ga, Sharqiy Afrika hayvonlari qo'riqlanadi), Selus (Tanzaniya, 3293 ming ga, fillar qo'riqlanadi ), Lvando (Angola, 828 ming ga, qora otsimon antilopa qo'riqlanadi).

    Barcha tabiat majmualari tabiiy holda saqlanadigan hudud qo'riqxona deb ataladi. Odatda ma'lum bir geografik zona uchun hos bo'lgan hududlar qo'riqlash uchun ajratiladi. Bu hududlar muhim ilmiy ahamiyatga ega bo'lishi kerak (o'simlik va hayvonot dunyosi, turli hil boyliklar). Qo'riqxonalar odatda ilmiy ishlar olib boriladigan joylar hisoblanadi. Masalan, Kandalaksha (Rossiya, 180,4 ming ga, tundra landshafti qo'riqlanadi), Askaniya-Nova (Ukraina, 0,5 ming ga, dasht landshafti qo'riqlanadi), Borsa-Kelmas (O'zbekiston, 19,8 ming ga, cho'l landshafti qo'riqlanadi).

    Chet ellarda kompleks va mahsus qo'riqxonalar ajratiladi (botanik, zoologik). Masalan, kompleks qo'riqhonalar: Etosho-Pan (Namibiya, 6734 ming ga, savanna va cho'l landshafti qo'riqlanadi), Yahshi Umid burni (JAR, 6968 ming ga, Ko’p o'simlik va hayvonot dunyosi qo'riqlanadi), Ki-Largo (AQSH, 19 ming ga, Florida suv osti qo'riqxonasi, turli hil marjonlar qo'riqlanadi).

    Florida - AQShning jan. qismidagi shtat. Florida ya.o., materikning unga yondosh qismi va FloridaKis o.larida. Maydoni 152 ming km². Axrlisi 16,7 mln. kishi (2002). Shahar aholisi 85%. Maʼmuriy markazi - Tallaxassi shahri, eng yirik sanoat shahri - Jeksonvill.

    Juda ham hushmanzara hududda joylashgan, inson faoliyati ta'sirida kam o'zgargan yirik kompleks qo'riqxonalar milliy bog’lar deb ataladi. Milliy bog’larda tabiiy resurslardan foydalanish chegaralangan. Bu yеrlarda aholining dam olishiga va sayyohlikka ruhsat beriladi. Ayrim milliy bog’larda ilmiy-tekshirish ishlari ham olib boriladi. Jahondagi yirik milliy bog’lar quyidagilar: Vud-Buffalo (Kanada 4,5 mln .ga, bizonlar qo'riqlanadi, jahondagi yirik milliy bog’ hisoboanadi). Yellouston (AQSH, 896,3 ming ga, to’g’ landshafti qo’riqlanadi); Yosemit (AQSH, 304,4 ming ga, tog’ landshafti, sharsharalar, sekvoyyalar qo’riqlanadi); Nayrobi (Keniya, 11,4 ming ga, savanna va savanna hayvonlari qo'riqlanadi), Serek-Shyofallets (Shvetsiya, 353 ming ga, tog’ landshafti qo'riqlanadi) va h.k.

    Milliy bog’lardan tashqari xalq bog’lari ham bor. Xalq bog’lari – dam olish va sayyohlik uchun foydalaniladigan. Ilmiy ahamiyatga ega bo'lgan, tabiatning inson faoliyati kam ta'sir etgan bir qismi. Xalq bog’larining to'la qo'riqlanadigan qismi tabiiy rezervatlar deb ataladi, bundan tashqari, qisman qo'riqlanadigan va ilmiy ishlar olib boriladigan qismlarga ham bo'linadi. Mashhur xalq bog’lari: Vitosha (Bolgariya, 6,4 ming ga, relikt o'simliklar qo'riqlanadi); Kirkonoshe (Chexiya, Polsha, 83 ming ga, o'rmonlar, subalp va alp, re’likt o'simliklar qo'riqlanadi), Belovej (Polsha, 4.2 ming ga, tabiiy Belovej o'rmonining bir qismi, asosan zubr qo'riqlanadi). O'zbekistonda Jizzax xalq bog’i bor.

