• UMUM O’RTA TA’LIM MAKTABLARINI VI SINFILARI UCHUN DARSLIK «Fan va texnologiya» nashriyoti TOSHKENT 2012 y UDK_____372.864(075)
  • Buxoro viloyati
  • ISBN «Fan va texnologiya» nashriyoti KIRISH
  • I-BOB. MATЕRIALSHUNOSLIK 1.1. JUN TOLALI GAZLAMALAR VA ULARNING OLINISHI.
  • 1.2. IPAK TOLALI GAZLAMALARNING OLINISHI.
  • 1.3. JUN VA IPAK TOLALARINI XOSSALARI
  • O’zbekiston xalq ta’limi vazirligi m. Z. Murtozayev., G. M. Axmedova servi s mehnat ta’limi gazlamalarga ishlov berish texnologiyasi




    Download 0.78 Mb.
    bet1/15
    Sana04.04.2017
    Hajmi0.78 Mb.
      1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   15


    O’ZBEKISTON XALQ TA’LIMI VAZIRLIGI

    M. Z. MURTOZAYEV., G.M.AXMEDOVA


    S E R V I S

    MEHNAT TA’LIMI GAZLAMALARGA ISHLOV BERISH TEXNOLOGIYASI

    O‘zbekiston Respublikasi Xalq Ta’limi Vazirligi tavsiyasi bilan darslik sifatida tasdiqlangan o‘quv dasturlariga binoan Davlat grant loyihasi asosida kengaytirib tayyorlangan
    UMUM O’RTA TA’LIM MAKTABLARINI VI SINFILARI UCHUN DARSLIK

    «Fan va texnologiya» nashriyoti

    TOSHKENT 2012 y

    UDK_____372.864(075)

    BBK 74.200.52.M 47 Ya 72.

    Ushbu darslik mehnat ta’limining gazlamalarga ishlov berish texnologiyasi yo‘nalishi bo‘yicha 6-sinfga mo‘ljallangandir. 6-sinflar uchun gazlamalarga oyoq yuritmali tikuv mashinalarida ishlov berish va gazlamalarga ishlov berishga asoslangan xalq hunarmandchiligi texnologiyalarini o`rgatishga mo‘ljallagan mavzularga tegishli kengaytrilgan holdagi manbalar mavjud darsliklardan, ensiklopediyalardan tarixiy va ilmiy uslubiy manbalardan foydalanib keltirishga harakat qilingan.

    Ushbu darslik Sfvfrqand viloyati pedagogik kadrlarni qayta tayyorlash va malakasini oshirish instituti, Buxoro viloyati pedagogik kadrlarni qayta tayyorlash va malakasini oshirish instituti, Angren Davlat pedagogika instituti, Jizzax viloyati pedagogik kadrlarni qayta tayyorlash va malakasini oshirish instituti, Toshkent shahar xalq ta’limi bo‘limiga qarashli 62-son umum o‘rta ta’lim maktabi, Samarqand viloyati, Kattaqo‘rg‘on tumani № 7 –son umum o‘rta ta’lim maktabi Jizzax shahar № 36 –son umum o‘rta ta’lim maktabi, Jizzax tumani № 54-son umum o‘rta ta’lim maktablarining yqityvchilari tomonidan ko‘rib chiqilgan.

    Jizzax viloyati - OʻzR tarkibidagi viloyat. Respublikaning markaziy qismida. 1973 y. 28 dek.da tashkil etilgan. Shim.-sharqda Qozogʻiston Respublikasi va Sirdaryo viloyati, jan.gʻarbda Samarqand, Navoiy viloyatlari, jan.
    Buxoro viloyati - O‘zbekiston respublikasining 12 viloyatlaridan biri. Oʻzbekiston viloyatlari ichida, chegasining kattaligi boʻyicha Navoiydan keyin ikkinchi oʻrinda turadi. 1938-yil 15-yanvarda tashkil etilgan.

    A.Qodiriy nomli Jizzax Davlat Pedagogika instituti ilmiy kengashda (2011 yil 29 dekabr, № 4) va Jizzax viloyat hokimligi xalq ta’limi boshqarmasi o’quv uslubiy kengashida (2012yil 14 iyun № 4) nashr etishga tavsiya qilingan.


    TAQRIZCHILAR:


    1. Nizomiy nomidagi Toshkent Davlat Pedagogika universiteti “Amaliy san‘at” kafedrasi mudiri p.f.d. professor S.S. Bulatov.

    2. Samarqand viloyati pedagogik kadrlarni qayta tayyorlash va malakasini oshirish instituti ”Mehnat ta’limi” kafedrasining mudiri dosent B.M.Mironov.

