O'quvchilarda turli uslubdagi matnlarni yaratish ko‘nikmasini shakllantirish va nazorat qilish mezonlari




Download 9.53 Kb.
Sana27.07.2023
Hajmi9.53 Kb.
#77421
Bog'liq
metodika 15-mavzu
29-M bosh ta\'lim metodlari va vositalari, Kiberxavfsizlik Asoslari 11-amaliy Ish, ПУТЕВОЙ ЛИСТ - копия, vjoAE2IjK7eR7F5xmVeM0kqxv-QMxNdn, QIBRSMI yong\'inga qarshi

O'quvchilarda turli uslubdagi matnlarni yaratish ko‘nikmasini shakllantirish va nazorat qilish mezonlari
Umumiy o‘rta ta’lim maktablarida ona tili ta’limining asosiy maqsadi o‘quvchilarning kommunikativ savodxonlik darajasini oshirish, ularni mustaqil va ijobiy fikrlashga yo‘naltirish, fikr mahsulini to‘g‘ri, ravon, o‘rinli ifodalashga o‘rgatish ekan, uni amalga oshirishning ishonchli omillaridan biri – matn yaratish- ning samarali texnologiyasini ishlab chiqish, uni o‘quv amaliyotiga izchil joriy etish, o‘quvchini muammoli o‘quv topshiriqlari orqali izlanish va kashf qilishga yo‘naltirish, o‘quvchi lug‘at boyligini kengaytirish jarayonida nutqiy faoliyatini shakllantirish, (so‘zning lug‘aviy ma’nolarini sharhlash) fikr ifodalash (og‘zaki nutq va matn yaratish)da so‘zni tanib va tanlab ishlatishni talab qiluvchi o‘quv topshiriqlari, nutqiy madaniyatni yuksaltiruvchi ko‘nikma va malakalar tizimi bilan qurollantirishdir.
Bu muammolar orasida o‘quvchilarda mustaqil matn yaratish ko‘nikmalarini shakllantirishning intensiv – universal texnologiyasini yaratish, ana shu maqsadga xizmat qiladigan, matn yaratishning jadallashtirilgan, bosqichli tizimini ishlab chiqish va uni maktab amaliyotiga joriy etish masalasi alohida o‘rin tutadi.Demak, o‘quvchi nutqiy ko‘nikmalarini takomillashtirishning asosiy omillari tafakkur mahsulini izchil, to‘g‘ri, ravon ifodalash, nutqiy vaziyat talabiga ko‘ra mustaqil matn yaratish ko‘nikmalarini shakllantirishdir. Matn yaratishning mantiqiy davomi – matn ustida ishlash bilan esa matnning tili, mantiqiy va uslubiy shakllanganlik darajasi o‘rganiladi, o‘quvchining kommunikativ savodxonlik darajasi esa, matn yaratish mahoratini aniqlash jarayonida o‘z yechimini topadi.
Maktab amaliyotida matnning tasvir, rivoya va muhokama kabi bayon usullaridan ko‘proq foydalaniladi. Bu usullar o‘rtasida garchand aniq chegara bo‘lmasada, ammo ularning har qaysisi o‘ziga xos xususiyatlarga ega. Bayonning bu usullari ham mazmuni, ham tuzilishi, ham tilning ifoda vositalaridan foydalanish jihatidan bir-biridan farq qiladi. Tasviriy matnda voqeada ishtirok etadigan shaxslar bo‘lmaydi. Unda, asosan, tabiat manzarasi, alohida narsalar (buyumlar) voqea va hodisa kabilarning o‘ziga xos tashqi belgilariga alohida e’tibor beriladi. Tasvirlash kuzatuvchanlik bilan bog‘liq. Shuning uchun o‘zbek tili mashg‘ulotlarida bolalarni kuzatuvchanlikka o‘rgatish, narsa, voqeahodisalardagi eng muhim belgi va xusuiyatlarni ko‘ra bilishga odatlantirish juda katta ahamiyatga ega.
Bayon usulining ikkinchi turi rivoyadir. Rivoya matni tasviriy matndan, voqeaning izchillikda berilganligi, unda ishtirok etuvchi shaxslarning borligi, dialogik nutqdan foydalanish kabilar bilan ajralib turadi. Bunday matnlarda voqea-hodisa mazmuniy yaxlitliklarni tashkil etadi va o‘quvchi bayonida bu yaxlitlik, albatta, saqlanish shart. Matnning bu turida dalillar va ularning tafsilotiga alohida o‘rin ajratiladi; voqealar hikoya tarzida bayon qilinadi. Rivoya matnida tasvir unsurlaridan ham foydalaniladi.O‘zbek tili mashg‘ulotlarida bunday matnlardan juda ko‘p foydalanishga to‘g‘ri keladi. “Bizning oila”, “Yoz kunlarining birida”, “Darvozabon”, “Rahim kasal bo‘lib qoldi”, “Mening do‘stim” kabi mavzularda yaratiladigan matnlar shular jumlasidandir. Matnlar uslub jihatdan ham rang-barangdir. O‘zbek tili mashg‘ulotlarida badiiy, publisistik, ilmiy va rasmiy matnlardan foydalaniladi. Har bir uslub ma’lum bir til me’yorni talab etadi.
Badiiy uslubda yozilgan matnlarning o‘ziga xos xususiyati ularda tasviriylik va ta’sirchanlikning kuchliligidir. O‘quvchi badiiy matn yaratishda tabiat va ijtimoiy borliqqa nisbatan erkin munosabatda bo‘ladi: uning mohiyatini ochish uchun turli-tuman leksik birliklar (ko‘p ma’noli so‘zlar, ma’nodosh va qarama-qarshi ma’noli so‘zlar), tasviriy ifoda va frazeologik birikmalar, adabiy tilning tasvir vositalari: o‘xshatish, mubolag‘a, kichraytirish, jonlantirish kabilardan o‘z imkoniyatiga qarab bemalol foydalana oladi. Badiiy matn o‘quvchilarda badiiy didni shakllantirishning asosiy vositasidir. O‘quvchi bunday matnlar orqali go‘zallik va nafosat olamiga kiradi, o‘z quvonchi va tashvishlari bilan o‘rtoqlashadi sevimli qahramonlariga ergashadi.
Shunday qilib, o‘quvchi va o‘qituvchi o‘rtasidagi doimiy ishonch o‘zaro hamkorlik faoliyatigina o‘quvchilarda mavjud bo‘lgan mustaqil va ijodiy tafakkurni qo‘zg‘atishi, matn yaratish ko‘nikmalarini shakllantirishi hamda rivojlantirishi mumkin.
Download 9.53 Kb.




Download 9.53 Kb.

Bosh sahifa
Aloqalar

    Bosh sahifa



O'quvchilarda turli uslubdagi matnlarni yaratish ko‘nikmasini shakllantirish va nazorat qilish mezonlari

Download 9.53 Kb.