• Gazlama turlari
  • 1.5. AMALIY MASHG`ULOT. JUN VA IPAK GAZLAMALARNING XOSSA VA XUSUSIYATLARINI ANIQLASH
  • O’zbekiston xalq ta’limi vazirligi m. Z. Murtozayev., G. M. Axmedova servi s mehnat ta’limi gazlamalarga ishlov berish texnologiyasi




    Download 0.78 Mb.
    bet2/15
    Sana04.04.2017
    Hajmi0.78 Mb.
    1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   15

    1.4. . JUN VA IPAK TOLALI GAZLAMALARNING MYeXANIK VA FIZIK XUSUSIYATLARI
    Gazlama matеriallarining mеxanik xususiyatlari ularning turli kuchlar ta’siriga munosabatini kursatadi. Bu kuchlar esa turlicha bo‘lib, ular katta yoki kichik bo‘lishi, bir marta yoki kеtma-kеt takrorlanib ta’sir etishi mumkin. Natijada, matеriallarga egilish, cho‘zilish, buralish dеformatsiyalar paydo bo‘ladi. Tikuvchilik matеriallarida kupincha chuzilish dеformatsisi hosil buladi. Mеxanik xususiyatlar jumlasiga uzish kuchi,chuzilishdagi uzayish, uzilishda bajarilgan ish, nisbiy uzish kuchi va boshqalar kiradi. Bu xususiyatlar matеrialning maksimal mеxanik imkoniyatini, sifatliyligini kursatish uchun ishlatiladi. Ularni aniqlash uchun matеriallardan to‘rt burchak tarzida namunalar, 50X200mm qilib tayyorlanadi. Gazlamalar uchun bu xususiyatlar tanda va arqoq yunalishlarida eni va uzunligi buylab alohida aniqlanadi. Aniqlash ishlari RT-250 markali uzish mashinasida o‘tkaziladi. Mashina qisqichlari orasidagi masofa gazlama turiga qarab har xil, jun gazlamalar uchun 100 mmga tеng buladi. Uzish kuchi matеrialning mustahkamligini kursatadi. Gazlama matеriallarining mustahkamligi ularning tola tarkibida hosil qiluvchi iplarning tuzilish va chiziqiy zichligi, urilishi, zichligi, pardozlash turiga bog‘liq. Sintеtik tolalardin tuqilgan gazlamalar mustahkam buladi. Iplar qancha yug‘on va gazlama qancha zich bulsa, u shuncha mustahkam buladi. Eng mustahkam polotno urishda tuqilgan gazlamadir. Bosish, apprеtlash kabi pardozlash jarayonlari matеriallarning mustahkamlini oshiradi, oqartirish, buyyash jarayonlari bulsa, gazlamaning mustahkamligini bir oz pasaytiradi. Zish kuchini aniqlash bilan bir paytda matеriallarning chuzilishdagi uzayishi ham aniqlanadi.

    Fizik xususiyatlar guruhiga tikuvchilikda ishlatiladigan materiallarning gigfeskepikligi, havo va bug' o'tkazuvchanligi, chang yutuvchanligi, elektrlanuvchanligi, optik va issiqni saqlash xususiyatlari kiradi. Bularning deyarli barchasi kiyimning inson badanini kun va havodan, issig'i va sovug'idan, yog'ingarchilikdan, chang va boshqa atrofdagi muhitlardan saqlay olishini, kiyim ostidagi bo'shliqdan o'z vaqtida ortiq namlikni, bug' va gazlarni chetlashtirishni va bu yerda inson badanining harakati uchun kerakli iqlimni saqlashini, ya'ni kiyimlarning gigiyenikligini tavsiflaydi. Fizik xususiyatlarni quyidagi guruhlarga bo'lish mumkin.



    1. Materiallarning shimish qobiliyatiga bog'liq xususiyatlar.

    2. Materiallarning o'zidan havo, suv, bug' va hokazolarni o'tkazish qobiliyatiga bog'liq xususiyatlari.

    3. Materiallarning turli haroratlar ta'siriga munosabatini tavsiflaydigan xususiyatlar.

    4. Materiallarning optik xossalari.

    5. Materiallarning elektrlanuvchanligi.

    Tikuvchilik materiallari suyuqlik gaz yoki bug' holatida bo'lgan har xil moddalarni shimish qobiliyatiga ega. Bu holda materiallarning vazni, o'lchovlari, mustahkamligi, qattiqligi va boshqa xususiyatlari o'zgaradi. Tikuvchilik materiallarini va buyumlarni ishlab chiqarish va ishlatish paytlarida ular doim suv yoki bug' ta'sirida bo'ladilar.

