• JAROHATLANGANLARGA DASTLABKİ YoRDAM KURSATİSh 6. MAVZU. BİRİNChİ YoRDAM KURSATİShNİNG UMUMİY TAMOYİLLARİ Reja.
  • Foydalangan adabiyotlar
  • Jarohatlanishlar turlari va birinchi tibbiy yordam kwrsatishning umumiy qoidalari
  • Nukus-2013 mavzu. KİRİSh. HayoTİy faoliYat xavfsiZLİGİNİng asosiy nuchalari. Fanning predmeti, obekti, maqsadi va mazmuni. Reja




    Download 360.06 Kb.
    bet3/8
    Sana15.03.2017
    Hajmi360.06 Kb.
    1   2   3   4   5   6   7   8

    ZİLZİLANİNG İNShOTLARGA KWRSATGAN NUCHANİ URGANİSh VA BAHOLASh:

    İnsoniyat wzining butun tarixiy taraqqiyoti mobaynida kwp marta er qimirlashlarni boshidan kechirgan, uning oqibatlarining guvohi bwlgan. Uzoq tarixiy saboq, ya`ni er silkinishini kishilarning ruhiy holatiga bwlgan ta`siri, imorat va inshoatlarning buzilishi, vayron qilinishi, er yuzasida vujudga kelgan wzgarishlar (er sathida yoriqlarning va buloqlarning paydo bwlishi) yuz bergan hodisaning kuchini baholashga wrnatgan. Natijada nisbiy baholash seysmik shkalasi paydo bwlgan. Quyida shu nisbiy sesmik shkalani ba`zi wzgarishlar bilan bayon etamiz. Respublikamizda va juda kup davlatlarda zilzila kuchi 12 balli shkala asosida baholanib, har bir ballga ega bulgan zilzila wz tafsilotiga ega. Bundan tashqari baholashda 8 balli Rixter seysmik shkalasidan ham foydalaniladi.

    Bizda asosan 2 turdagi er qimirlashi kuzatilgan:

    -uzoq davrli 1,5-2,5 daqiqa davom etadigan;

    -yuqori chastotali tebranishli 1,5-2,5 soniya davom etadigan.

    uzoq davrli er qimirlashda tebranish sekin – asta kuch yigadi va u kwp qavatli binolar uchun xavfli hisoblanadi. Yuqori chastotali er qimirlashi energiyasi qisqa davr ichida ajralishi tufayli, oqibatlari ayanchli bwlishi mumkin, sababi agar sust harakat qilinsa kwp qurbonlikka olib kelishi mumkin.Er qimirlashning asosiy kwrsatkichlari – qimirlash markazining chuqurligi va tebranishni qancha muddat davomida takrorlanishidadir . Yuqorida aytilganidek er yuzasidagi uning ta`sir kuchi odatda ballarda baholaniladi.

    Quyida shu nisbiy seysmik shkalani ba`zi wzgarishlar bilan bayon etamiz :



    1 ball-Sezilarsiz –Faqatgina seysmik asboblardagina qayd qilinadi.

    2 ball-juda kuchsiz- Uy ichida ortirgan ba`zi odamlar sezishi mumkin (deraza oynalari titraydi).

    3 ball-Kuchsiz, kwpchilik odamlar sezmaydi, ochiq havoda tinch turgan odam sezishi mumkin. Osilgan jismlar asta- sekin tebranadi.

    4 ball-wrtacha sezilarli. Ochiq havoda turgan odamlar va bino ichidagi kishilar sezadi. Uy devorlari qirsillaydi. Rwzgor anjomlari titraydi, osilgan jismlar tebranadi.

    5 ball ancha kuchli. xamma sezadi, uyqudagi odam wygonadi. Ba`zi odamlar hovliga yugurib chiqadi. İdishdagi suyuqlik chayqalib twkiladi, osilgan uy jihozlari qattiq tebranadi.

    6 ball-kuchli, Hamma sezadi, uyqudagi odam uygonadi. Kwpchilik odamlar hovliga yugurib chiqadi, uy hayvonlari betoqat bwladi. Ba`zi hollarda kitob javonidan kitoblar, javonlardagi idishlar agdarilib tushadi.

    7 ball-juda kuchli. Kwpchilik odamlarni qowrquv bosadi, kwchaga yugurib chiqadi, avtomobil haydovchilari tomonidan harakat vaqtida ham seziladi, uy devorlarida katta-katta yoriqlar paydo bwladi, havzalardagi suvlar chayqaladi va loyqalanadi.

