• 3.9. QIZLAR JIMFERI.
  • 3.10. ZARDO’ZLIK SAN’ATINING TARIXI VA UNING RIVOJLANISHI
  • Toshkent viloyatining
  • 3.11. ZARDO’ZDIKDA IShLATILADIGAN MATERIALLAR VA ASBOB USKUNALAR. Zardo’zlikda ishlatiladigan asosiy materiallar zar ip va simlar hamda matolar hisoblanadi.
  • 3.12. ZADO’ZLIKDA ISHLATILADIGAN NAQSHLAR
  • Bibixonim masjidi
  • O’zbekiston xalq ta’limi vazirligi m. Z. Murtozayev., G. M. Axmedova servi s mehnat ta’limi gazlamalarga ishlov berish texnologiyasi




    Download 0.78 Mb.
    bet8/15
    Sana04.04.2017
    Hajmi0.78 Mb.
    1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   15

    3.8. O`G`IL BOLALAR JIMFERI
    O`g`il bolalar jimferi (87- rasm). 44-46- razmer. Bu jemfer uchun 700 g jun ip, 4, 4, 5, 5 va 5,5- no`merli spisalar kerak bo`ladi.

    To`qish nusxasi: paypoq nusxa tuqilishi va chirmovlardan romblar hosil qilinadi

    Hisob: paypoq nusxa to`qilishida - 16 halqa=10 sm; 21 qator = 10 sm; romblar hosil qilishda-21 halqa = 10 sm; 21 qator=10 sm.

    Jemferning orqasi. Spisalarda 76 halqa hosil qilinadi va 1x1 rezinka nusxa to`qilishida 5 sm to`qiladi. So`ngra polotnoning yon tomonlarida har 11 sm dan keyin 1 halqadan orttirib ketiladi. Dastlabki qatordan hisoblab 41-sm da eng o`miz uchun yon tomonlarida qator oralatib 4, 3, 2 va 1 halqadan bekitiladi. Shundan keyin to`qish o`zgarishsiz davom ettiriladi. 62-sm da elka qiyaligini hosil qilish uchun .har tomonda qator oralatib 2 marta 7 halqadan va 1 marta 6 halqadan bekitiladi. Elka qiyaligi uchun halqalarni ikkinchi bekitishda yoqa o`miz ham xosil qilinadi. Buning uchun polotno ikki teng qismga bo`linadi, har qism alohida to`qiladi. Yoqa o`miz uchun qator oralatib 8 va 3 halqa bekitiladi va elka qiyaligi uchun halqalarni bekitish davom ettiriladi.

    Jemferning oldi. Spisalarda 76 halqa hosil qilinadi va 1x1 rezinka nusxada to`qilishida 5 sm to`qiladi; so`ngra bir qatorda 21 halqa orttiriladi; 10 marta har 4 halqadan keyin va 12 marta har 3 halqadan keyin (navbatma-navbat) orttiriladi. To`qish davom ettirilib, ters halqalar ters halqa qilib va o`ng halqalar o`ng halqa qilib to`qiladi, bunda yon tomonlarda har 11 sm dan keyin 1 halqadan orttirib ketiladi. Dastlabki qtordan hsoblab 41-sm da eng o`miz uchun polotnoning hr ikkala tomonida qtor oralatib 5, 4, 3 va 1 halqadan bekitiladi. 59-sm da markaziy 7 halqa bekitiladi; polotno ikk teng qismga bo`linib, har qism alo-hida-alohida to`qiladi. Yoqa o`mizni hosil qilish uchun oldingi o`rta chiziqdan ikki tomonga 3, 2 halqa va 5 marta qator oralatib 1 halqadan bekitiladi. So`ngra to`qish o`zgarishsiz davom ettiriladi. Yoqa o`mizni hosil qilish bilan bir vaqtda elka qiyaligi uchun 62- sm da qator oralatib 2 marta 8 halqadan va 1 marta 9 halqadan bekitiladi.

    Eng. Spisalarda 37 halqa hosil qilinadi va 1x1 rezinka nusxa to`qilishida 5 sm to`qiladi. So`ngra , paypq nusxa to`qilishida 40 sm to`qib, yon tomonlarda har 3 sm dan , keyin bir halqadan (jami 26 halqa) orttiriladi. Dastlabki qatordan hisoblab 46-sm da engning eng baland qismi (eng boshi)ni hosil qilish uchun yon tomonlarda 5, 4, 3 halqa va 8 marta 1 halqadan, so`ngra qator oralatib 2, 3, 4 halqadan bekitiladi. Qolgan halqalarning hammasi bir qatordayoq. bekitiladi. Ikknnchi eng ham shunday to`qiladi.

    Elka choklari va yon choklar ulanadi. Bo`yin aylanasida spisaga 100 halqa o`tqazib, 1x1 rezinka nusxa to`qilishida 12 sm to`qiladi, bunda spisalarning diametri 3 marta uzgartirilishi, oxirgi 7 sm diametri 5,5 mm bo`lgan spisalar yordamida to`qilishi lozim.
    3.9. QIZLAR JIMFERI.
    Qizlar jmferi. (88-rasm) 42-razmer. Bu jimfer uchun 450 g jun ip va 3, 4 hamda 5 nomerli spisalar kerak bo`ladi.