    Pólsha (Pólsha Respúblikasi, bunda mamlakatning rasmiy nomida zamonaviy polyakcha republika (respublika) soʻzi emas, balki eski - Rzeczpospolita (polyakchadan: Mushtarak narsa) soʻzi ishlatiladi) - Yevropadagi davlat, shimoldan Boltiq dengizi bilan yuviladi.
    Jizzax - Jizzax viloyatidagi shahar. Viloyatning maʼmuriy, iqtisodiy va madaniy markazi. Sangzor daryosi boʻyida, 460 m balandlikda joylashgan. Toshkent-Samarqand t.y. va Katta Oʻzbekiston trakti yoqasida.
    YUNЕSKO dasturi asosida qo'riqlanadigan joylar biosfera qo'riqxonasi deb ataladi.
    Dastur - 1) biron-bir faoliyat, ishning mazmuni va rejasi; 2) siyosiy partiyalar, tashkilotlar, alohida arboblar faoliyatining asosiy qoidalari va maqsadlari bayoni; 3) oʻquv fani mazmunining qisqacha izohi; 4) teatr, konsertlar va b.
    Masalan, Chotqol biosfera qo'riqxonasi.

    Qishloq xo'jaligi va sanoatning, umuman xalq xo'jaligining deyarli barcha tarmoqlarini rivojlantirishda suv resurslarining miqdori katta ahamiyatga ega. Foydalanish uchun yaroqli bo'lgan dengiz, daryo, ko'l, yеr osti suvlari, tuproqdagi nam, tog’ va qutb muzliklari hamda atmosferadagi suvlar barchasi suv resurslari deb ataladi . Sayyoramizdagi suvlarning umumiy hajmi 1460 mln. km2 atrofida, ulardan 1370 mln. km2. Dunyo okeani suvlari, 90 mln. km3 quruqlik suvlari, 13 mln. km3 atmosfera suvlaridir. Daryo, tuproq va atmosferadagi suvlar eng harakatchan hisoblanadi. Dunyo okeani, yеr osti va muzlik suvlari aksincha kam harakatchan bo'ladi. Xo'jalik ahamiyatiga ega bo'lgan suv resurslarining o'lchamlari quyidagilardir oqimning doimiyligi, suvning minerallashish darajasi, yo'nalishi va tezligi.

    Suv resurslari quyidagi tarkibiy qismlardan iborat: daryo, ko'l, botqoq, muz, doimiy va vaqtincha qorlar, ko'p yillik muzloq yеrlar, Dunyo okeani suvlari. Suv boyliklaridan foydalanish turli shakllarda (suvdan foydalanish va suv iste'mol qilish) va turli maqsadlarda (turmushda, sanoatda, qishloq xo'jaligida, energetikada, kemachilikda va h.k.larda) sodir bo'ladi. Ma'lum bir paytda yеr yuzasiga tushadigan suvlar (yog’in) bilan bug’lanadigan (quruqlik va okean yuzasidan) suvlar (yog’in) o'rtasidagi farq yеrning suv balansi (muvozanati) deb ataladi. Bir yilda yеr yuzasiga tushadigan suvlar (yog’inlar) miqdori 1020 mm, bug’lanish 1020 mm (okean yuzasidan 880 mm, quruqlik yuzasidan 140 mm). Ma'lum bir mamlakatning suv resurslari haqidagi ma'lumotlar to'plami uning suv kadastri deb ataladi. Bundan tashqari, o'qituvchi quyidagilar to'g’risida ma'lumotga ega bo'lishi lozim: suv bilan ta'minlanganlik darajasi, suvdan foydalanish;

    Suv, vodorod oksid, H2O - vodorod (11,19%) va kislorod (88,81%)dan iborat eng sodda kimyoviy birikma. S. rangsiz, hidsiz suyuqlik (qalin qatlamda zangori rangli). Mol. m. 18,0160. Yerning geologik tuzilishi tarixi va unda xayotning paydo boʻlishi, fizik va kimyoviy muhit, iqlim va obxavoning shakllanishida S.
    suv ta'minoti, aylanma suv ta'minoti, suv ombori va h.k.