    8 ball – emiruvchi. Xom gishtdan qurilgan imoratlarda butunlay vayron bwladi,ancha pishiq qilib qurilgan imoratlarda ham yoriqlar paydo bwladi,uy tepasidagi mwrilar yiqiladi, ba`zi daraxtlar butun tanasi bilan yiqilib tushadi, sinadi, toglik joylarda qulash ,surilish hodisalari yuz beradi.

    9 ball-vayron qiluvchi. er qimirlashga bardosh beradigan qilib qurilgan imorat va inshoatlar ham qattiq shikastlanadi, poydevorlardan siljib ,qiyshayib qolishi mumkin, oddiy imoratlar butunlay vayron bwladi, er yuzasida yoriqlar paydo bwladi,er osti suvlari sizib chiqishi mumkin.

    10 ball-yakson qiluvchi. Hamma imoratlar katta shikast kwradi.

    Temir ywl relslari twlqinsimon shaklga kirib,bir tomonga qarab egilib qoladi,



    Kwchkilar. Umumiy tushunchalar, kelib chiqish sabablari, tarqalishi va halokatli oqibatlari.

    Tabiy favqulodda vaziyat turlaridan yana biri kwchki bwlib, uni wrganish, baholash, bashorat qilish va undan aholini va xalq xwjaligi ob`ektlarini muhofaza qilish mamlakat iqtisodini kwtarishda muhim xisoblaniladi. Dengiz, kwl, soylar va tog` yonbag`irlarida joylashgan bush tog` jinslari ustki qismining yer ustki va ostki suvlari hamda wzining og`irlik kwchi ta`sirida pastga qarab harakat qilish xodisasi kuchki deyiladi. Kuchkilar Qirim, Kavkaz, Volga buyi, Dnepr, Markaziy Osiyoning tog`lik tumanlarida tez-tez bwlib turadi. Uzbekistonning kon sanoati rivojlangan Oxangaron, Olmaliq, Oltin topgan, Yuqori Chirchiq tumanlaridagi Xumson, Bog`iston, Xwjakent, Chibargota va boshqa qishloqlarida Surxondaryo, Qashqadaryo, Samarqand, Jizzax viloyatlarining tog`li hududlarida kwchli xodisalari ruy berishi mumkin.

    1911 yilda G`arbiy Pomirda 9 ball zilzila natijasida Usoy kwchkisi hosil bwlgan. Murg`op vodiysi daryosiga hajmi 2,2 m\kv tog` jinsi bulogi kwchib, 2,5 km masofani bosib utib daryo uzanini 450-500 m qalinlikda, 2 km uzunlikda, 1km kenglikda qum tosh, oxak tosh, gips va boshqa jinsdan tashkil topgan tog` tusib qwygan. Talofat natijasida Usoy qishlog`i kwchki ostida qolib 54 kishi nobut bwlgan.1973- 1975 yillarda Respublikamizning Oxangaron vodiysida asrimizning eng katta kuchkisi “Atche” kuchkisi sodir bwlgan. Kwchkining sathi 12 km \kv qalinligi 80-170 m bwlib, 1975 yildan beri kwchayotir. Sodir bwlish sababi Oxangaron daryosinining chap qirg`og`idagi 100-130 m chuqurlikdagi kwmir qatlamidagi uzgarishlar natijasidagi kwmir yonib gazga aylangan va bushliq paydo bwlgan, uning oqibatida kwchki vujudga kelgan.

    Tojikistonning Xisor rayonining Sharora qishlog`ida 1984 yil 25 yanvarda katta kwchish rwy bergan. Kwchkining kengligi 400 m uzunligi 4,5 km, qalinligi 7-8 m tashkil qilgan. Natijada 50 ta uy kumilib qolgan, 207 kishi xalok bwlgan.