    To`qish nusxasi : paypoq nusxa to`qilishi

    Hisob: 23 halqa 10sm , 35 qator =10

    Jimferning orqasi: 3 nomerli spisalardan 98 halqa hosil qilinadi va 1x1 rezinka nusxa to`qilishida 3 sm to`qiladi. So`ngra paypoq nusxa to`qilishida 34 sm to`qiladi. Dastlabki qatordan hisoblab 38 sm day eng o`miz uchun yon tomonlarda qator oralatib 5, 3,2 va 1 petliyadan bekitiladi. Keyin to`qish uzgarishsiz davom ettiriladi. Dastlabki qatordan hisoblab 56-sm da elka qiyaligi uchun polotnoning yon tomonlarida qator oralatib 5 marta 5 halqadan bekitiladi: Yoqa o`mizning o`rtada qolgan 26 halqasi to`g`nog`ichga o`tkaziladi.

    Jimferning oldi. Spisalarda 99 halqa hosil qilinadi va 1x1 rezinka nusxa to`qilishida 3 sm to`kiladi, so`ngra paypoq nusxa to`qilishida 27 sm to`qiladi. Dastlabki qatordan hisoblab 31-sm da bir rangli ipdan jimferning ko`kragiga tushadigan qiyiqning burchagi to`qila boshlaydi Halqalar quyidagicha taqsimlanadi va to`qiladi:

    1-qator - 49 halqa olachipor ipdan to`qiladi.

    2 va 3 - qatorlar 1- qatorlar kabi to`qiladi.

    4-qator - 48 halqa olachipor ipdan, 3 halqa sidirg`a rang ipdan,48 halqa yana olachipor ipdan to`qiladi.

    5- va 6- qatorlar 4 -qator kabi to`qiladi.

    7-qator - 47 halqa olachipor ip­dan, 5 halqa sidirg`a rang ipdan, 47 halqa olachipor ipdan to`qiladi.

    8- va 9- qatorlar elka qiyaligiga etguncha 7-qator kabi to`qiladi. Jimferning oldingi yarmini to`qish uchun 3 o`ram ip olish kerak; o`ramlardan chuvatilayotgan iplar polotnoning teskari tomonida chatishtirilishi va to`qish zichligi o`zgarmasligi uchun tortib-tortib qo`yilishi lozim. Sidirg`a rang halqalarni har 3- qatorda: 1 marta o`ng halqalar qatorida va 1 marta ters halqalar qatorida o`ng va chap tomonlarga jildirib olachipor rang halqalar o`rnini egallash kerak. Dastlabki qatordan hisoblab 33- sm da uzun-qisqa qatorlar to`kish yo`li bilan elka vitachkasini hosil qilish, bunda yon tomonlarda qator oxiriga 6 halqa etkazmay to`qilishi va bu 4 marta takrorlanishi lozim. 38-sm da eng o`miz uchun yon tomonlarda qator oralatib 5, 3, 2 va 1 halqadan bekitiladi. 50- sm da 8 markaziy halqa to`g`nag`ichga o`tkaziladi; keyin jimferning xar yarmi alohida-alohida to`qiladi. Yoqa o`mizni to`qish uchun to`g`nog`ichga 3, 2 halqa va qator ora­latib 5 marta 1 halqadan o`tkazila­di. So`ngra 10 qator uzgarishsiz to`qiladi. 56- sm da elka qiyaligi uchun yon tomonlarda qator oralatib 5 marta 5 halqadan bekitiladi. Jimfer oldining ikkinchi yarmi ham shunday to`qiladi.

    Eng. Spisalarda 50 halqa hosil kilinadi va 1x1 rezinka nusxa to`qilishida 3 sm to`qiladi; so`ngra paypo` nusxa to`qilishida davom et­tiriladi; eng kengayib borishi uchun polotnoning yon tomonlarida har 8-qatorda bir halqadan orttirib ketiladi. Dastlabki qatordan hisoblab 39- sm da engning eng baland qismini hosil qilish uchun yon tomonlarda qator oralatib 5, 3, 2 halqa, 14 marta 1 halqadan va 2, 3, 4, 7 halqadan bekitiladi. Ikkinchi eng xam shunday to`qiladi.

    Yon choklar va elka choklari ulanadi. Yoqa o`mizdagi ochiq halqalar spisaga kiygiziladi, bu halqalarga yoqa o`mizning yon tomonlaridagi (chetki halqalar ustunchasi bo`yicha) halqalar ham qo`shilib, 1x1 rezinka nusxa to`qilishida yoqa to`qiladi;. balandligi 12 sm keladigan yoqani to`qiyotganda u kengayib borishi uchun spisalar diametrini 2—3 marta oshirish (yo`gon spisa olish) kerak, jimferning ko`krak qismidagi qiyiq (vstavka) qanday rang ipdan to`qilgan bo`lsa, shokila va bog`ichni ham shu rangdan tuqish, so`ngra shokilani mazkur bog`ich yordamida qiyiqningpastki burchagiga rasmdagidek biriktirish kerak.
    3.10. ZARDO’ZLIK SAN’ATINING TARIXI VA UNING RIVOJLANISHI
    Zardo’zlik — hunarmandchilikning qadimiy turlaridan biri zar ip bilan nakqsh (kashta) tikish kasbi. U forscha zar (tilla), duzi (tikmoq) suzini anglatadi.

    Zardo’zlik san’ati uzoq tarixga yega. Zardo’zlikning vatani Vavilon bo`lib, u Rim imperiyasiga qarashli bo`lgach, zar, ipak va jun ip qo`shib tikilgan rangbarang kashtachiligi bilan butun dunyoga mashxur bo`lgan. Vizantiyada zardo’zi kiyim kechaklarni faqat imperator a’yonlari, aslzodalar kiyishgan. Vizantiya bilan muntazam madaniyat hamda siyosiy hamkorlik qilishi tufayli zardo’zlik san’ati Yeron podsholigi saroyida ham rivoj topgan. Yeronda zardo’zlik san’atining rivojlanganligiga XV—XVII asrda ishlangan zardo’zlik namunalari misol bo`la oladi. Vizantiyadan Qadimgi Rusga ham zardo’z­lik san’ati kirib keldi. Kichik Osiyo doirasida zardo’zlik XIII va XV asrlarda ham rivojlandi. Xullas Vizantiya qayerga ta’sirini o`tkazgan bo`lsa usha yerda zardo’zlik rivojlangan.