    Har qanday mamlakatning suv resurslari bilan ta' minlanganlik darajasi ularga bo'lgan talab bilan shu talabni qondirish imkoniyatining bir-biriga muvofiqligidir (foizda yoki birlikda o'lchanadi). Suv resurslaridan foydalanishning tartibi suvdan foydalanish deyiladi va u quyidagi qismlardan iborat:

    1) Suv havzalaridan aholi va xalq xo'jaligi ehtiyojlarini qondirish uchun foydalanish;

    2) Suvni suv havzalaridan olmasdan, o'zidan o'tkazish asosida foydalanish (GES, tegirmon va h.k.);

    3) Tabiatdan foydalanishning umumiy tizimida suv resurslaridan foydalanishning hamma shakllari.

    Suv havzalaridan (tabiiy va sun'iy) yoki suv bilan ta'minlash tizimlaridan suv olish suv iste'moli deb ataladi va ikki turga bo'linadi: suvni qaytarish va qaytarmasdan iste'mol qilish. Iste'molchilarni suv bilan ta'minlash chora-tadbirlarining yig’indisi (suvni olish, tozalash, tashish, iste'molchiga uzatish) suv ta'minoti deb ataladi. Suv iste'moli dunyoda kishi boshiga 3-700 l/sut. Ishlatilgan suvlarni yana qaytadan suv bilan ta'minlash tizimlariga tushishi aylanma suv ta'minoti deb ataladi.

    Daryo suvlaridan tejab foydalanish, daryo suvlari me'yorini tartibga solish, elektroenergiya olish, kema qatnovini yaxshilash uchun turli hil kattalikda suv omborlari quriladi. Suv omborlari daryolarning o'zanida yoki yеr yuzasining botiq joylarida to'g’on qurish yo'li bilan bunyod etiladi.

    Suv resurslarining asosiy tarkibiy qismlaridan biri mineral va shifobahsh suvlardir. Tarkibida ayrim kimyoviy elementlarning birikmalari va gazlar miqdori yuqori darajada bo'lgan suvlar mineral suvlar deb ataladi.

    Gaz - 1) uzunlik va masofani oʻlchash uchun moʻljallangan qad. oʻlchov birligi; arshin. Oʻrta Osiyo, shu jumladan Oʻzbekistonning baʼzi joylarida zar deb ham yuritilgan. Qiymati 0,71 m deb qabul qilingan.
    Chuchuk va mineral suvlar orasidagi farq umumiy minerallashish miqdoriga qarab aniqlanadi. Minerallashish miqdori chuchuk suvlarda 1 g/l dan kam, mineral suvlarda 1 g/l dan yuqori bo'ladi, minerallashish miqdori 50 g/l dan yuqori bo'lsa, bunday suvlar qorishma deyiladi.

    Yuqori haroratga ega bo'lgan yеr osti suvlari termal suvlar deb ataladi. Nisbiy va mutlaq termal suvlar ajratiladi. Nisbiy termal suvlar harorati shu joyning o'rtacha yillik havo haroratidan yuqori bo'ladi.

    Mutlaq termal suvlarning harorati yеr yuzasining eng yuqori o'rtacha yillik haroratidan yuqori bo'ladi ( 37°).

    Demak, suv resurslari faqat boylik bo'lib qolmasdan, balki hayotning asosiy manbalaridan biri hisoblanadi.

    Tabiiy resurslarning ichida jamiyatning rivojlanishida muhim o'rin tutadigani mineral resurslardir. Mineral resurslar xalq xo'jaligining deyarli barcha sohalarida ishlatiladi. Shuning uchun ham bu sohaga tegishli tushunchalar talaygina: mineral xomashyo, mineral boyliklar, foydali qazilma zahiralari, foydali qazilma konlari, ruda, shaxta, mineral xomashyo rayoni va h\ k.