    3. Jizzax viloyati pedagogik kadrlarni qayta tayyorlash va malakasini oshirish instituti ”Mehnat ta’limi” kafedrasining mudiri dosent U.M.Maxmudov.

    4. Respublika Ta’lim Markazi “Musiqa, san’at, mеhnat ta'limi, Jismoniy kamolat va salomatlik” bo‘limi boshlig‘i Z. Shamsiyeva.

    5. Toshkent shahar xalq ta’limi bo‘limiga qarashli 62- son umum o‘rta ta’lim maktabi o‘qituvchisi T.P.Poshshaxo‘jayeva.( mehnat ta’limi bo‘yicha ilgari chop etilgan darsliklarining muallifi).

    6. Jizzax shahar № 36 –son umum o‘rta ta’lim maktabi mehnat ta’limi o‘qituvchisi Z.Turopova.

    7. Jizzax tumani № 54-son umum o‘rta ta’lim maktabi mehnat ta’limi o‘qituvchisi A.Yu.Yuldoshev.

    8. Jizzax kasb-hunar kolleji o’qituvchisi M.X.Xudoynazaarova


    ISBN

    «Fan va texnologiya» nashriyoti



    KIRISH
    Umum o‘rtа tа’lim mаktаblаridа boshqa majburiy fanlar qatorida mehnat tа’limi fani yosh avlodda umummehnat ko`nikmalarini shakllantirish va ularni ongli ravishda kasbga yo`naltirish maqsadida o`qitiladi. Mehnat ta’limi fani bo`yicha o`quv jarayonini milliylik asosida tashkil qilishda o‘quv dаsturlаrini milliylikni e’tibоrgа оlgаn hоldа tuzish va shu bo`yicha o‘quv dаrsliklаrini yarаtish kаbi ishlarni amalga oshirish kerak bo‘ladi.

    Hоzirgi kungа qаdаr mеhnаt tа’limini boshqa yo`nalishlari kabi “Gаzlаmаlаrgа ishlоv bеrish tехnоlоgiyasi” yo‘nаlishi bo‘yicha mаvjud dаrsliklаrdа milliylik vа hаlq hunаrmаndchiligigа еtаrli dаrаjаdа e’tibоr bеrilmаgаn va ularga oid mаnbаlаr kаm hamda mos ravishda umumlаshtirilmagan. Shu bоisdаn hаm ushbu darslikda tuzuvchilar 6-sinflаrdа o‘quvchilаr o‘zlаshtirish qоbiliyatini хisоbgа оlgаn хоldа gаzlаmаlarga oyoq yuritmali tikuv mashinalarida ishlоv bеrish tехnоlоgiyalari, mаhsulоt yarаtish jаrаyonlari, gаzlаmаgа ishlоv bеrish bo‘yicha hаlq хunаrmаndchiligi tехnоlоgiyalariga vа o‘quvchilаrni yil dаvоmidа o‘zlаshtirgan tехnоlоgik bilimlаrini mustаhkаmlаsh uchun fоydаli vа unumli mеhnаt jаrаyonini asosida tashkil qilinadigan yozgi 6 kunlik amaliyotga uslubiy tаvsiyalar berishga vа mаnbаlаrni аniq bir tizimgа keltirishga harakat qilingan.

    Ushbu dаrslik qo‘llаnmаsining аhаmiyati 6-sinflаr uchun o‘rgаtishgа mo‘ljallangan hаlq хunаrmаndchiligi tехnоlоgiyalarigа оid mаnbаlаrni umumlаshtirib mа’lum didаktik tаmоyil аsоsidа tizimgа sоlishgа hаrаkаt qilishgаnligidаndir. Kеng qаmrоvli milliylik vа milliy hаlq хunаrmаndchiligi tехnоlоgiyasi dars manbalari bilаn to‘ldirilgаn 6- sinflаr uchun dаrslik sifаtidа tаyyorlаshgа bo‘lgаn uslubiy urinishlаrimizda хаtо vа kаmchiliklаr bo‘lishi tаbiiy. Shu bоisdаn 6- sinflаr uchun mеhnаt tа’limining “Gаzlаmаlаrgа ishlоv bеrish tехnоlоgiyasi” yo‘nаlishi bo‘yicha dаrslikda o‘rgаtishgа mo‘ljаllаngаn dars materiallariga oid kеltirilgаn mаnbаlarga uslubiy fikrlаr, mulоhаzаlаr, tuzаtishlаr, ko‘rsаtmаlаr, tаvsiyalаr bildirishlаrni tuzuvchilar o‘rinli dеb hisоblаb e’tibоr qilgаnlаri uchun minnаtdоrchilik birdirishadi.
    I-BOB. MATЕRIALSHUNOSLIK
    1.1. JUN TOLALI GAZLAMALAR VA ULARNING OLINISHI.
    JUN to`qimachilikda ishlatiladigan tabiiy tola ishlov bеriladigan asosiy jun qo`y juni hisoblanadi. Jun tolasi, asosan, oqsil modda kеratindan iborat.. Jun issiqlikni kam o`tkazishi, namni ko`p yutishi, pishiqligi bilan ajralib turadi. Jun ilashuvchan bo`lganligi uchun kigiz tayyorlashda yagona xom ashyo hisoblanadi.