    O`rta Osiyoda zardo’zlik juda qadimdan rivojlanib kelayotgan xalq amaliy san’ati turlaridan biridir. Arxeologik topilmalar va tarixiy manbalardan ma’lumki, O`rta Osiyo xalqlari orasida qadimdan I—II asrlarda zarbob kiyimlar, badiiy buyumlar keng tarqalgan. 1947 yili Toshkent viloyatining Vrevskiy qishlog`ida o`tkazilgan arxeologik topilmada ayol qabridan I—II asrlarga tegishli zarbob kiyimlar topilgan.

    Toshkent viloyati - OʻzR tarkibidagi viloyat. Respublikaning shim.sharqida. 1938 y. 15 yanvda tashkil kilingan. Shim. va shim.gʻarbdan Qozogʻiston Respublikasi, shim.sharkdan Qirgʻiziston Respublikasi, sharqdan Namangan viloyati, jan.



    Abdurazzoq Samarqandiy «Hindiston safarnomasi» asarida 1442 yili Shoxrux zamonida Shimoliy Hindiston bilan Xirot o`rtasida turgan yelchilarning sovg`alari orasida zarbop kiyim­lar bo`lganligini aytib o`tgan. 1465 yili «Ashratxona» makbarasi xaqidagi xujjatlarda zarbop kiyimlar xaqida bayon yetib o`tgan. Xirotda yashab ijod yetgan Vasfiy o`zining risolalarida zarbop kiyimlar va zardo’zlik kasbi to`g`risida bayon yetgan.

    XVII asrda yashagan samarqandlik shoir Fitratning asosiy kasbi zardo’zlik bo`lgan, u matolarga zardan ajoyib kashtalar tikkan. XIX—XX asr boshlarida zardo’zlikning o`ziga xos maktabi yaratilgan. O`zbekistonda Buxoro, Samarqand, Fargona va boshqa joylarda zardo’zlik maktablari ochilgan. Qimmatbaxo matodan tayyorlanadigan zardo’zi kiyimlar maxalliy aholining turli tabaqalari o`rtasida keng tarqalgan. Bu kiyim kechaklar asosan amir saroyidagilar, shahar boylari uchun tikilgan. Yuzlab qo`li gul ustalar hammasi amir saroyining yextiyoji uchun ishlagan.

    Bu ustalarning ko`pchiligi ota bobosidan meros bo`lgan kasbi saroy axllari uchun kamzul, chakmon, chalvor, poyafzal, belbog`, salla, quloq va jul tikishdir (90, 91, 92 rasmlar). Bu kiyimlar xon buyurtmasi yoki yaqinlari tomonidan bironta oilaviy tantana yoki bayram munosabati bilan tayyorlash buyuriladi. Xech kim, xatto yeng katta amaldorlardan birortasi ham yuqorida aytib o`tilgan kiyimlardan xech birini uziga buyurtirishga xaqi yo`q yedi, ular zarbop kiyimlarni amir sova qilgandagina kiyishlari mumkin yedi. Ayollar va bolalarning zardo’zi kiyimlari faqat badavlat xonadonlarning an’analaridagina kiyilgan, kiyimlarni ular bironta oilaviy tantana yoki bayram munosabati bilan kiyishgan. Boy xonadonlarning 8—10 yoshdan katta bo`lmagan o`g`il bolalariga sunnat to`yi munosabati bilan zarbop to`n kiydirishgan. (93, 94 rasmlar). XIX—XX asr boshlarida Buxoroda hukmronlik qilgan mang`itlarning oxirgi sulolasiga taalluqli zarbop kiyimlar yagona yodgorliklari nusxasi hisoblanadi. 1800—1826 yillarda Xydarxon podsho zamonasida ishlangan Zardo’zi maxsi (1810 yilda ishlangan) saqlanib qolgan. 1827—1860 yillarda Amir Nasrulloxondan juda ko`p zarbop kiyimlar saqlanib qolgan. 1895 yildan 1911 yilgacha hukronlik qilgan Abdulaxadxonga mansub juda ko`p zardo’zlik kiyimlar ko`p saqlanib, o`sha davr zardo’zlik san’ati gullab yashnagan davr hisoblanadi. O`rta Osiyoda zardo`zlar boshqa hunarmandchilik kabi maxsus tashkilotga uyushgan yedi. O`sha vaqtda Buxo­roda 350 ga yakin zardo’z ustalar bo`lgan. Ular ustidan nazorat qilib turadigan maxsus tashkilot bo`lgan. Sex ustaviga o`xshash risolalari bo`lib, u diniy rasm rusumlarga hamda urfo datlarga amal qilishni talab yetar yedi. Zardo`zlarning ko`pchiligi tevarak atrofdagi guzarlarga yaqin joylarda yashar yedilar. Shaharlarda bozorbop buyumlartayyorlaydigan ustaxonalarning katta qismi aynan guzarda joylashgan yedi. Maxsus tashkil yetilgan tashkilotga amirning saroy ustalaridan tashqari yollanib ishlaydigan xususiy ustalar — xalfalar ham kirar yedi.