    Litosferaning foydalanish uchun yaroqli bo’lgan moddiy qismiga mineral resurslar deyiladi. Uni ko’p hollarda mineral xomashyo ham deb ataladi. Iqtisodiy jihatdan ajratib olish qulay bo'lgan darajada minerallar miqdoriga ega bo'lgan rudali, norudali qazilmalar hamda ko'l, dengiz, yеr osti va suv osti manbalaridagi tuzlarning tabiiy qorishmalariga mineral xomashyo deb ataladi. Ular tabiiy resurslarning muhim qismini tashkil qiladi va xalq xo'jaligining turli sohalarida ishlatiladi hamda sanoat rivojlanishi uchun asos bo'lib hisoblanadi.

    Iqtisodiy jihatdan qazib olish uchun zarur miqdordagi zahiraga ega bo'lgan, bitta mineral yoki minerallar agregatidan iborat bo'lgan, yеr po'stida foydali qazilmalarning to'planib qolgan joyiga foydali qazilma konlari deyiladi. Ma'lum bir alohida hududdagi va umumiy geologik tuzilishga ega bo'lgan konlar guruhiga havza yoki rayon deb ataladi (Donesk, Kuznesk, Qarag’anda, Dur, Appalachi va boshqalar).

    Geologiya (geo... va ...logiya) - Yer poʻsti va Yerning tuzilishi, tarkibi, harakatlari va rivojlanish tarixi haqidagi fanlar majmui. G.ning dastlabki davri uzoq oʻtmishdan boshlanib togʻ jinslari, minerallar, rudalar haqidagi maʼlumotlar bilan bogʻliq. G.
    [10]

    Foydali qazilmalar, bu noorganik yoki organik yo'l bilan hosil bo'lgan yеr po'stidagi tabiiy mineral birikmalar (hosilalar)dir. Ular xo'jalikni va texnikani ma'lum paytdagi rivojlanish darajasiga qarab tabiiy yoki qayta ishlangan holda xalq xo'jaligida foydalanilishi mumkin. Foydali qazilmalar fizik xossalariga qarab uch guruhga bo'linadi - qattiq, suyug’, gazsimon. Tarkibiga va foydalanish hususiyatlariga qarab quyidagi qismlarga bo'linadi:

    1) Yoqilg’i foydali qazilmalari (kaustobiolitlar). Bu guruhga ko'mir, neft, tabiiy gaz, yonuvchi slaneslar, torf kiradi;

    2) Metalli foydali qazilmalar - qora, rangli, kamyob, nodir va radioaktiv metall rudalari;

    3) Nometall foydali qazilmalar - qurilish hom ashyosi, mineral o'g’itlar va h.k.

    Geologik qidiruv ishlari natijasida aniqlangan mineral hom ashyo miqdoriga foydali qazilmalar zahirasi deb ataladi. Foydali qazilmalar zahiralari o'rganilish darajasiga qarab turli guruhlarga bo'linadi:

    A – foydali qazilma konlari har tomonlama to'la va chuqur o'rganilgan, sanoat jihatdan o'zlashtirilishi mumkin;

    V – foydali qazilma konining asosiy xususiyatlari o'rganilgan;

    S - foydali qazilma konlarining asosiy geologik sharoiti umumiy darajada o'rganilgan.

    Zahiralarning guruhlarga bunday bo'linishi sobiq Ittifoq o'rnida tashkil topgan mustaqil davlatlarda qo'llaniladi.

    Boshqa davlatlarda zahiralar uch guruhga bo'linadi:

    1) Aniqlangan yoki haqiqiy konlar (sifat va miqdor jihatdan to'la o'rganilgan);

    2) To'la aniqlanmagan, ehtimolli konlar;

    3) Tahminiy (bashorat) konlar.

    Zahiralarning hamma turlari yig’indisi umumiy yoki geologik zahira deb ataladi. Bundan tashqari, yana potensial (bashorat qilinayotgan) zahiralar tushunchasi ham bor. Bu zahiralar iqtisodiy sharoitning o'zgarishi natijasida kelajakda o'zlashtirilishi mumkin.

    Xo'jalikda tog’- kon sanoati va u bilan bog’liq bo'lgan qayta ishlash sanoati yеtakchi o'rin tutadigan rayon mineral xomashyo rayoni deb ataladi.