    Jun tolasi qo'y, tuya, echki, qoramol va quyonlarning terilari ustidagi tukli qoplamasidan olinadi. Jun tolalari ildiz va tana qismlardan iborat.

    Ildiz junning teri qatlami ostidagi qismi, tana teridan chiqib turgan va oqsil modda keratindan iborat qismi. Jun tolasi tangachasimon, qobiq va bo'shliq qatlamlaridan (1-rasm), birinchi qatlam tolani tashqaridan qoplab turgan shoxsimon tangachalardan iborat. Tolaning turiga qarab tangachalar halqasimon, yarim halqasimon, yalpoq bo'lishi mumkin. Bu qatlam tola tanasini yemirilishdan saqlaydi, tolani tovlantirib turadi va ularning bosiluvchanlik xossasini yaxshilaydi.


    Qobiq qatlami jun tolasini hosil qiladigan urchuqsimon hujayralardan iborat bo'lib, uning mustahkamligi, qayishqoqligi va boshqa xossalarini belgilaydigan asosiy qatlam hisoblanadi. Bo'shliq qatlam tola o'zagidan o'tadi. U havo bilan to'lgan hujayralardan iborat. Yo'g'onligi va tuzilishiga ko'ra jun tolalari momiq, oraliq tola, o'zakli tola va o'lik tola turlariga bo'linadi. Momiq mayin junli qo'ylarning butun jun qatlamini tashkil qiluvchi va dag'al junli qo'ylarning terisiga yopishib yotadigan ingichka buramdor tolalar. Uning tarkibida tangachasimon va qobiq qavatlari bor. O'zakli tola momiqdan yo'g'onroq va dag'alroq, deyarli buramdor bo'lmaydi. U yarim dag'al va dag'al junli qo'ylarning jun qoplamasiga kirib, uch qatlamdan: oraliq tolalar momiq bilan o'zakli tolalar o'rtasi oraliq holatni egallaydi, uch qatlam tangachasimon, qobiq va uzuq-uzuq bo'shliq qatlamlardan iborat. O'lik tola dag'al, to'g'ri, qattiq tola bo'lib, yomon bo'yaladi va qayta ishlash jarayonida sinib qoladi. O'lik tolada tangachasimon, yupqa qobiq, keng bo'shliq qatlamlari bor. Hayvonlarning junini qirqish yo'li bilan olingan tola tabiiy jun deb ataladi

    Jonivorlarning terisiga ishlov berish vaqtida yig'ilgan jun zavodda olingan jun deb ataladi. Eski jun laxtaklarini qayta ishlash yo`li bilan olingan tola esa tiklangan jun deb ataladi. Jun tolalari paxta tolasiga nisbatan uzun, mustahkamligi past, lekin qayishqoqligi yuqori bo'ladi. Jun tolasi o'ziga namlikni yaxshi singdiradi va uzoq vaqtda o'z tarkibida tutib turadi. Bug', harorat va bosim ta'sirida jun tolasidagi oqsil moddalari va tolaning o'zi ham o'z shaklini o'zgartirishi mumkin. Bu xususiyatga tikuvchilik texnologiyasida gazlama va buyumlarga namlab, isitib ishlov berish usuliga asoslangan. Kiyimlarni kimyoviy tozalashda qo`llaniladigan barcha organik erituvchilar ta'siriga jun yaxshi chidaydi. Quruq jun tolasi 170°C va undan yuqori haroratda mustahkamligini yo'qotadi. 130°C haroratda junning xususiyatlari o'zgarmaydi. Jun yondirilganda tolalar bir-biriga yopishib qoladi, alangadan chiqarilganda yonishdan to'xtaydi, tolalarning uchlari yumaloqlanib, qorayib qoladi, kuygan pat hidi keladi. Jun tolasi issiqni o'zidan asta-sekin o'tkazadi. Shu sababli jun tolasidan qishda kiyadigan ko'ylakli, kostyumli, paltoli gazlamalar, trikotaj matolari va buyumlari ishlab chiqariladi.