    Tashkilot uyushmasining boshligi yeng xurmatli va tajribali usta — Oqsoqol yoki bobo bo`lgan. U rasmiy ravishda saylanmay, bobo diniy axloqiy masalalarni hamda ustalarning xatti xarakatlarini kuzatib borar yedi. Agarda bobo bo`lmagan holda oqsoqol uning o`rnini bosib turar yedi. Oqsoqol Amir saroyi bilan amirlik ma’muriyati o`rtasidagi tashkilotning rasmiy vakili hisoblangan. U yirik buyurtmalar olishda va taqsimlashda, usta, xalfa, shogird o`rtasi­dagi nizolarni hal qilishda, bozordan chakana ustaxonalardan belbog`, ayollar bezagi, ro`mol va hakazolarni sotib olishda xizmat qilgan. Amirning bosh amaldori zarur buyumlar ro`yxatini qushbegidan oqsoqolga bergan. Oqsokol yakka holda ishlaydigan ustalardan buyum narxini kelishib olgan va buyurtma ro`yxatidagi narsalarni olib qushbegiga ko`rsatgan. Keyin yesa oqsoqol ustalarni rozi qilgan. Oqsoqol bundan tashqari uyushma a’zolarining turmushi bilan chambarchas bog`langan bo`lgan. Oqsoqol uyushma a’zolarining oilasida chaqaloq tug’uilsa, to`y va marosimlarda nechta odam aytish, nimalar kerak bo`lishini, qancha to`yona qilish va boshqalarni hamda mana shu marosimlarga boshidan oxirigacha bosh qosh bo`lgan. Oqsoqolga alohida maosh ajratilmay saroy topshiriqlarini bajargani, xar hil xizmatlari uchun to`y va marosim­larda choponlar kiygizishgan, pul va sovg`alar takdim qilishgan. Oqsoqolga poykor, ya’ni yordamchi tayinlanar yedi, u yosh ustalardan saylanib, unga ham maosh ajratilmas yedi. Poykorga uyushma a’zolari to`y, o`lim, hovli to`yi va boshqa ma’rakalarda arzon matodan tikilgan chopon in’om yetar yedilar. Buxoro amirining shaxardan tashqaridagi

    Podshoxning zardo’zlik ustaxonasidan tashqari yana xususiy ustaxonalari ham bo`lib, ularning soni 25 tacha bo`lgan. 1885—1911 yillar Buxoroda zardo’zlik san’ati gullab yashnagan davr bo`lgan. Turli davrlardagi ustaxonalar tayyorlagan mollari turlicha bo`lgan Muzaffarxonning xonligida xususiy ustaxonalarga ancha yerkinlik berilgan, podshoxlik ustaxonalarida nima tikilsa, o`shalarni ham tikishga ruxsat berilgan. Axadxon davrida saroy a’yonlari hamda katta amaldorlar kiyadigan kiyimlarni tikish man yetilgan. Ayrim yakkaxol zardo’zlar buyumlarini bozorlarga olib chiqar, savdogarlarga sotib yuborar yedilar. Buxorodagi turli muzofot hokimlari xar yili amirga an’anaviy tor tugi to`qson mukofoti bilan sotib olar yedilar. «Sharif chilyolak» laqabli usta Masharif gullardan tashkil toptan, to`nga ham, boshqa buyumga ham birday ishlasa bo`ladigan naqsh kompozisiyalarini oldindan tayyorlab qo`ygan. Bir necha oyda tushiriladigan gul bir ikki kunda tushurilgan. Xususiy ustaxonalar tez tez amir saroyi buyurtmalarini bajarar yedilar. Ularga ustaga xazinadan bichilgan mato va gul tarxi berilar yedi. Qolgan maydachuyda ashyolarni ustaxonani yegasi sotib olgan. Buyurtma xarajatlarini qushbegi maxkamaga to`lagan. Podshoxlik ustaxonalari bilan baravar miqdorda o`z oilasi uchun naqd pul olish xuquqiga yega bo`lgan. Zardo’zlar mayday chuyda remont qiladigan ishlarni ham qilganlar. Ular yeskirgan duppi va ayollar peshanabandi va boshqalarni qaytadan remont qilishgan. Yeskirgan peshanabandning zardo’zi guli avaylab kesib olinib ro`molga ko`chirib qo`yilgan. Paydo bo`lgan choklarni yoqrtish maqsadida gullarning chekkasidan qo`shimcha ingichka yo`l tikilgan. Zardo’zi duppilarini yesa tez tez tozalab turishga tug`ri kelgan. Yaxshi yezilgan shirachni yumshoqlab duppining kirlangan joyiga obdon aylantirib ishqalanib tozalangan. Usta zar suviga botirilgan yumshoq paxta bilan zar iplarni artgan. Yerkaklar choponidan ayollar ko`ylagi, xaltacha, bolalar to`nchasi, do`ppi, yostiq jilti, sallalardagi kashtalardan ro`mol hamda peshonabandlarga gul tushurishda foydalanishgan. Ustalar bozorga ayrim hollarda olib sotarlarga ham sotganlar. Chala bilgan buyum, ya’ni abrani ham sotishgan. Olib sotarlar abradan kerakligicha olib yoki o`z oilasining kuchi bilan yoki maxsus shu ish bilan shug`ullanuvchi ayollarga berib, ishni nixoyasiga yetkazganlar. Olibsotarlar o`zi uchun qulay sharoitda ustalarni kerakli buyumlar bilan ta’minlab turgan, ma’lum miqdorda foydasi bilan mol bergan. Ushbu yo`l bilan olib sotarlar ancha muddatgacha ustalarni o`z izmida saqlashga yerishgan.