    Kwchkilar xalq xwjaligiga katta zarar keltiradi. Shuningdek imorat va inshoat yo`l yer osti komunikatsiyasi, twg`on, tunil va kwpriklar mustahkamligining susayishiga yoki butunlay buzulishiga sabab bwladi. Masalan: 1963 yil 9 oktiyabrda shimoliy Italiyada ruy bergan kwchkining balandligi 265,5 m bwlgan va yon twg`onini vayron qilgan. Natijada 300 ta odam halok bwlgan va katta miqdorda moddiy zarar kwrilgan.Tojikistonning Ayniy qishlog`ida 1964 yil aprel oyida sodir bwlgan tog` upirilish xodisasi natijasida Zarafshon daryosi butunlay tusilib qolgan. Faqat olimlarning wz vaqtida kwrgan chora tadbirlari tufayligina qishloq va shaharlarning unumli yerlari suv bosishdan saqlanib qolindi.

    Kwchki xodisasi ma`lum bir sharoitlarda sodir bwladi, yani jins wz joyidan siljishi uchun yonbag`ir usti tikroq jins qatlamlari qalin bwlishi, atmosfera yog`inining mavsumiy yoki yillik miqdori kwp bwlishi, suv wtkazuvchan yoki wtkazmaydigan qatlamlar qat-qat bwlishi lozim. Yomg`ir va qor suvlari yonbag`irlikdagi soz tuproq, qum, oxaktosh kabi jinslarga shimilib ularni yumshatadi va og`irlashtiradi. Suv wtkazmaydigan qatlamlar grunt suvlari buyicha pastga qarab harakat qila boshlaydi va jinslarning tabbiy yopishqoqligini susaytiradi, natijada jinslarni yonbag`irlikda ushlab turuvchi kuch qiymati uni pastga siljitadigan kuchga nisbatan keskin kamayadi va pastga qarab kwchish xodisasi sodir bwladi.

    Har qanday kwchkining tanasi, tili, markasi, , uzunlish yoriqlari va yuzasi deb ataladigan elimentlari bwladi. Kwchki tanasi suriladigan massani tashkil qilib, uning ustki qismining relefi past balandlikdan iborat bwladi.

    Yer usti suvlarining kuchuvchan jinslarga singishining oldini olish uchun har xil qurulmalar yasab, ularni boshqa yo`nalishda oqizish, yer yuzasidan filtratsiyani kamaytirish uchun uni nishablash, gil beton, shalg`al, beton, asfalt, neft yotqizish lozim bwladi.

    Kuchuvchan massaning og`irligini kamaytirish, er osti suvlari sathini pasaytirish, suffoziya xodisasi rivojlanishini kamaytirish yoki butunlay yuqotish maqsadida yopiq yoki ochiq zovurlar qaziladi, ulardan er osti va usti suvlarini yig`ish hamda ularni relefning pastki qisimlariga oqizish uchun faydalaniladi.

    İkkinch guruhga kiradigan chora-tadbirlarga tirgovuch devorlar, ustun qoziqlar va kontrobankitlar qurish kiradi. Kuchadigan massani tutib turish uchun kwchish tekisligiga nisbatan chuqur qilib tirgovuch devorlar wrnatiladi. Er osti suvlari chiqib ketishi uchun devorlar tagidan zovur qaziladi. Ustun qoziqlar temir-beton, temir va yog`ochlardan tayyorlangan bwlib, oldindan qazilgan quduqlarga tushuriladi, qoziqlarning pastki uchi yonbag`irning turg`un qismigacha tushuriladi va u kuchadigan massani ushlab turadi. Kontirbankitlar yonbag`irning nishabligi kichik bwlgan taqdirda kuchadigan massani ushlab turish uchun ishlatiladi. Buning uchun yonbag`irlikdagi dung joylat tekislanib, chiqqan guruntlar uning etak qismiga yotqiziladi va kuchadigan massani ushlab turadigan devor hosil qilinadi. Uchunchi guruhga ta`luqli chora-tadbirlarga kuchadigan jinslarning mustahkamligini va yopishqoqligini sun`iy yo`l bilan oshirish kiradi. Buning uchun tog` jinslari silikatlanadi, semintlanadi, betonlanadi va kimyoviy ishlov beriladi. Bunday ishlar zarur bwlgan hollardagina kuchadigan massaning ayrim uchastkasida bajariladi. Bu uchastka kwchish qiyaligida suv utkazmaydigan ekran yoki tirgovuch devor vazifasini ham wtashi mumkin. Turtinchi guruhga kiruvchi tadbirlar-kuchadigan massani yonbag`irdan butunlay olib tashlashdan iborat. Agar suriladigan massaning qalinligi va katta-kichikligi katta bwlmasa, uni yonbag`irning turg`un qoyasi chiqqunga qadar qazib olib tashlash mumkin, bu ishni bajarishda buldozerlardan faydalaniladi. Bunday tadbirlar katta kuch va mablag` talab qilishiga qaramay GES qurilishida keng qullaniladi. Gidrometerologik favqulodda vaziyatlar haqida umumiy ma`lumotlar. Keyingi vaqtlarga kelib Respublikamiz hududining kwpchilik qismida gidrosfera holati wzgarishi tufayli aholining xayot faoliyati sharoitiga ta`sir etuvchi vaziyatlar vujudga kelmoqda. Bunda umumiy tabiiy giologik sharoitlarni xisobga olmaslik, yangi yerlarni wzlashtirishda yo`l qwyilgan xatoliklar, sug`orish tizimida zamonaviy samarador texnologik usullarni keng joriy etilmagani sabab bulmoqda.