    Ishlab chiqarish, moddiy ishlab chiqarish - jamiyatning yashashi va taraqqiy etishi uchun zarur boʻlgan moddiy boyliklar (turli iqti-sodiy mahsulotlar)ni yaratish jarayo-ni; ishlab chiqarish omillarini isteʼ-mol va investitsiyalar uchun moʻljallangan tovarlar va xizmatlarga aylantirish. I.ch.


    1.2. IPAK TOLALI GAZLAMALARNING OLINISHI.
    Tabiiy ipak tolasi asosan tut ipak qurtidan oli­ngan pillalarni qayta ishlab olinadi. Ipak qurti o'zining rivojlanish jarayonida to'rtta bosqichdan o'tadi: pilla qurtining kapalagi tuxum soladi, bu tuxumdan pilla qurti paydo bo'ladi va ularning ichki a'zolaridan ipak ishlab chiqaradi. Qurt yig'ilgan ipak moddasini tashqariga og'zidagi bezlar orqali siqib chiqarib, o'z atrofini to'la o'rab turuvchi pillani hosil qiladi va uning ichida g'umbakka aylanadi. G'umbakdan kapalak paydo bo'ladi. U pilladan tashqariga chiqib tuxum soladi. Shunday qilib, pilla qurtining rivojlanish jarayoni takrorlanadi. Pillakashlik fabrikalarida pilla o'rash uskunalarida chuvalanadi. Chuvalash paytida bir necha pilla ipakning uchi birlashtiriladi. Natijada, xom ipak hosil bo'ladi.Xom ipakiplari oqsil serisin bilan bir-biriga birikkan bir necha pilla ipidan iborat. Pillalarni yig'ish va tortish paytida hosil bo'lgan chiqindilar (ustki chigal qatlamlar, pilla po'stloqlarining qoldiqlari, teshilgan va chuvib bo'lmaydigan pillalar) dan yigirilgan ipak olishda foydalaniladi. Pilla qobig'ining tashkil etuvchisi bu uning ipidir. Pilla ipi qurtining ichki bezlaridan o'ng va chap yonlaridan ikkita alohida-alohida fibroin ishlab chiqilib, qurtning lab qismiga kelganda ikki fibroin serisin moddasi bilan bir-biriga yopishadi. Natijada pilla ipi hosil bo'ladi. Pilla iplarini mikroskop yordamida tekshirib ko'rilsa, yondosh ikki ipak tolasi vanotekis serisin qatlami ko'rinadi hamda kichik tomonlari juftlashtirilgan, uchlari yumoloqlangan ikkita uchburchakni yoki eng tor qismi bo'yiclia ko'ndalangiga ikkita teng bo'lakka bo'lingan noto'g'ri ellipsni eslatadi.

    Tabiiy ipakning kimyoviy tarkibi asosan fibroin (75—80 foiz) va seritsin (20—25 foiz) moddalardan tashkil topgan. Pilla ipiga baxo berishda uning umumiy uzunligi ham, uzluksiz chuvalangan ipning uzunligi ham e'tiborga olinadi.Bitta pilladan chuvalangan ipning uzunligi ipak qurtining zotiga va qanday sharoitda boqilganligiga qarab har xil bo'ladi. Ba'zi zotlarga mansub qurtlar g'umbakka aylanayotganida uzunligi 1000 metrgacha boradigan bitta uzluksiz ip ishlab chiqaradi. Pilla ipi o'zining tabiatiga ko'ra boshlangan uchidan oxirigacha bir me'yorda ingichkalashib boradi. Pillaning sirtidan chuvalana boshlangan ip boshlang'ich qismining chiziqiy zichligi uning oxirgi qismining chiziqiy zichligidan 2—3 barobar kattaroq bo'ladi. Pillaning bunday xususiyati uning ichki notekisligi deb ataladi.

    Tabiiy ipak asosan yupqa va nafis bo'lib, ayollarning ko'ylakbop gazlamalari uchun ishlatiladi. Ipakning qimmatliligi shundaki, undan tayyorlanadigan matolarning tashqi ko'rinishi chiroyli, mustahkamligi yuqori, bo'yalishi yaxshi, egiluvchan, namlikni oson singdiruvchanligidandir.

    Tabiiy ipakdan jilvali gazlamalar ishlab chiqariladi. Bunday gazlama sirtida to'lqinsimon mayda shakllar hosil bo'ladi. Qolgan qismida esa sirtlari silliq yuqori sifatga ega milliy avrli gazlama xonatlas va atlaslar ishlab chiqariladi.

    Tabiiy ipakning tolali chiqindilarini qayta ishlash asosida yigirilgan iplar olinadi. Bunday ipaklar asosan milliy chapon va to'nlar tikish uchun beqasam, banoras kabi gazlamalar, baxmal va duxobalar ishlab chiqarishda ishlatiladi.