    Zardo’zlik san’atining rivojlanishi.1920 yildan boshlab barcha san`at turlari kabi zardo`zlik san`ti ham rivojlana boshladi. Bu paytda zardo’zlik buyumlarining xillari ham o`zgardi. Keyinchalik yesa dabdabali qimxob to`nlar o`rniga do`ppi, ayollarning nimchalari, sumka, tufli, albom muqovalari, choyshablar, ko`zoynak g`iloflari shuningdek divan yostiklarining g`ilofi va boshqalar tikila boshlandi. Zardo’zlik san’ati bilan amirlik zamonida faqat yerkaklar shug`ullangan, chunki ayol qo`li tegsa, zar xira tortadi deb ularni bu ishga jalb qilinmas yekan. 1930 yilda O`zbekistonda rassomlar uyushmasi, uning qoshida zardo’zlik arteli tashkil yetilib unga tajribali zardo’zlari (ham uyda, ham ko`chada kiyish uchun mo`ljallangan). Tuflilir zardan (shakli uch xil) tikila boshlandi. Hamma joyi zar bilan bezatilgan yaxlit «sadbarg», orqasi yarim ochiq zardo’zi tufli, orqasi hamda uch qismi ochiq, zardo’zi tufli 50 yillarning oxiri 60 yillarning boshida chet yellardan tashrif buyurgan dustimizning yehtiyojini qondirish maqsadida fabrikada turli sovg`alar, ya’ni albom muqovalari, ko`zoynak g`iloflari va boshqalar ishlab chiqarildi. Zardo’z buyumlarga lola, oftob, archa, bodom, minorai kalon, «Somoniy maqbarasi» kabi naqsh va rasmlar aks yettirildi. Zardo’zlik san’atining yirik namoyandalaridan biri, buxorolik zardo’z usta No’mon Aminovdir. U Buxoro shahrida 1908 yil­da zardo’zlar oilasida dunyoga keldi, otasi Olimjon Majidov Buxoro amirligi ustaxonasida 12 yil ishlagan yedi.

    Minorai Kalon (toj. Минораи Калон - Katta minora), Arslonxon minorasi - Buxorodagi meʼmoriy yodgorlik. Poyi Kalon meʼmoriy ansamblining bir qismi. Eski Buxoroning eng baland inshooti, balandligi 46,5 metr.
    Buxoro amirligi - Buxoro xonligini 1753 y.dan keyingi nomi; ashtarxoniylar o‘rniga kelgan mang‘itlar sulolasi vakillari o‘zlarini amir deb atashgan. Shunga ko‘ra, davlat B.a. deb atala boshlangan. 1920 y.
    U No`monjonga yoshlik chog`idanoq zardo’zlik sirlarini o`rgata boshladi. 1920 yilgacha Buxoro amirining ustaxonasida 300 ta yerkak shug`ullanar yedi. No`monjon asta sekin gulburlik, rassomlik, zardo’z­lik sirlarini yegallay boshladi. 1934 yilda sobiq Dzerjinskiy nomidagi artelda zardo’zlik faoliyatini davom yettirdi. Artelda ishlash uning uchun uncha qiyin bo`lmadi, aksincha zavqli bo`ldi. U yerda Zardo’zi to`nlar, buxorocha duppilar, telpaklar tikildi. U artelda san’at dargoxining jonkuyarlaridan biri bo`lib xizmat qildi. Artel qoshida FZO maktabi tashkil yetildi. Maktabni bitirib chiqqan yoshlar sexda ishlay boshladilar va keyinchalik mashhur ustalar bo`lib yetishdilar. Masalan, Xalima Xalilova, Zubayda Yaxyoyeva, Zubayda Raxmatova, Mubashir Kamolova, Xakimjon Xayotov va boshqalar. Kichkina artel borib borib yiriklasha boshladi va 1960 yili zardo’zlik fabrikasi tashkil yetildi


    3.11. ZARDO’ZDIKDA IShLATILADIGAN MATERIALLAR VA ASBOB USKUNALAR.
    Zardo’zlikda ishlatiladigan asosiy materiallar zar ip va simlar hamda matolar hisoblanadi.

    Yak raxi urusi zali baland obdon tilla suvi yugurtirilgan bir yulli rus kalobatuni bo`lib, bu ip zardo’zlikda juda keng ishlatilgan. Kalobato`ni jingilak ya’ni jingalak rus zar ipi deb ataladi. Zardo’zlikda juda keng foydalaniladi. U yugon bo`lib, tilla suvi yurgizilgan sof kumush simni alvon tusli ipak ipga kushib yigirilgan bo`ladi.

    Sherozi urusi du toba — ya’ni sherozi urusi kushtanob deb ataladi. Bu ip tilla suvi yugurtirilgan yuqori nav kumush toladan qilingan zardo’zlikda juda keng ishlatiladi.

    Zardo’zlikda likkak degan zar ip ham ishla­tilgan. U shoyi ip qo`shilmagan pishiq yigirilgan ingichka simdan iborat. Buxoro ustalari likkakni onda sonda ishlatganlar. Zardo’zlikda zar iplardan tashqari jaydari rangdor iplardan ham foydalanilgan. Ular gullarga qo`shimcha oro berishda va matoga zar yo`l tushirishda ishla­tilgan. Bu ishlarda sariq tuk sariq qizg`ishsariq jigarrang, ayrim hollardagina boshqa rangdor oq ipak iplar ishlatilgan.