    Materiallarning suv yoki bug'ni shimish qobiliyatini tavsiflovchi bir necha xususiyatlari bor. Bularga materiallarning namligi, gigfeskopikligj, suv shimdiruvchanligi (kapillyarligi), suvni yutishi va hokazolar kiradi.

    Namlik W (foiz) — havoning haqiqiy namlik sharoitida materiallardagi namlik miqdorini ko'rsatadi va qo’yidagi formula yordamida hisoblanadi:

    Bu yerda: - havoning haqiqiy namligida material namunasining vazni , g;



    - mutloq quruq namuna vazni, g.

    Yuqorida keltirilgan xususiyatlarni bevosita usullar yordamida aniqlash mumkin. Bu usullar materiallarni quritish va ularning ho'l va quruq holatidagi vaznini aniqlash asosida yaratilgan. Bu usullar materiallarning namligi o'zgarishi bilan ularning elektr qarshiligi yoki sig'imi o'zgarishiga asoslangan. Materiallarni o'zidan havo. suv, gaz, bug', chang, tutun, suyuqliklar, radioaktiv nurlarini o'tkazish qobiliyati o'tkazuvchanlik deb ataladi.

    Havo o'tkazuvchanligi. Bu materiallarning o'zidan havo o'tkazish qobiliyati bo'lib, u havo o'tkazuvchanlik koeffitsiyenti bilan baholanadi. Havo o'tkazuvchanlik koeffisiyenti materialning ikki tomonidagi havo bosimlarining ma'lum bo'lgan farq sharoitida bir sekund vaqt ichida 1 kvadrat metrli yuzadan o'tgan havo hajmining miqdorini ko'rsatadi.

    Tajribalarni o`tkazganda materialning ikki tomonidagi havo bosimining farqi mm suv ustuni yoki 49 Pa.ga teng bo`ladi. Bunday farq kiyim ostidagi havo bosimi bilan atrofdagi havo bosimi farqiga mos keladi. Havo o`tkazuvchanlik materiallarning tola tarkibi, pardozlash turi va zichligiga bog`liq bo`ladi. 1-jadvalda gazlamaning havo o`tkazuvchanligi ko`rsatilgan.

    Gazlamalarni havo o'tkazuvchanligi.

    1 -jadval



    Gazlama turlari



    Havo o'tkazuv­chanlik tavsifi

    1. Zich to'qilgan movut va draplar

    50 dan kam

    juda past

    2. Jun tolali kostyumlik gazlamalar

    50-135

    past

    3. Ichki ko'ylaq, ko'ylaq mavsumiy va yengil kostyumlar uchun

    135-375

    o'rtachadan kam


    4. Yengil ko'ylak va yengil ichki ko'ylaklar uchun

    375-1000


    o'rtacha


    5. Eng yengil ko'ylakbop gazla­malar

    1000-1500

    o'rtachadan oshiq

    6. Doka, to'r, to'rsimon gazlamalar

    1500 dan oshlq

    yuqori

    Materiallarning suv o'tkazuvchanligi bu ma'lum darajadagi bosim ta'sirida o'zidan suvni o'tkazish qobiliyati. Materialni bu xususiyati suv o'tkazuvchanlik koeffitsiyenti bilan baholanadi. Suv o'tkazuvchanlik koeffitsiyenti esa bir sekund davomida bir kvadrat metrga teng bo'lgan, material yuzasidan o'tgan suv hajmining miqdorini ko'rsatadi:




    Uni aniqlash uchun Pa ga teng bo'lgan bosim ostida hajmi bo'lgan suv materialdan o'tganda sarflangan vaqt o'lchanadi.

    Materiallarning issiqni yutish xususiyatini solishtirma issiqlik sig`imi tafsiflaydi. Solishtirma issiqlik sig`imi C(J/kgK) vazni 1kg ga teng bo`lgan materialning haroratini bir darajaga oshirish uchun sarflanadigan issiqlik miqdorini ko`rsatadi:



    ,

    Bu erda : Q-issiqlik miqdori, J;

    m- materialni vazni, kg;

    - materialning dastlabki harorati, K;

    - materialning ohirgi harorati, k.

    Materialning o`z haroratini bir tekis qila olish , harorat katta bo`lgan qismlardan harorati past bo`lgan qismlarga uzatish qobiliyati haroratni kuzatib qo`yish koeffisiyenti bilan ifodalanadi:



    ,

    Bu erda : -issiqlikni o`tkazuvchanlik koeffisiyenti, Vt/mK;

    C- solishtirma issiqlik sig`imi, J/kgK;

    p – materialning solishtirma vazni, kg/m3.