    Undan tashqari, tabiiy ipak kashtachiliq zardo'zliq popopchiliq shokila tayyorlashda ham keng qo'llaniladi.

    Tabiiy ipakdan maxsus texnologiya asosida ishlab chiqarilgan ipaklarni tibbiyotda, jarrohlikda chok materiali sifatida ham ishlatiladi.

    Ipak qurtining turiga qarab, pilla tolasning uzunligi 400—1200 m bo`ladi (nomеrda ifodalangan uzunligi 3000—3500), uzilish pishiqligi 8—10 g. Qaynatilgan pillaning hammasidan ipak chikmaydi, pilla tola­siiing 10—15% i gumbak bilan birga qoladi. Bu qolliq pilla chiqindisidir. Ularni yigirib ipak olinadi Nam ipak tolasning pishiqligi- 10—15% ga kamayadi. Ipak yaxshi elеktr izolyatsiya matеriali hisoblanadi. Ipakdan shoyi tuqish, pishitilgan ip tayyorlash va tеxnika maqsadlarida foydalaniladi.

    Ipak yig`irish ipak o`rash, pishitishda, shoyi to`qishda ajraladigan chiqindilardan ipak olish. Chiqindilar qayta ishlanib, yigirishga tayyorlanadi, saralanadi, changdan tozalanadi, yuviladi va qayatib quritiladi. Tayyorlangan matеrial (xom (xom ashyo) titiladi, shtapеllanadi, tarash tarash mashimasidan 3—4 marta o`tkaziladi va raskladka (pilta taxlash) mashinasida xolstga aylantiriladi. Pilta mashinasida xolstdan pilta tayyorla­nadi. Pilik mashinasida piltadan pilik olinadi, yigirish yigirish mashinasida piliklarni qo`shib, cho`zib ingichkalanadi, pishitiladi va naychalarga o`raladi. Ipak yig`ish mashinasi paxta va jun yigirish mashinasidan, asosan, chuzish mеxanizmi bilan farq qiladi. Pilik o`raglan naycha mashina ramasiga o`rnatiladi (2-rasm). Pilik yunaltiruvchi tarok. 2 dan o`tib, chuzish qismi 3 ga kеladi (chuzish qismi ta'minlovchi silindr 4 va chuzuvchi silindr 5 dan iborat). Oldingi va kеyingi silindrlarning tеzliklari farqi hisobiga pilik cho`ziladi. Silindrlar o`rtasiga pilikni uzatuvchi silindr 6 o`rnatilgan. Silindrdan chiqqan pishitilmagan ipak — michka o`tkazuvchi 7 orqali yugurdak 8 dan ytib pishitiladi (yugurdak qo`almas xalqa 9 qirrasiga o`rnatilgan). Ipak to gurdakdan o`tib, urchuq 10 ga kiygizilgan naychaga, kеyin kalavalarga o`raladi. Yigirilgan ipaklar juftlanib (juftlash va pishitish mashinalarida) va pishitilib, ularga pardoz bеriladi.

    PILLA TORTISH tayyorlov punktlarida dastlabki ishlov bеrilgan pilladan yakka tolani chuvitib, bir nеcha tolani biriktirish. Oldin pillalar tozalanib, saralab xillarga ajratiladi, kеyin maxsus rеzеrvuarda bug`lanib, qobig`i shilinadi. Xar bir pilladagi yakka tola uchi topilib tortiladi, bir nеcha yakka tolalar qo`shilib, kalava qilib o`raladi. Bu maxsulot x o m i p a k dеyiladi. Uni yigirib va pishitib, shoyi gazlama tuqish uchun tayyor ipak olinadi. Xozir pilla tortish pilla tortish avtomat yordamida bajarilmoqda.

    Pilla tortish avtomat pilladagi yakka tola uchini tortib, ma`lum yo`g`onlik (1000, 818, 643, 529, 429, 310 va 215 pomerli) va pishiqlikdagi texnika ipagi yoki hom ipak olish mashinasi. O`zbekiston Ipakchilik sanoati ilmiy tekshirish instituti kollektivi yaratgan pilla tortish avtomati SKE-4-VU, SK-5 ipakchilik sanoatida keng ishlatiladi. 3-rasmda pilla torqish apparati sxemasi ko`rsatilgan. Har bir avtomatda 12 ta SKE-4-VU yoki SK-5 stanok har qaysi stanokda 10 tadan tuqich va ipak kalavasini uchraydigan charx bor. Har bir tutqich qarshisiga o`rnatilganlar ichida uchi topilgan pillalar (60-70ta) bo`ladi. Ta`minlovchi vilka 2 yordamida taranglovchi valik 3 orqali uchi boshlangan pillalar o`rash idishiga donalab tashlanadi va tutqich asosidagi disk 4 ga ilashtiriladi. O`rash idishi 5-10 ta tuqichni ta`minlaydi. Xom ipak tekislanib kalavaga o`raladi. Tolalar uzilgan yoki ingichkalashgan yuk 6 ta`sirida richag 7 pastga tushadi, natijada elektr nazorat apparati kontaktni berkitadi va mashina to`xtaydi. Pilla tortish avtomatining pilla tortish tezligi 80-150 m/min, har bir idish bir soatda 140-180 g ipak ishlab chiqaradi.