    Foydali qazilma konlarining geografik tarqalishi o'ziga hos hususiyatlarga ega. Platformalarning qalqonlarida qimmatbaho metalli foydali qazilmalar keng tarqalgan (Avstraliya, Osiyo, Yevropa, Shimoliy Amerika, Janubiy Amerika, Afrika).

    Amerika Qoʻshma Shtatlari (AQSh, ingl. United States of America) - Shimoliy Amerikadagi mamlakat. Poytaxti - Vashington shahri, BMT aʼzosi. Amerika Qoʻshma Shtatlari Sharqdan Atlantika, gʻarbdan Tinch okeani, janubi-sharqdan Meksika qoʻltigʻi bilan oʻralgan.
    Yevropa (yun. Yeigore, osuriy tilida „ereb“ - gʻarb) - qitʼa, Yevrosiyo materigining gʻarbiy qismi. Maydoni 10507 ming km2; 730 ming km2 ni orollar tashkil etadi. Qitʼa Shimoliy yarim sharda joylashgan, Osiyo bilan chegarasi shartli ravishda Ural togʻlarining sharqiy etagi, Emba daryosi, Kaspiy dengizi, Kumamanich botigʻi orqali va Don daryosining quyilish joyidan oʻtkazilgan.
    Shimoliy Amerika - Yerning gʻarbiy yarimsharida joylashgan qitʼa. Janubiy amerika - Gʻarbiy yarim sharqning jan. qismidagi materik, Amerika qitʼasining jan. yarmi. Sharqdan Atlantika okeani, gʻarbdan Tinch okean oʻrab turadi.
    Platformalarning botiqlarida yoqilg’i foydali qazilmalari keng tarqalgan.

    Mineral xomashyolarni qazib olish jarayonida tabiatning hamma tarkibiy qismlari u yoki bu darajada o'zgaradi. Yangi tog’- kon sanoati landshaftlari hosil bo'ladi. Rivojlangan mamlakatlarda tog’-kon sanoati landshaftlarining asosiy qismini nokerak jinslar tashkil qiladi. Chunki rudaning tarkibidagi foydali elementlar miqdori turlicha bo'ladi. Tarkibida texnikaning hozirgi rivojlanish darajasida ajratib olish iqtisodiy jihatdan samara beradigan miqdorda foydali komponentlari bo'lgan tog’ jinslari yoki mineral agregatlari ruda deb ataladi.

    Samara (1936-91-yillarda Kuybishev "Куйбышев") - Samara (rus. Самара) Rossiya Federatsiyasidagi shahar, Samara viloyati markazi. Volga daryosining chap sohilidagi port shahar. Volgaga Samara daryosi quyilgan joyda joylashgan.
    Masalan, oltin, mis, molibden, volfram, platina, temir, qalay, polimetall, qo'rg’oshin-rux, kumush, titan rudalari.
    Molibden (yun. molibdos - qoʻrgʻoshin; lot. Molybdaenum), Mo - Mendeleyev davriy sistemasining VI guruh elementi. Tartib rakami 42, atom massasi 95,94. Molibdenni 1778 yil molibdat kislotasi va uning tuzlari sifatida Molibden Sheyele ochgan, 1790 yil Molibden Gyelm ajratib olgan metall holdagi Molibden namunasi tarkibida uglerod va Molibden karbidi boʻlgan.
    Kumush (lot. Argentum - oq kukun), Ag - Mendeleyev davriy sistemasining I guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib raqami 47, atom massasi 107,87. Kumush 2 tabiiy barqaror izotop - IO7Ag (51,35%) va IO9Ag (48,65%) dan iborat.
    Bu rudalarning tarkibida foydali elementlar miqdori turlicha bo'ladi.

    Juda ko'p metallarning rudadagi miqdori kam bo'ladi. 1 t. mis olish uchun 100 t. ruda, 1 t. qalayi olish uchun esa 300 t. dan ortiq ruda kerak bo'ladi.