    Bershimi tilloyi chor tor — u to`rt yo`li zar ip va yeng yaxshi sifatli ipak ip. Bu xar bir ipak ipni ikkiga bo`lib, ikkita qilib yeshilgan. Oq ipak ipdan kumushrang gullar tikish uchun ishlatilgan. Responi pechak -40, 40 g`altak ip — XIX asrning 90yillari boshida paydo bo`lgan bo`lib, zardo’zlikda keng ishlatiladigan xom ashyo. Uning rang tovlanishi xuddi ipakdagi singari bo`lib, faqat unga qizil hamda to`q qizil ranglar ham qo`shilgan. Mana shu g`altak ip keyinchalik o`ta qimmat baho zardo’zlik buyumlarida ishlatiladigan ipak o`rnini yegallagan. Ayrim paytlarda bitta buyumning o`zida ham u, ham bu ip ishlatilgan.

    Zardo’zlikda yana pulakcha, olmos qubbalar, zarjal lugalar va boshqalar ishlatilgan.

    Pulakcha — zardo’zlikda ishlatiladigan kichkina tangacha. Mayda oq sariq qizil va boshka ranglarda bo`ladi, buyumga qadash uchun o`rtasidan teshikcha qilingan metall pistoncha.

    Olmos kubbalar — zardo’zlikda ishlatiladi­gan turli nav oltindan zardo’zlarning o`zlari yasagan zargarlik taqinchoqlariga o`xshab ketuvchi burtma naqshlar hamda qimmat baxo toshlar.

    Zarjal lug`alar — maxalliy zargarlar ishlagan, odatda krasir va feruza bilan bezatilgan, nafis gul naidi tushurilgan bo`ladi.

    Xar bir kasbda uziga xos asbob uskunalar bo`ladi. Zardo’zlikda asbob uskunalar uncha ko`p bo`lmasada o`ziga xos tomonlariga va tuzilishiga yega. Ularni birma bir xarakterlab o`tamiz.

    Chambarak — korchub, uning to`n, jun hamda mayday chuyda buyumlar uchun mo`ljallangan uch turi mavjud. Ular katta kichikligi bilan birb iridan farqlanadi. Korchub uzunligi 320 santimetrgacha bo`lgan ikki teng yonli silliq yog`och dastadan iborat bo`lib, uchida joylashgan xarakatlanuvchi shamshirak yordamida chambarakni xoxlagan kattalikka keltirish mumkin. Chambarak bo`zdan qilingan kerish (tavar) tortiladi hamda u tikib tayyor bo`lgan buyum bilan birga chiqarib olinadi. Zardo’zlar ko`rpachada chordona xalqa o`tirib ishlaganlar. Zardo’zlikda qadimdan patila degan asbob ishlatiladi. Patila oddiy yogochdan chorrax (turt qirrali) va nafis qilib tarashlangan, ichini kovlab qo`rg`oshin qo`yib vazminlashtirilgan bo`ladi. Unga to`rt qavat qilib zar o`raladi. Keyin maxsus kartondan kesilgan gullar ustidan tikib chikqiladi. Bunday patilalar ipni zich qilib urashni ta’minlagan.

    Zardo’zlikda angishvona ham ishlatiladi.

    Angishvona — forscha, angusht, ya’ni barms. vona, bona, saqlovchi degan ma’noni bildiradi. Yostiq, ko`rpa tikishda ko`lga igna kirib ketmasligi uchun barmoqqa kiyiladigan metall g`ilof. Angishvonaning ustki va yoni ignani keti qadaladigan, ya’ni nina toyib ketmasligi uchun chukurchalardan iborat bo`ladi. Qadimda metall kam bo`lganligi uchun charmdan ham tayyorlangan. Zardo’zlikda ikki xil angishvonadan foydala­niladi. Birinchisi fabrika angishvonasi bo`ladi, uni o`rta barmoqqa ikkinchisi tagsiz, qalin charmdan yasalgani chap qo`lning uchta barmog`iga taqilib ishlanadi. Charmli angishvonani fabrikada metalldan ishlangani ham bo`ladi.

    Igna — zardo’zlikda chatish, tikish uchun ishla­tiladigan o`rtacha kattalikdagi igna.

    Qaychi shuturgardan — zardo’zlikda ishlati­ladigan qaychi turi bo`lib, u tuya bo’yin qaychi degan ma’noni beradi. Ya’ni tuya bo`yniga o`xshash qaychi bo`lib gul qirqishda ishlatiladi. Zardo’z­likda oddiy qaychilar ham ishlatiladi.

    Patila (arab— pilta, pilik) — zardo’zlik asbobi. Yog`ochdan 4 qirrali qilib ishlangan tayoqcha (bo`yi 1520 sm, yug`onligi 13 sm) naychaga o`xshatib teshilib, ichiga qurg`oshin tayoqcha tiqiladi (bu — plitaning og`ir bo`lishini ta’minlaydi). Plita g`altak va ayni paytda moki vazifasini o’taydi (unga zar ip o`raladi)


    3.12. ZADO’ZLIKDA ISHLATILADIGAN NAQSHLAR
    Naqsh (arabchdan olingan bo`lib, tasvir, gul)—yelementlari ma’lum tartibda takrorlanadigan geometrik shakllar, o’simlik, qush, hayvon va boshqalarning sxematik tasviridan tashkil topadigan bezak. Naqsh tushiriladigan materialning xossasiga ko’ra naqsh ishlashning turli-tuman uslub va usullari mavjud.

    Gilamchilik va to’qimachilikda to’qib,instruksiya va panjaraga qadab qadab ham naqsh ishlanadi.