    ATLASLI O`RILISH tanda iplari arqoq iplarini yopib o`tgan joylarda ular o`zaro yonma-yon yotmaydigan, balki bir nеcha ip siljib o`tadigan o`rilish. Rapportagi tanda va arqoq iplari soni kamida bеshta bo`ladi. Atlasli o`rilish bilan to`qilgan gazlamalarning sirti sil­liq bo`lib, faqat arqoq yoki tanda iplarini yopib o`tgan joylari uzun bo`lib ko`rinadi. Agar gazlama sirtida arqoq iplari tanda iplarini ko`proq yopib o`tgan bo`lsa, bunday gazlama arqoq atlasi yoki satin dеb ataladi. Agar gazlama sirtida tanda iplari arqoq. ip­larini kuproq. yopib o’tgan bo`lsa, bunday gaz­lama tanda atlasi yoki atlas dеb ataladi.

    ATLAS (arab tuksiz,silliq) urishi ham arqogi ham tabiiy ipakdan to`qiladigan, urishi abr usulida rang-barang naqshlar bilan bеzatiladigan bir yuzlama mayin mato. Undan ayollarning kunlak, lozim, ba'zan rumoli, erkaklarning bеlbogi tikiladi. Odatda, atlasdan tikilgan kiyimlarni har kuni emas, bayram, tantanali kunlarda, sayr etib ko`chaga chiqqanda, tomosha muassasalariga, mеhmonga borganda kiyiladi. Atlas bir yuvilganidan kеyin uzining dastlabki nafosatini yo`qotadi. Atlas kiyim yoki buyumlar kirlanganida ximchistkaga topshirish kеrak. Agar buning iloji bo`lmasa, uy sharoitida yuvish ham mumkin. Yuvishda emallangan togora na vannalardan foydalanish tavsiya etiladi. Atlas kiyimlarini oddiy kir sovunida yuvib bo`lmaydi. Kir sovuni tarkibidagi ishqor, sintеtik yog` kislotasi kabi moddalar matoning rangini chiqaradi va ipak tolasini yеmiradi. Rang chiqmasligi uchun har bеsh litr suvga bir qoshiq sirka essеntsiyasi qo`shish lozim. Kеyin univеrsal (mamlakatimizga ishlab chiqariladigan “Kristal”, “Nеptun”, Eronda ishlab chiqariladigan «Tayd», «Darya», «Barf», Ruminiyada ishlab chiqariladigan «Dеro», Dog`istonda ishlab chiqariladigan “Ambrеlla” kabi) kir poroshoklaridan, «Landish», «Boks», «Aelita». «Syurpriz», «Vita» kabi pastalardan, «Marichko», «Fiton» ka­bi kir oluvchi suyuk. moddalardan foydalanish mumkin. Kir o`lik. suvda yuviladi. Yuvish paytida qattik ishqalamaslik, buramaslik oldin iliq kеyin sovuq suvda chayish kеrak. Yuvilgan kiyim va buyumlarni soya joyda quritish lozim. Atlas kiyim va buyumlarning dog` bo`lgan joylarini toza aviiya bеnzini bilan tozalasa ham bo`ladi.