    Kiyim materialning harotatini kuzatib qo`yish koeffisiyenti 7.17 dan to 16.33 gacha bo`ladi. Qishki kiyimlar uchun bu koeffisiyent past bo`lgan materiallar uchun qo`llaniladi. Zig`ir tolasida bu koeffisiyent eng yuqori miqdorda bo`ladi. Shuning uchun zi`gir tolali gazlamalardan tikilgan kiyimlar inson badani uchun salqinlik yaratadi. Undan tashqari materialning haroratini kuzatib qo`yish qobiliyatning buyumlarga namlab isistib ishlov berish jarayonida ham ahamiyati katta ,chunki bu xususiyat materiallarning isiitish tezligiga ta`sir etadi. Namlangan materialda jarayon yana ham tezlashadi.

    Materilning optik xossalari ularning yaroqlik oqimini miqdor va sifat jihatidan o`zgartirish qobiliyatiga bog`liq. Kiyim modelini tanlash, buyumning g`ijimlanuvchanligi, hajmi, o`lchovi va mutanosibligining ko`z idrok etishi materilning optik xususiyatlariga bog`liq. Materialga tushgan yorug'lik oqimining H bir qismi qaytariladi (l), ikkinchi qismi yutiladi , uchinchi qismi materialda qoladi.( P) Bu holat quyidagi koeffitsiyentlar yordamida ifodalaniladi:



    1. Yorug'lik oqimini qaytarish koeffitsiyenti:

    2. Yorug'lik oqimini yutish koeffitsiyenti:



    3. Yorug'lik oqimini o'tkazish koeffitsiyenti:



    .

    Asosiy optik xususiyatlar jumlasiga materiallaming rangi, tovlanuvchanligi, oppoqligi, tiniqligi kiradi.

    Rang — tikuvchilik materiallari yorug'lik oqimini to'liq ravishda yoki tanlab yutishi mumkin. To'liq yutishda yorug'lik oqimining turli xil uzunlikdagi to'lqinlari yutiladi. Tanlab yutishda faqat ma'lum uzunlikdagi to'lqinlar yutiladi. Agar materiallar yorug'lik oqimini to'liq yutsa yoki qaytarsa axromatik ranglar hosil bo'ladi.Axromatik ranglarga oq, qora va turli xil tuslardagi ranglar kiradi. Agar material yorug'lik oqimini to'liq yutsa qora rang, to'liq qaytarsa oq rang hosil bo'ladi. Agar yorug'lik oqimi qisman yutilsa qo’lrang hosil bo'ladi. Axromatik ranglar yorug'lik oqimini qaytarish koeffitsiyenti orqali baholanadi. Masalan, oq polotno gazlamaning koeffitsiyenti p=0,85 ga, qora duxoba gazlamada esa p=0,002 ga teng. Shunday qilib, tikuvchilik materiallaming ranglari och oq, oq, qora, qop-qora va turli qo’lrangda bo'ladi. Agar material yorug'lik oqimidagi nurlarni tanlab yutsa, xromatik ranglar hosil bo'ladi. Bu ranglarga axromatik ranglardan boshqa barcha ranglar kiradi. Xromatik ranglaming tabiiy darajasi qilib spektr ranglarini olish mumkin. Xromatik ranglar sovuq va issiq ranglarga shartli ravishda bo'linadi. Sariq, qizil, to'q sariq ranglar quyosh nuri, olov issig'i haqida tasawur berganlari uchun issiq ranglarga kiradi. To'q binafsharang, zangori, yashil ranglar g` g` ko'kat, suv, osmon ranglarini eslatganligi uchun sovuq ranglarga kiradi. Oq va issiq ranglar materiallar sirtining afzalligini, modelning tuzilishini oshkor qiladi, inson tanasi o'lchamini kattalashtiradi. To'q va sovuq ranglar esa aksincha, material sirti ko'rinishini va inson tanasi o'lchamini yashiradi. Och va issiq ranglardan tayyorlangan buyumlaming ustida hamma kamchiliklari va nuqsonlari ochiq ko'rinib turadi. Yozgi kiyimlar uchun sovuq rangli materiallarni, qishki kiyimlar uchun esa issiq rangli materiallarni ishlatish kerak.

    Materiallar ranglari tusi, to'yinganligi, yorqinligi bilan tavsiflanadi, rangining bir tusda bo'lishi esa EKS-1 markali elektron komparator asbobida aniqlanadi.