    Hozirgi paytda tugaydigan va tiklanmaydigan tabiiy resurslarning tobora kamayib borishi munosabati bilan noan'anaviy resurslardan foydalanish imkoniyatlarini izlab topish bo'yicha ilmiy va amaliy ishlar olib borilmoqda. Rivojlangan mamlakatlarda ba'zi noan'anaviy resurslardan foydalanishda katta yutuqlarga erishilgan (AQSH, Islandiya, Fransiya, Yaponiya, Yangi Zelandiya, Italiya) .
    Italiya (Italia), Italiya Respublikasi (Repubblica Italiana) - Yevropa jan. da, Oʻrta dengiz havzasida joylashgan davlat. Apennin ya.o., Sitsiliya, Sardiniya va b. kichik orollarni oʻz ichiga olgan. Mayd.
    Fransiya (France), Fransiya Respublikasi (République Française) - Gʻarbiy Yevropadagi davlat. Gʻarbda va shim. da Atlantika okeani hamda LaMansh boʻgʻozi, jan.da Oʻrta dengiz bilan oʻralgan. Maydoni 547,03 ming km².
    Yaponiya (yaponcha 日本 Nippon, Nihon) - Sharqiy Osiyoda, Tinch okeandagi orollarda joylashgan davlat. Yaponiya hududida 6,8 mingga yaqin orol boʻlib, shim.sharqdan jan.gʻarbga qariyb 9.13ming km ga choʻzilgan; eng yirik orollari: Hokkaydo, Honshu, Sekoku va Kyushu.
    Islandiya (Island), Islandiya Respublikasi (Lydveldid Island) - Atlantika okeanining shim. qismidagi Islandiya o.da joylashgan davlat. Mayd. 103 ming km2. Aholisi 278 ming kishi (2001). Maʼmuriy jihatdan 23 okrug (sisla)ga, ular esa jamoalarga bulinadi.