    Naqsh san’ati O`rta Osiyoda juda qadimiy bo’lishi bn birga, o’ziga xos namunalari bilan ajralib turadi. O`rta Osiyoda keng tarqalgan naqshlar, asosan, 2 turga bo’linadi: geometrik shakl va chiziqlardan iborat naqsh (murakkab xili grix nomi bilan mashhur), o’simliksimon tasvirdagi naqsh (keng tarqalgani — islimiy naqshdir),

    Har bir naqshning o’z qonun-qoidasi bor. Yelementlar aniq o’lchamda, hamohang bo’lishi, ranglar did bilan tanlangan, o’zaro mutanosib bo’yalishi lozim. Bu hol naqqoshdan katta mahorat, malaka talab qiladi

    Buxoro naqshi vatanimizdagi boshqa shahar naqshlari orasida yeng murakkab, mukammal va jozibadori bo’lib, ko’p asrlik ijodiy mehnat an’analari samarasidir. Buxoroda naqsh faqat bezak bo’libgina qolmay, binokorlikning ajralmas qismiga aylangani bilan diqqatga sazovor. Buxoro naqshi juda murakkab girihlar puxta o’lcham bilan yaratilgani, gul naqshlari o’ziga xos san’at bilan ishlangani, mashrafa (vaza), kosa, guldonlar uslubga solinib, ularda gul butalari aks yettirilgani, yaproq, meva, gul barglari tasvirlarining ritmiga alohida ye’tibor berilishi bilan ajralib turadi.

    Xiva naqshi, ko’pincha, yulduz hosil qiluvchi girih orasida o’simliksimon gullar mahorat bilan joylashtirilishi, barg shaklidagi bezaklarning ko’pligi, o’simliksimon tasvirlar tig’iz, ko’p va turli-tumanligi bilan mashhur.

    Farg’ona naqshi Marg’ilon, Xo’jand, Qo’qon, Farg’oia, Namangan va boshqa shaharlarda vujudga kelgan uslublardan iborat bo’lib, bu maktablar hali ko’pgina tadqiqotlarga muntazir. Kashtado`zlik, zardozlikda ishlatiladigan ayrim naqshlarni ko`rib o`tamiz.

    Islimiy — klassik naqsh turi. Ganch, yog’och, mis, oltin, kumushga o’yib, chizib yoki qabartib ishlanadi; zardo’zi kiyim va buyumlarga zar bn tikiladi, badiiy buyumlarda yo’rma, kashta tarzida tayyorlanadi. Islimiy bir-biriga uzluksiz ulanib, o’ralib ketadigan palaksimon, o’simliksimon naqshlarning takrorlanishidan tashkil topadi. Shu sababdan uni ba’zan ustalar o’rama yoki o’simliksimon naqsh deb ham ataydilar. Islimiy bir-biri bilann chirmashib ketadigan chiziqlar orasiga ishlanadigan o’simlik barglari, mevasi, turli buyum shakllari, hayvonlar, qush va hakazo tasviri sifatida ham ifodalanadi. Bu naqshning islimiy qalampir, islimiy bodom, islimiy xurmo, islimiy oy, islimiy yulduz, islimiy doira, islimiy barg, islimiy mehrob, islimiy bulbul kabi yuzdan ortiq sodda va murakkab turlari ma’lum, bu turlar hozir ko’payib bormoqda. Islimiy naqshlarning hunarmandlik keng taraqqiy yetgan shaharlar nomi bn atalgan xillari ham bor (masalan, Islimiy isfahoni, Islimiy mashhadi va b.). Tur­li davrlarda yashagan naqqoshlar yangi-yangi Islimiy naqsh xillarini ijod qilganlar, naqshlarda qo’shimcha materiallardan ham oydalanganlar (masalan, mis idishlarda, zargarlik buyumlarida islimiy naqshga qimmatbaho toshlar, qahrabo va boshqalar qadalgan). Islimiy naqshlarning naqqoshdan katta tajriba va mahorat talab qiladigan juda murakkab xillari bor. Islimiy naqshlardan O’rta Osiyo, Yaqin Sharq, Hindiston, Yeron, Afg’oniston ustalari ayniqsa ko’p foydalanadi.

    Yaqin Sharq - Osiyoning gʻarbiy va jan.gʻarbiy hamda Afrikaning shim,sharqiy qismidagi hududlarning nomi. Ya.Sh.da Misr, Sudan, Bahrayn, Birlashgan Arab Amirliklari, Iordaniya, Iroq, Isroil, Falastin Muxtoriyati, Kipr, Quvayt, Livan, Saudiya Arabistoni, Suriya, Turkiya, Ummon, Yaman, Qatar kabi davlatlar va amirliklar joylashgan.
    Islimiy naqshlar ilgari aksar Buxo-ro, Xiva, Samarqand, Toshkent, Qo’qon, Mapg’ilon, Andijon shaharlarida yog’ochsoz, o’ymakor ganjkor, kashtado`z, misgarlarning ishlarida keng qo`llaniladigan, hozir ham u naqshlardan keng foydalanilmoqda. Kitob. Jurnallarni bezashda ham islimiy naqsh xillaridan foydalaniladi. (Bu sohada atoqli grafik rassomi I. Ikromoning xissasi katta.)