    Alohida ishlov bilan atlasga jilo bеriladi, shunga ko`ra u tovlanib turadi (buning uchun ilgari yuziga kudung o`rilgan, xozir atlas issiq satxli baraban-kalandirdan o`tkaziladi). O`zbеk atlaslari rang-barang nafis gullarga boy, bu gullar bir-biri bilan uyg`unlashib, matoda yaxlit go`zal bir naqshni yaratadi. Atlasning tabiiy ipakdan to’qilgan eng a'lo navi sakkiz tеpkili atlas yoki xonatlas dеb ataladi. Xonatlasning barcha siri uning tuzilish va to’qilish usulidadir. Atlasning to`qilish tеxnologiyasi: to`rt tеp­kili atlas to`rt tеpkili dastgohda, sakkiz tеpkili atlas sakkiz tеpkili dastgohda to’qiladi. Tandagi gulalar tandaning har sak­kiz naxi to`qilishda ustma-ust kеladigan qilib ko`tariladi, naxlar tеpkilarga muvofiqlashtirilib, gulalar uynagichlarga ulanadi. Tеpki bosilganda gulaning biri pastga tortilib, ustma-ust yotgan naxlardan birining komi ochiladi va orasidan birinchi arqoq o’ta­di, ikkinchi tеpki bosilsa, ikkinchi komi ochilib, ikkinchi arqoq o’tadi. Shu tariqa sakkiz nax orasiga sakkiz arqoq ustma-ust tushib, o`rish matoning ustiga tomon joylana borib, tuzima bir yuzlamaga aylanadi. Sakkiz tеp­kili dastgohda 1- tеpki 2- gulaga, 2- tеpki 3-gulaga, 3-tеpki 1-gulaga, 4-tеpki 4-gulaga, 5- tеpki 5- gulaga, 6- tеpki 6- gulaga, 7- tеpki 8- gulaga (mushak va o`ynagichlar vositasi bilan) ulangan. Sakkiz tеpkili atlasni to`qishdan oldin 1-tеpki, so`ng 8-tеpki, kеyin 2-tеpki, undan kеyin 7- tеpki, so`ng 3-tеpki, undan so`ng 6-, undan so`ng 4- va ohiri 5-tеpki bosiladi. Shunda tanda naxlarining 1 xissasi matoning orqa yuziga, 7 xissasi yuziga chiqa­di va naqshlar atlasning bir yuzida ravshan, yaltirab ko`rinadi. Atlas naqshlari, ranglar biror kimsaga bag`ishlanganligi yoki boshqa bеlgilariga ko`ra har xil bo`ladi. Mashhurlari: «Qora atlas», «Bargi karam», «Patnus odimi», «Xosiyatxon», «Yahudiy nusxa», «Namangan nusxa». «Nomozshomgul» va boshqalar. Yangi nusxalari: «Nodira», «Nurxon», «Baxor», «Guli», «Layli», «Shirin», «Zulfiya», «Margilon», «Yangi Toshkеnt», «Dasta gul», «Nurli quyosh», «Yubilеy», «Guzalxon», «Lola», «Chinni gul», «Tong yulduzi», «Saodat», «Gul va Navruz» va boshqalar. O`tmishda uning bir kiyimligi yaxlit holda ham, ikki bo`lakka bo`lib ham sotilardi. Ikki bo`lakka bo`lingan atlasning har bir bo`lagi bir toqa atlas, ikkala toqasi (bir ki­yimligi) bir jura atlas dеb nomlanar edi. Atlasni toqajura qilish 1930 yillarda odatdan qoldi. Atlas to`qish ishlari Marg`ilon shahrida juda qadimdan bеri rivoj topib kеlmoqda. Atlas to`qish, ayniqsa, Namangan, Xujandda, shuningdеk Andijon, Samarqand shaharlarida rivoj topgan. Atlasdan xotin-qizlarga libos, bеzak ashyolari, ko`rpa, ko`rpacha, parda kabilar tikiladi. O`zbеkistan atlaslarini xorijiy mamlakatlarning xalqlari ham sеvishadi. Shu sababli O`zbе­kistan atlaslari chеt mamlakatlarga eksport qilinmoqda. 1967 yilda Monrеal (Kanada)da o`tkazilgan xalqaro ko`rgazmada 4- O`z va 174 artiqo’lli o`zbеk atlaslari oltin mеdal bilan mukofotlandi.

    Shoyi (fors-tojik-shohga tеgishli,ya'ni gazlamalar shohi) tanda va arqog‘i ingichka tabiy yoki sun’iy ipakdan iborat gazlama. Shoyi ikki tеpki to‘qish bilan tayyorlanadi, yani uning oldi ham, orqasi ham bir xil turda bo‘ladi. Shoyining sidirg‘a (sidirg‘a ko‘k, sidirg‘a yashil), 3-6 rangdagi ko‘k qarg‘a, patnis xillari bo‘lib, ularning nusxalari abobandi yo‘li bilan tayyorlanadi. Sidirg‘a shoyi asosan chorsu, choyshab, ro‘molcha, so’zana uchun, qolganlari esa xalq orasida ko‘proq mashhur bo‘lib, ulardan xotin-qizlar liboslari, ko‘rpa va ko‘rpachalar tikishda avra, bеqasam to‘nga adibga ishlatiladi.
    1.3. JUN VA IPAK TOLALARINI XOSSALARI
    Tolalarning asosiy xossalari jumlasiga uzunligi, yo'g'onligi, mustahkamligi, cho'zilishdagi uzayishi, gigenik xossalari kiradi.