    Hozirgi paytda yuqorida qayd etadigandek sel, suv toshqinlari, qor kuchkilari, kuchli shamollar kabi gidrometerologik favqulodda vaziyatlar Respublika xalq xwjaligiga jiddiy zarar keltirmoqda, odamlarning turmush sharoiti yamonlashishiga olib kelmoqda, ayrim hollarda esa aholi nobut bwlmoqda. Hanuzgacha viloyat, shahar, tuman hokimliklari tegishli xizmatlarining ruxsatlarisiz xafli zonalarda tartibsiz ravishda uy joylar qurulishiga yo`l qwyilmoqda. Misol tariqasida agar 1998 yilda favqulodda vaziyatlar vazirligi ma`lumotiga kwra Respublikamiz hududida 600 ga yaqin kwchki, sel va suv toshqinlari bwlgan bwlsa, ularning zararli oqibatlari natijasida 16 ming aholi jabrlangan, moddiy zarar esa 100 milliard swmdan ortgan. Gidrometerologiya sohasi mutaxasislarining xulosasiga kwra Respublika hududida 238 xavfli kwllar, 46 ming kv\km hududlar suv va sel toshqinlari ruy beradigan xavfli joylar, mingga yaqin xavf sodir bwlishiga olib keluvchi daryo va soylar mavjudligini aniqlangan.

    4.Selning kelib chiqish sabablari va halokatli oqibatlari.Tog` hududlarida kuchli yomg`irlarning yog`ishi, muzlik va qorlarning tez erishi natijasida hosil bulgan daryo toshqinlarini, tog` yon bag`irlarida nuragan tog` jinsi bulaklarini suv oqimi bilan tekislikka qarab oqizib tushirishigha sel hodisasi deb yuritiladi.Sel oqimi massasining tahminan 50-60% ni turli kattalikka ega bulgan tog` jinsi bulaklaridan usimlik va daraxtlar bulaklaridan iborat buladi. Sel oqimining davomiyligi 0,5-2 soatdan 12 soatgacha, tezligi 5-8 m/s dan 12 m/s gacha yetishi mumkin, sel massasining zichligi esa 1,2-1,9 t/m3 ni tashkil etadi. Bunday fizik kursatkichlarga ega bulgan oqim juda katta kuchga ega bulib, uning kuchi quyidagi ifoda bilan aniqlanishi mumkin:


    V2

    P= m _______________________

    2

    P-sel oqimi kuchi, m- sel oqimi massasi, V-sel oqimi tezligi. Sel jarayoni xalq xwjaligiga juda katta zarar keltiradi, oqim yo`lida uchragan inshoatlarni, yo`llarni, qishloq va shaharlarni, bog`-rog`larni, kwpriklarni voyron qilib ketadi, katta maydonlarni loy, qum, tosh qatlamlari bilan kwmib tashlaydi. Sel –arabcha swz bwlib, tog`lik hududlardagi suv toshqini ma`nosini anglatadi.Sel oqimlari ozi bilan olib ketayotgan qattiq zarrachalarni wlchamiga qarab 3 guruhga bwlinadi:



    -suv-toshli sellar;

    -loyqa sellar;