    Noan'anaviy tabiiy resurslarga quyosh energiyasi, shamol kuchi, qalqish, oqim kuchi, yеrning ichki issiqligi (geotermal) va boshqalar kiradi. Resurslar bo’yicha Rossiya davlati yеtakchi bo’lib, u yеrda barcha foydali qazima turlari mavjuddir va dunyoda bu ko’rsatkichi bilan dunyo bo’yicha yеtakchilik qiladi. Tabiiy sharoitni xo’jalikning rivojlanishiga ta’sirini o’rganish. Tabiiy sharoit har qanday mamlakat, viloyat, mintaqa xo’jaligining rivojlanishini sekinlashtirishi yoki tezlashtirishi mumkin. Tabiiy sharoit qishloq xo’jaligining ixtisoslashuviga va joylashuviga, transport qurulishiga ta’sir etib, turli joylarda xo’jalik yurutishni arzonlashtirishi yoki qimmatlashtirishi mumkin. Rel‘ef xo’jalikni balandlik mintaqalari sari turli sohalarga ixtisoslashib borishiga sabab bo’ladi. Rel‘efi tekis bo’lgan joylar sanoati, transporti va qishloq xo’jaligini rivojlantirish juda qulay. Qurulish ishlari uchun juda kam mablag’ sarflanadi. Rel’efning past-balandligi orta borishi sari xo’jalik yurutish qiyinlashib boradi, qurulish ishlariga sarflanadigan xarajatlar oshib ketadi. Botqoqlar, cho’llar, doimiy muzlab yotgan yеrlar, muz bilan qoplangan joylarda xo’jalik yuritish va ularni o’zlashtirish katta mablag’ talab qiladi. Ma’lum bir joyning iqlim sharoiti xo’jalik yurutishga sezilarli ta’sir qiladi. Xo’jalik yurutishga (aynan qishloq xo’jaligini) ta’sir etadigan iqlim elementlari quyidagilar hisoblanadi: 10 0 dan yuqori bo’lgan yillik harorat yig’indisi, yog’in miqdori, sovuqsiz va bulutsiz kunlar soni, shamollar va ularning doimiyli qor qalinligi va uning yog’ish muddati va h.k.
    Harorat (Temperatura) (lot. temperatura - kerakli aralashma, o'rtacha holat) - moddaning holatini issiq-sovuqligini tavsiflaydigan fizik kattalik.
    Musbat ( 10 dan yuqori) haroratlar yig’indisi qishloq xo’jalik ekinlarining turlarini aniqlab beradi. Yog’in miqdori va bug’lanish nisbatining turli tabiat zonalarida turlicha bo’lishi qishloq xo’jaligining ixtisoslashuvini belgilab beradi. Yog’in miqdori bilan bug’lanish miqdori teng bo’lgan joylar (dasht, o’rmon-dasht) qishloq xo’jaligini rivojlantirish uchun juda qulay hisoblanadi, eng hosildor, chirindiga boy tuproqlar (qora tuproqdir) shu yеrlarda tarqalgan. Bu yеrlarda lalmi dehqonchilik qilish mumkin. Yog’in miqdori bug’lanishdan ancha kam bo’lgan mo’tadil mintaqaning janubiy qismi, subtropik va tropik mintaqalarda qishloq xo’jaligi sug’orish asosida rivojlanadi. Yog'in miqdori ham, bug’lanish miqdori ham kam bo’lgan qutb atrofi va qutbiy mintaqalarda tuproq qoplami juda ham kam, ba’zi joylarda deyarli yo’q, yеr yuzasi botqoqlashgan, aksariyat joylar ko’p yillik muzloqlardan iborat bo’lgani uchun qishloq xo’jaligining chorvachilik (bug’uchilik) tarmog’i yaxshi rivojlangan.
    Chorvachilik - qishloq xoʻjaligining asosiy tarmoklaridan biri. Ch. mahsulotlari yetishtirish uchun chorva mollarini boqish va urchitish bilan shugʻullanadi; aholini ish hayvonlari (ot, hoʻkiz, tuya, bugʻu), oziqovqat mahsulotlari (sut, qatiq, goʻsht, yogʻ, tuxum va boshqalar), yengil sanoatni xom ashyo (jun, teri, moʻyna va h.k.)
    Jahonning cho’llar hududlarida ham asosan chorvachilik rivojlangan (qo’ychilik, tuyachilik). Ekvatorial, subekvatorial va nam tropik mintaqlarda yil bo’yi bir necha bor hosil olish mumkin. Hindistonda, Hindi-Xitoy yarim orollarida, Malayziya arxipelagida qishloq xo’jalik ekinlaridan (asosan sholidan) bir necha marta hosil olinadi.
    Malayziya (Persekutuan Tanah Malaysiu) - Janubiy-Sharqiy Osiyodagi davlat. Hududini Jan. Xitoy dengizi ikkiga ajratib turadi; Gʻarbiy M. (Malayya) Malakka ya. o.ning jan.da, Sharkiy M. Kalimantal o.ning shim.
    Hindiston (hindcha Bharat), Hindiston Respublikasi - Jan. Osiyolagi davlat. Hududi shim.dan jan.ga 3214 km, garbdan sharqqa 2933 km ga choʻzilgan. Shim.da Himolay togʻlari, garbda Arabiston dengizi, sharqda Bengaliya qoʻltig'i bilan oʻralgan. H.
    Demak, qishloq xo’jaligining rivojlanishiga va ixtisoslashuviga iqlim va uning xususiyatlari katta ta’sir qilgan. Shuning uchun ham qishloq xo’jaligi tabiat zonalari bo’yicha ixtisoslashib boradi. Shimoliy va janubiy qutbiy o’lkalarida asosan chorvachilik, o’rmon zonasida sut, sut go’sht chorvachiligi, o’rmon-dasht va dashtlarda dehqonchilik, chala cho’llarda va cho’llarda sug’orma dehqonchilik cho’llarda chorvachilik, nam yеtarli bo’lgan ekvatorial tropik o’lkalarda esa donchilik yaxshi rivojlangan.
      1   2   3   4   5


    Download 264.73 Kb.

    Bosh sahifa
    Aloqalar

        Bosh sahifa


    Nizomiy nomidagi

    Download 264.73 Kb.