    Tolalar uzunligi tekislangan tolaning ikki uchi orasidagi masofani bildiradi. U millimetr (paxta tolasi), santimetr jun tolasi) yoki metr (kimyoviy tolalar) birliklarida ifodalaniladi.

    Tolalar yo'g'onligi uni ifodalash uchun bir qancha ko'rsatkichlar ishlatiladi. Bulardan biri tolalarning diametrini o'lchash, ikkinchisi esa, ularning ko'ndalang kesimining yuzasini aniqlash va boshqalar. Lekin, tolalar juda ingichka jism bo'lganligi sababli bu ko'rsatkichlarni aniqlash uchun ko'p vaqt sarf qilish va maxsus hozirlik ko'rish kerak. Shu tufayli tolalarning yo'g'onligini ifodalash uchun chiziqiy zichlik kabi bevosita ko'rsatkichlar qo'llaniladi. Tola yo'g'onligi bilan tekis miqdori orasida to'g'ri bog'liqlik mavjuddir, ya'ni tola qancha ingichka bo'lsa, tekisning kattaligi ham shuncha kichik bo'ladi.

    Tolalarning mustahkamligi tolalarning mustahkamligi uzish kuchi ko'rsatkichi orqali tavsiflanadi. Uzish kuchi deb tolalarni cho'zganda uzish uchun sarf qilingan kuchga aytiladi. Bu kuchning o'lchov birligi Nyuton (N) dir. Uzish kuchi P harfi bilan ifodalaniladi va maxsus uzish mashinalari yordamida aniqlanadi. «Turli xil yo'g'onlikdagi tolalarning mustahkamligini taqqoslash uchun nisbiy uzish kuchi G`(sNG`teks), ya'ni tolaning yo'g'onlik birligiga to'g'ri keladigan uzish kuchining miqdori ishlatiladi.

    Tolalarning cho'zilishdagi uzayishi — tolalarning uzilish paytidagi uzayishi uzilishdagi uzayishi (cho'zilishi) deb ataladi. Bu ko'rsatkich uzish kuchini aniqlagan bir paytda uzish mashinalarida aniqlanadi. U millimetr yoki foiz birliklarida ifodalaniladi. To'liq uzayish asosan qayishqoq, elastik va plastik uzayishlardan iborat. Qayishqoq uzayish kuchni olingani bilan darhol yo'qoladi. Elastik uzayish esa kuch olingandan keyin asta-sekinlik bilan ma'lum vaqt davomida yo'qoladi. Plastik uzayish esa yo'qolmaydi. Tolalarning qayishqoq, elastik va plastik uzayish xossalariga nisbatan to'qimachilik buyumlarining g'ijimlanmasligiga, kiyim o'z shaklini saqlay olishiga ta'sir qiladi. Masalan, o'simlik tolalaridan to'qilgan gazlamalar g'ijimlanuvchandir, chunki bu tolalarda plastik uzayish yuqori, jun va sintetik tolalarning uzayishida qayishqoq va elastik qismlari yuqoriroq bo'ladi. Shuning uchun bu tolalardan olingan gazlamalar uncha g'ijimlanmaydi.

    Tolalarning gigiyenik xossalari kishilarning sog'ligini saqlashga yordam beradi. Bularga tolalarning gigroskopligi, havo o'tkazuvchanligi, issiqni saqlash xossalari va hokazolar kiradi.

    Gigroskoplik bu tolalarning o'ziga suv bug'larini shimib olish xususiyati. Bu xossa haqiqiy, konditsion va maksimal namlik bilan baholanadi.

    Haqiqiy namlik ayni muhit sharoitida quruq toladagi namliq uning massasining necha foizini tashkil etishini ko'rsatadi.

    Konditsion namlik tolaning me'yoriy sharoitdagi, ya'ni havo harorati 20°C va nisbiy namligi 65 foiz bo'lgan sharoitdagi namligi har bir tola uchun standart bo'yicha konditsion namlik tasdiqlanadi. Tolalarning gigiyenik xossalari ularning kimyoviy tarkibiga bog'liq.

    Tolalarning tashqi muhit ta'siriga qarshilik ko'rsata olishi, ya'ni yorug'liq namliq ter va shuningdek ishqalanish, yuvish, ho'llab dazmollash va hokazo omillar ta'siriga chidamliligi buyumlaming to'zishiga chidamliligini belgilaydi.

      1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   15


    Download 0.78 Mb.

    Bosh sahifa
    Aloqalar

        Bosh sahifa


    O’zbekiston xalq ta’limi vazirligi m. Z. Murtozayev., G. M. Axmedova servi s mehnat ta’limi gazlamalarga ishlov berish texnologiyasi

    Download 0.78 Mb.