    -aralash sellar;

    oxirgi 100 yil ichida Ozbekiston Respublikasi hududida 2500 dan ortiq sel oqimi kwzatiladi. Bulardan 1400 dan ortig`i loyqa, 350 dan ortig`i suv-toshli, 650 dan ortig`i aralash sellardir. Respublikamizning Farg`ona vodiysida, Toshkent oldi hududlarida ham sel oqimlari kuzatilib turiladi. Sel oqimlari respublikamiz hududlarida bahor mavsumida va yozning birinchi oyida yuz beradi, bunga sabab hududimiz joylashgan mintaqaning tabiiy sharoiti bwlib, bahor oylaridagi kuchli (jala) yomg`irlar, haroratning issiq kelishi, tog`liklarda muzlik va qorlarning tez erishi, daryo wzani qiyaligining 3-50 dan kattaligi, suv yig`ish maydonida zarrachalarni bog`lanmagan bwshroq tog` jinslarining mavjudligi asosiy omillardan bwlib hisoblanadi.

    Sel oqimlarining oldini olish, ularga qarshi kurashish, sel bwlishi mumkin bwlgan maydonlarni aniqlash, ularni vujudga kelish sabablarini chuqur wrganish, atrof muhitni muhofaza qilishning asosini tashkil etishda katta xalq xwjalik ahamiyatiga ega. shuning uchun sel xodisasini bartaraf qilish maqsadida olib boriladigan ishlar ilmiy amaliy xulosalarga tadbir-choralarga asoslangan bwlmog`i kerak. Bular qwyidagilardan iborat:

    1. Sel bwlishi mumkin bwlgan daryolarning suv yig`ish maydonlarida doimiy kuzatish ishlarini olib borish. Bunda suv yig`ish maydonida bushroq tog` jinslarining yig`ilishini oldini olish, oqar suvlar oqimiga tusqinlik qiluvchi tabiiy va sun`iy tusiqlardan tozalash ishlari.

    2. Sel oqimi yuzaga kelishi mumkin bwlgan daryolarning suv yig`ish maydonlarini muhofaza qilish, yani bu maydonlarda wsimlik dunyosini saqlash, daraxtlar va butalarni kesish, maydonlarda shudgor qilish va sug`orish ishlarini olib borishni chegaralash.

    3. wrmon xwjaliklarini rivojlantirish, yani, tog` yonbag`irlarida

    butalar va daraxtlarning ekilishini yo`lga qwyish talab etiladi. Chunki bu wsimliklar tog` jinslari qatlamlarini mustahkam ushlab turadi, qor erishini sekinlashtiradi yer yuzasini yuvilishdan saqlaydi.

    4. Tog`li hududlardagi daryolarning wzanida suv oqimini boshqaruvchi inshoatlar qurish, tabiiy, sun`iy twg`onlarni tartibga solish, temir, avtomobil yo`llari ostiga sel wtkazuvchi katta diometrli quvurlar yotqizish ishlari.

    Qor kwchkisi, kelib chiqishi sabablari va falokatli oqibatlari.

    Tog`larning tik yonbag`irlaridan qor massasining ag`darilib yoki sirpanib tushishi qor kwchkilari deb ataladi.

    Baland tog`larning wstiga qish faslida kwp qor yog`ib uning qalinligi oshadi. wz og`irlik kuchi ta`sirida zichlashib, qayta kristallanib yonbag`irlikda pastga qarab osilib turadi va qalinligi oshgan sari turg`unligi susayib boradi. Kuchli shamol yoki biror kuchli tovushdan hosil bwlgan havo tebranishi ta`sirida qalin qor massasi harakatga kelib yonbag`irdan pastga qarab siljiy boshlaydi yoki ag`darilib tushadi. Qor kuchkilari quruq yoki hul bwlishi mumkin. Agar qorning wstki qismi biroz muzlagan bwlib, uning ustiga qalin qor yog`sa va ma`lum sabablarga kwra pastga qarab siljisa, quruq kuchki hosil bwladi. Bunday hollarda kuchkilar juda ham katta bwladi. Bahor oylarida qor erigan suvining shimilib, qorning tagini hullashi natijasida qor massasining turg`unligi kamayib pastga ag`darilib tushushidan hul kuchki hosil bwladi.

    Quruq kuchkilar pastga qarab harakat qilgan vaqtda yon atrofdagi qor massalarini va tog` jinslarini wzi bilan surib ketadi. Natijada qorning massasi kattalashadi, hajmi 2 mln.km3 ga, kwchki kuchi esa soatiga 250-350 km ga yetib, wz yo`lidagi wrmonlarni sindirib ketadi, imorat va inshoatlarni vayron qiladi. Harakat qilayotgan qor massasining oldida vayronalik keltiradigan kuchga ega bwlgan havo twlqini yuzaga kelib, uning kuchi har kv.m ga 100-120 m ga twg`ri keladi.