    Tovlanuvchanlik. Bu insonning ko'zgudek qaytarilgan va tarqatilgan nurlardan iborat bo'lgan yorug'lik oqimini tasawur qilishi. Bu yorug'lik oqimida ko'zgudek qaytarilgan nurlar qismi qancha ko'p bo'lsa, materiallaming tovlanuvchanligi ham shuncha katta bo'ladi. Binobarin, materiallaming tovlanuvchanligi ularni hosil qiluvchi tolalar va iplaming tovlanuvchanligiga, ularning tuzilishiga va joylashishiga, materiallarning sirti ko'rinishiga bog'liq. Atsetat iplaridan tayyorlangan gazlamalar eng yuqori tovlanuvchanlikka ega bo'ladi ko'zgu yaltiroqligidan 85 foizga teng. Undan keyin viskozali gazlamalar 75 foizva tabiiy ipakdan qilingan gazlamalar 40 foiz. Uzaytirilgan qoplamali o'rilishlar (atlas, satin va hokazo) dan foydalanish, presslash, kalandrlash, gazlama sirtiga yaltiroqlik berish, lak pardozi gazlamalarning tovlanuvchanligini oshiradi. Tolalarni xiralashtirish, mayda gulli va tukli o'rilishlarni qo'llash, tuk chiqarish, uzil-kesil buyoash natijasida tovlanuvchanlik pasayadi. Tovlanuvchanligi yuqori bo'lgan gazlamalar bayram-shodiyonalarda kiyiladigan kiyimlani tayyorlash yoki kiyimlarni bezatish uchun ishlatiladi. Qolgan barcha buyumlarda gazlamalarning tovlanuvchanligi salbiy xususiyat deb hisoblanadi. Materiallarning tovlanuvchanligi FB-2 markali fotoelektr tovlanuvchanlikni o'lchovchi asbobda aniqlanadi.

    Oppoqlik materialning rangi va benuqson oq sirt rangi orasidagi umumiylik darajasini ko'rsatadi. Oppoqligi yuqori bo'lgan materiallardan gigiyenik talablarga javob beradigan tibbiyot, savdo xodimlari, bolalar bog'chalarida ishlovchi mutaxassislar uchun maxsus kiyimlar tikiladi. Materiallarning oppoqligini elektron komparator EKS-1 yoki fotoelektr FB-2 asboblarida aniqlash mumkin.

    Tiniqlik materiallar orqali yorug'lik oqimi o'tishini his qilish bilan bog'liq bo'lib, materialning tolaviy tarkibi va tuzilishiga bog'liq. Materialning zichligi va qalinligi oshishi bilan uning tiniqligi pasayadi. Sintetik va tabiiy ipak tolalaridan to'qilgan yupqa va siyrak gazlamalarning tiniqligi yuqori bo'ladi.

    Elektrlanuvchanlik bu materiallarning ma'lum sharoitlarda o'z sirtiga statik elektr zaryadlarini to'plash xususiyati. Tayyorlash va foydalanish jarayonlarida tikuvchilik materiallari albatta boshqa jism sirtlariga tegadi va ishqalanadi. Natijada, ularning sirtida birdaniga ikkita jarayon o'tib boradi: zaryadlar uzluksiz to'planadi va tarqaladi. Bu ikkala jarayonlar orasidagi muvozanat buzilsa, materiallarning elektrlanishi ayon bo'ladi. Materiallarning elektrlanuvchanligi zaryadning kattaligi va ishorasi (musbat yoki manfiy) bilan tavsiflanadi. Zaryadlarni to'plash jarayoni tarqalish jarayoni bilan birgalikda o'tgani tufayli materiallar elektrlanuvchanJigining asosiy tavsifi bu ularning solishtirma elektr qarshiligidir.

    Materiallarning elektrlanuvchanligi ularni hosil qiluvchi tolalarning kimyoviy tuzilishi va gigroskopligiga, atrofdagi havo namligiga, o'rilishiga bog'liq bo'ladi. Ko'pincha materiallarning elektrlanuvchanligi bu salbiy xususiyat. U materiallarni va buyumlarni tayyorlash jarayonini qiyinlashtiradi. Kiyib yurganda esa kiyim tez kir bo'ladi, badanga yopishadi va odam o'zini noqulay his qiladi. Inson terisiga tegib turganda materiallarning musbat zaryadli elektr maydoni odamning asab, yurak-tomir turkumiga salbiy ta'sir ko'rsatadi. Manfiy zaryadlangan elektr maydoni esa foydali ta'sir ko'rsatadi, revmatizm kabi kasalliklarni davolashda yordam beradi. Shu sababli xlorin tolasidan tibbiyotda qo'llaniladigan davolash ichki kiyimlari tayyorlanadi. Materiallarning elektrlanuvchanligini kamaytirish uchun elektrlanishga qarshilik ko'rsatuvchi maxsus moddalar (antistatiklar) bilan ishlov beriladi yoki tolalar aralashmasini tayyorlaganda bir-birini neytrallaydigan tolalar tanlanadi. Materiallarning elektrlanuvchanligi IVZ-1 markali elektr zaryadlarining kattaligi va ishorasini o'lchovchi asbobda aniqlanadi.