    Girih (forschda chigal, tugun) me’morlik va hunarmandlikda ishlatiladigan murakkab geometrik naqsh. O`rta Osiyo va Yaqin Sharqda keng tarqalgan. Ayniqsa O`rta Osiyoda 12-16- asrlarda keng rivoj topgan. Grihning qachon va qayerda vujudga kelganligi hozircha noma’lum. Xitoy, Yaponiya, Hindiston, Arabiston, Turkiya, Ispaniya, Yeron, Afg’oniston va boshqa mamlakatlarda ham uchraydi. Xususan 10-asrda Arab ota maqbarasi (Samar­kand viloyati), Mirsaid Bahrom (Karmana), Raboti Malik karvon saroyi, Juma masjidi (Xiva), 12-asrda Afrosiyob (Samarqand), Termiz saroyi, Vobkent, Jarso’rg’on minoralari, Minorai Kalon, Mog’oqi Attor Namozgoh masjidlari (Buxoro), 15-16-asrlarda Xo’ja Ahmad Yassaviy maqbarasi (Turkiston), Registon maydonidagi Ulug’bek, Sherdor va Tillakori madrasalari, Bibixonim masjidi, Shohi Zinda ansamblidagi ko’pgina binolar, Ishratxona (Samarqand), Oqsaroy (Shahrisabz) va Buxorodagi ko’pgina masjid va madrasalarda, Ko’kaldosh, Baroqxon madrasalarida, Zangi ota maqbarasi (Toshkent)da, Xudoyorxon saroyi hamda masjidlarida (Qo’qon) ko’plab uchraydi.
    Bibixonim jome masjidi - Samarqanddagi meʼmoriy yodgorlik (1399-1404). Amir Temurning katta xotini Bibixonim (asli Saroymulk xonim) nomi bilan bogʻliq. Amir Temur farmoni bilan qurilgan. Masjidni kurgan usta va meʼmorlarning nomlari nomaʼlum.

    Girih xillarining adadi (soni) hozircha no­ma’lum ba’zilari ijod yetilganligicha ishlatilmay, chizmaligicha daftarlarda qolib ketgan. Jumladan, 10-asrda Xurosonda yasha­gan Abu Vafo Buzjoniy kitobining handasa ilmiga oid bobida 20 ga yaqin grih bor. Bular me’moriy yodgorliklarda uchramaydi. Grih naqshi qancha murakkab kompozisiyaga yega bo’lmasin, baribir uning qulay tomoni bor: har qanday grix takrorlanuvchi ma’lum bo’laklarga ajraladi. Grixchi ustalar bu bo’lakni «taqsim» deb ataydilar. Taqsim takrorlangan sari go’zal, jozibador bo’lib boradi. Me’morlik bezaklari ichida daf’atan ko’zga tashlangan grih juda salobatli va ulug’vor tovlanib ko’rinadi. Grix me’morlik bezagida yetakchi (islimiy naqsh ikkinchi) o’rinni yegallaydi. Grih ro’zg’or buyumlari (barkash, obdasta, lagan, sopol idishlar, gilam, palak va boshqa) da, shuningdek zardo’zlik buyumlarida, kitob bezagida ham ishlatiladi. Grih 10-11-asrlarda faqat ganchda, 12- asrda sopol buyumlar va g’isht qalamalarida, 14- asrdan boshlab koshin, parchin yog’och, tosh va rangli naqshlarda uchraydi. 15-asrga kelib sopolga o’yilgan naqshlar toshga sir berish rasm bo’ldi. Koshin va parchin rasm bo’lishi bilan grikhning imkoniyatlari yana kengaydi. Asosini tashkil yetuvchi shakllarga qarab grihlar turlicha nomlanadi: taqsim asosida 5 va 10 rahli yulduz bo’lsa, «besh-o’n rahlk grih pargar yordamida chizilgan yegri chiziqlardaa yasalsa «pargari grih» va h.k. Grihlar yaratilish davrida juda sodda bo’lib, keyinchalik takomillashib, murakkablashib borgan. Shu tufayli ham ba’zi sodda grihlardan tashkil topgan murakkab grihni qayta parchalab, bir necha sodda va mustaqil grih yasash, shuningdek, ikki grihni bir-biriga chatishtirib, uchinchi xil grih yaratish ham mumkin. Grih nusxalarining juda ko’pligi va ularning yasalish usullarining xilma-xilligi ular ustida ilmiy tadqiqot ishlari olib borishni taqozo yetdi.

    Gul naqshlari – buyumlarga uy anjomlri va jihozlariga o`yilgan va chizilgan xilma-xil shakllardagi gulsimon naqshlar amaliy bezatuvchilik san’atida yeng ko`p tarqalgan naqsh turi. Amaliy san’atning barcha sohalari (zardo`zlik, kashtachilik va boshqa) uchraydi. Gul naqshlari narsalarning badiy qiymatini oshirib, kishilarning ma’naviy madaniyati va yestetik didini boyitadi. O`zbek matolari ayniqsa palak, so`zana, doppi va boshqa badiy buyumlarga ishlangan gul naqshlari jahonda mashhur. O’zbek milliy mazmundor va rang – barangligi bilan ajralib turadi. Gul naqshning juda ko`p turlari mavjud.

    Madoxil.(arabcha so`z bo`lib- ostona, kiraverish, yeshik)(98-rasm) islimiy naqshning asosiy yelementi. Kompazisiyaning boshlang`ich nuqtasi bo`lib xizmat qiladi. Madoxilko`rinishi jihatidan xilma –xil. Ko`pincha g`uncha ko`rinishida ishlaydi. G`uncha lola ko`rinishiga yaqin qilib tasvirlanadi. Ba’zan bunday modoxil lola deb ataladi. Lola shaklidagi modoxilning biri yuqoriga, biri pastga qarab chizilgan nusxasi “Qo`sh moxodila zanjira” yoki “Qo`shlola zanjira” deb ataladi. Madoxil me’morlik naqsh yelementi bo`lsada, ba`zan ro`zg`or buyumlari zardo`zlik, kandakorlik, kashtado`zlik ham uchraydi.

    1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   15


    Download 0.78 Mb.

    Bosh sahifa
    Aloqalar

        Bosh sahifa


    O’zbekiston xalq ta’limi vazirligi m. Z. Murtozayev., G. M. Axmedova servi s mehnat ta’limi gazlamalarga ishlov berish texnologiyasi

    Download 0.78 Mb.