    Hozirgi vaqtda tog`li hududlarda suv omborlari yani GES lar, bolalar oromgohlari, dam olish uylari, davolanish maskanlari qurilishi munosabati bilan qor kwchkilari sodir bwlishi mumkin bwlgan hududlar haritalarga tushirilib, wrganib chiqilgan. Ularning xavfi bor maydonlarda qurish man etiladi. Lekin bunday maydonlarda qor kwchkilarining oldini oladigan muhandislik choralarini kwrib, imorat va inshoatlar qurish mumkin bwladi. Bu choralarga yonbag`irlarni tekslab, daraxtzor barpo etish, harakatga kelishi mumkin bwlgan qor uyumlarini oz-ozdan yuqotish, maxsus muhandislik qurilmalari-damba, qor kwchkisining harakat yo`nalishini wzgartiradigan ariqlar devorlar qurish yonbag`irlaridagi yo`llarni tosh va temir betondan yasalgan galeriya bilan tusish, qor kwchkilarini wtkazib yuboradigan tunillar qurishdan iborat.
    JAROHATLANGANLARGA DASTLABKİ YoRDAM KURSATİSh

    6. MAVZU. BİRİNChİ YoRDAM KURSATİShNİNG UMUMİY TAMOYİLLARİ


    Reja.

    1) Birinchi yordam kwrsatish vositalari

    2) Jarohatlanishlar turlari va birinchi tibbiy yordam kwrsatishning umumiy qoidalari.

    3) Yurakni sun``iy masaj qilish va sun``iy nafas berish.



    Foydalangan adabiyotlar

    1. G`.E.G`oipov Mehnat muhofazasi. T., "Mehnat" 2000y

    2. O.Qudratov, T.G`aniev Hayotiy faoliyat xavfsizligi T., "Mehnat" 2004

    3. Yu.Dodoboev, M.Hamidov. qishloq xwjaligi ishlab chiqarishda

    mehnat muhofazasi.T., "Mehnat" 2000y

    4. G.I Belyakov Oxrana truda .M., "Agropromizdat" 1990 .

    Birinchi yordam kwrsatish vositalari:hozirgi traktorlar, murakkab qishloq xwjaligi mashinalari va avtomobillarni korxona ma`muriyati dori-darmonlar twplami bor tibbiyot aptechkasi bilan ta`minlashi zarur. Aptechkada qwyidagilar bwlishi lozim:
    1 ichimlik soda - 200 g; rezina arqon -1 dona;

    2 validol - 30 tabletka; yod eritmasi - bir flakon.

    3 borat kislota - 60g; shaxsiy paket- 3dona;

    4 leykoplastir - (1x15 Sm) 5 dona; vazelin - 50 g;

    5 bint - 10 dona; novshadil spirti - 20 g;

    6 paxta - 100 g; shinalar - komplekt


    Aptechkadagi tibbiy preparatlar quyidagi mahsadlarda ishlatiladi:

    y -ichimlik soda - kislota kuydirganda (ishhor va kislotalar bilan ishlashda) kwzni yuvish va og`izni chayish maqsadida ichimlik sodaning 2-4% li eritmasini tayyorlash uchun;

    y -validol - asab sistemasini tinchlantirish va yurak atrofidagi og`riqlarni yo`qotish uchun;

    y- borat kislotasi ishg`or ta`sirida kuyganda kwzni yuvish va og`izni 115 chayish maqsadida 2-4% li eritmasi tayyorlanadi;

    y- vazelin - 1 darajali kuyishda, tirnalganda, teri yallig`langanda, teriga surtash uchun;

    y- rezina bog`lam - qon ketishini tuxtatash uchun;

    y- shaxsiy paketlar, bintlar, paxta - lat yeganda, yaralanganda bog`lab qwyish uchun;

    y- novshadil spirti - hushdan ketganda hidlatish uchun;

    y- yod nastoykasi - yaraning atrofiga, teridagi shilingan, tirnalgan joylarga surtish uchun.



    Jarohatlanishlar turlari va birinchi tibbiy yordam

    kwrsatishning umumiy qoidalari.
    Jarohatlanganlarga birinchi yordam kwrsatishdan oldin qwyidagi ishlarni bajarish lozim: jarohatlanish sabablarini yuqotish (masalan, jarohatlanuvchini gazlar, zaharlar twlgan xonadan olib chiqish); elektr simini olish (elektr toki urganida; jarohatlanuvchining ahvolini yomonlashtiradigan barcha narsalarni yuqotish (jarohatlanuvchi ustidagi yukni, devor parchalarini olish, xonadan yoki yonayotgan joydan olib chiqish); jarohatlanuvchining umumiy ahvolini aniqlash va birinchi navbatda odam hayoti va salomatligiga eng kwp xavf tug`dirayotgan narsani yuqotish (masalan, arteriyalar kesilganida qon oqishini twxtatish, nafas olish twxtab qolgan va yurak faoliyati buzilgan bwlsa, sun`iy nafas oldirishni yoki yurakni uqalashni boshlash va h.k.); agar bemorga xavf tug`ilmaydigan

    bwlsa, birinchi tibbiy yordami kwrsatishda uni kwzg`atmaslik; xushidan ketganda tashlab ketmaslik;

    birinchi yordam kwrsatash uchun jarohatlanganning kiyimini echishda yoki yaralangan joyidagi kiyimini qirqishda juda ehtiyot bwlish zarur; jarohatlanganni avaylash. Arteriyadan oqadigan qon och qizil rangli, kuchli qon oqimi bosim ostida betwxtov otilib turadi. Arteriyadan qon oqqanda, yirik arteriyalar. jarohatlanganda tezlikda yordam kwrsatish zarur. Birinchi navbatda tomirni

    barmoqlar bilan qattiq bosib, suyakka siqish kerak. Bog`lam qwyishda quyidagi ishlarni bajarish lozim teriga bir necha qavat qilib taxlangan latga (dastrwmol) qwyish; bog`lamni qon twxtaguncha tortish; bog`lam ostiga kun 24 soat deb hisoblaganda u qachon qwyilganligi aniq yozilgan (masalan, 05 soat 35 min.) qog`oz qwyish. qon oqqanda arteriyalarning va tizza bwkishidan siqib 116 qwyiladigan joylari: 1-tirsakka oid; 2-nurli; 3-elkaga oid; 4-wmrov-osti; 5-wng uyquga oid; 6-kurak; 7-chakkaga oid; 8-chap uy-quga oid; 9-birinchi qwl ostidagi; 10-wng songa oid; 11-chap songa oid;12-orqa katta songa oid; 13-oyoq kafti oyoq (a) va qwllardan (b) qon oqqanda jgut qwyish venadan oqadigan qon twq rangli bwladi, yaradan otilib chiqadi, kapillyardan qon ozroq miqdorda sekin chiqadi. Vena va kapillyar qon oqishni twxtatishda bosib turadigan bog`lam qwyishning wzi kifoya. Jarohat atrofidagi teriga yod surtiladi, sterillangan bint parchasi yoki toza ip-gazlama qwyiladi va bint bilan mahkam bog`lanadi. Qorinning ustki qismi va bwshlig`ining ichi shikastlanganda bemor sanitariya zambiliga chalqanchasiga yotqiziladi, tizzalari biroz bukiladi. Jarohatning butun yuzasiga katta doka (toza adyol, sochiq) yopish va yarani bint bilan yaxshilab bog`lab qwyish kerak. Jarohatlanganga suv berish va yarani suv bilan yuvish yaramaydi. Kwkrak qafasi ichida wpka, yurak hayot uchun xavfli darajada jarohatlangan bwlishi mumkin. Teri atrofidagi jarohatga yod eritmasi surtilgandan keyin uning ichiga havo kirmasligi uchun zich yopishib turadigan bog`lam qwyiladi. Buning uchun jarohat ustiga havo wtkazmaydigan

    material hwyib, ustidan 3-4 havat sterillangan rwmolcha yoki bint va paxta qwyiladi. Shundan keyin jarohat bint bilan qattiq bog`lab qwyiladi. Agar shikastlangan kishining kwziga biror wtkir narsa tegib jarohatlangan bwlsa, u holda dokali tiqin qwyib darhol kasalxonaga jwnatish kerak. Kwzga xas-chwp tushganda uni qwl bilan artish yaramaydi. Bug`imlarga ziyon yetishi-shish hosil bwladi. Teri kwkaradi, og`riq paydo bwladi. Bunday holatda bemor harakat kilmasligi lozim jarohatga muz qwyiladi. Kishi issiqlik, kimyoviy yoki elektr manbalaridan biror joyini kuydirib qwysa jarohatlangan joyni kaliy permanganat eritmasi yoki ichimlik sodaning 2% li eritmasi bilan xwllash lozim. 2- va 3-darajali kuyishlarda terining shu joyiga kaliy permanganat eritmasi surtiladi, quruq sterillangan bog`lam qwyiladi va darhol shifoxonaga yuboriladi. Kimyoviy kuyishlarda tananing kuygan qismini suv bilan kamida 20 minut yuvish kerak. Shundan keyin sodaning 2% li eritmasi yoki borat yoxud sirka kislotalarning 1% li eritmasi bilan qwllangan nam bog`lam qwyiladi.

    Pestisidlar bilan zaharlanganda, jabrlanuvchini pestisid sepilgan daladan ochiq havoga olib chiqish va teriga tushgan bwlsa, u holda terini suv oqimi bilan yuvish yoki artib tashlash lozim. Agar pestisid organizmga oshqozon-ichak yo`lidan wtgan bwlsa, jabrlanuvchiga bir necha stakan suv yoki kaliy permanganatning och pushti eritmasi ichiriladi va og`izga barmoqni tiqib qayt qildiriladi (2-3 marta). Shundan keyin 2-3 qoshiq aktivlangan kwmir bilan yarim stakan suv, swngra surgi (20 g taxir tuzning 0,5 stakan yeuvdagi eritmasi) ichiriladi. Nafas olish susayganida novshadil spirti qidlatiladi, nafas olish twxtaganida sun`iy nafas oldiriladi. Chang va zaharli gazlar ta`siri natijasida zaharlanish kishiga hid sezish va xis etish organlarini qwzg`atadi, shuningdek, umumiy holsizlanish paydo bwladi. Zaharlanishni eng birinchi belgilaridan bosh og`rishi, kwngil aynishi, boshda og`irlik va quloqda shovqin paydo bwlishi, bosh aylanishi va yurak urishining tezlashishidir. Zaharlangan odamning zaharlangan muhitda bwlishining davom etishi uni yana ham holsizlantiradi, uyhuga tortadi, nafas olishi uzuh-uzuh bwladi, tomir tortishi paydo bwladi va nafas olish markazining falajlanishidan wlim yuzaga keladi. Jabrlanuvchida zaharlanish alomatlari paydo bwlishi bilan uni toza havoga olib chiqish, sovuq kompressni boshiga qwyish va novshadil spirtini hidlatish lozim. Yuzaki sust nafas olishda yoki u twxtaganda sun`iy nafas oldiriladi. Zaharlanganda birinchi navbatda nafas olish yo`li, teri, oshqozon-ichak trakti orqali zaharli moddalarning wtishi twxtatiladi. U teriga tushishi bilan suvda yuvib tashlanadi. Agar zahar oshqozon-ichak trakti orqali organizmga wtsa, bir necha stakan iliq suv yoki kuchsiz kaliy permanganat aralashmasi ichiriladi, ya`ni kwngil aynashini twxtatish uchun. Undan keyin yarim stakan suvni ikki-uch qoshiq aktivlashtirilgan kwmir bilan ichiriladi. Qustirish uchun iliq suv yoki kuydirilgan magneziy eritmasi beriladi va jabrlanuvchining oshqozon atrofi uqalanadi, swngra jabrlanuvchiga xom tuxum beriladi. GXSG va rux fosfidi bilan zaharlanganida sut tavsiya etilmaydi. Jabrlanuvchiga ichni yumshatadigan tuz glauber yoki angliyskiy) berish mumkin, zahar kuchini yanada oshirib yubormaslik uchun zigir moy (kanakunjut moyi va shunga wxshashlarni) bermaslik kerak. Jabrlanuvchining yuragi xasta hollarda unga efirli valerian tomchisi beriladi.

    1   2   3   4   5   6   7   8


    Download 360.06 Kb.

    Bosh sahifa
    Aloqalar

        Bosh sahifa


    Nukus-2013 mavzu. KİRİSh. HayoTİy faoliYat xavfsiZLİGİNİng asosiy nuchalari. Fanning predmeti, obekti, maqsadi va mazmuni. Reja

    Download 360.06 Kb.