    Materiallarni ishlatish jarayonida uning dastlabki bo'yalgan rangi ko'p vaqt davomida ayninasligi lozim. Bo'yoq mustahkamligiga ko'ra, zig'ir tolali gazlamalar mustahkam bo'yalgan va maxsus mustahkam bo`lgan guruhlarga, qolgan gazlamalar oddiy, mustahkam va maxsus mustahkam bo'yalgan guruhlarga bo'linadi.

    Gazlamalarning nimaga ishlatilishga qarab ularning bo'yog'i turli fizik-kimyoviy ta'sirlarga ob-havo, quruq va ho'l holatda ishqalanishga, distirlangan va dengizdagi suv, sovun va soda eritmalari, yuvish va dazmollash, ter va hokazolarga chidamliligi aniqlanadi.Bo'yalgan gazlamalarning bo'yoq mustahkamligi ball bilan baholanadi. Baho berish uchun simladigan namuna etalonlar bilan taqqoslanadi. Etalonlar ikki xil qo’lrang va ko'k shkalada bo'ladi. Ko'k etalonlar yordamida bo'yoqning ob-havo va yorug'lik ta'siriga chidamliligi baholanadi. Boshqi barcha ta'sirlarga bo'yoqning chidamliligini baholash uchun qo’lraig etalonlar ishlatiladi. Ko'k etalonlarda eng mustahkam bo'yoq 8 ball bilan, eng kuchsiz bo'yoq 1 ball bilan baholanadi. Qo’lrang etilonlar o'z navbatida ikkiga bo'linadi. Birinchisi fizik-kimyoviy ta'sirlar natijasida gazlamaning dastlabki bo'yog'ining aynish darajasini aniqlash uchun, ikkinchisi, rangli material bilan birga sinashdan o'tgan oq namunaning bo'yoqni yuqtirish darajasini aniqlash uchun ishlatiladi. Chidamlilik darajasi kasr bilan belgilanadi: suratga dastlabki bo'yoqning aynish darajasui baholaydigan ball, maxrajga esa oq namunaning bo'yoqni yuqtirish darajasini baholaydigan ball qo'yiladi. Qo’lrang etalonlarda mg mustahkam bo'yoq 5 ball bilan, eng kuchsiz bo'yoq 1 ball bilan baholanadi.

    Gazlamalar bo'yog'ining mustahkamligi ularning navini aniqlashda katta ahamiyatga egi. Agar bo'yoqning haqiqiy mustahkamligi belgilangan me'yordan past bo'lib chiqsa, gazlamalarning navi pasaytiriladi.


    1.5. AMALIY MASHG`ULOT. JUN VA IPAK GAZLAMALARNING XOSSA VA XUSUSIYATLARINI ANIQLASH
    Cho'zilishdagi uzayishi deb materiallarning dastlabki uzunligi bilan uzilgungacha cho'zilgandagi uzunligi orasidagi farqqa aytiladi. Mazkur ko'rsatkich millimetrda ifodalansa, mutloq uzayish deb aytiladi va «Lu» deb belgilanadi. Materiallarning uzayishi foizda ifodalansa,u nisbiy uzayish en (foiz) deb aytiladi va mutloq uzayishga asoslanib hisoblanadi:

    Bu yerda: - materialning mutloq uzayishi;



    -uzayish mashinasining qisqichlari orasidagi masofa, mm.

    Tikuvchilikda qullaniluvchi materiallarga ta’sir etadigan kuchlar uncha katta, o’lmaydi. Ko’pincha ular uzish kuchining 1-2 foizini tashkil qiladi.

    Materiallarning burmaboplik xusuyatlari ikkita usulda aniqlanali;

    1. Markaziy ipakchilik ilmiy tadqiqot instituti (MIITI) tomonidan yaratilgan materiallarning burmaboplik xususiyatini aniqlash usuli.

    Bu usul eng oddiy deb hisoblanadi va materialning ikkala yo'nalishida (bo'yi va eni bo'yicha) alohida aniqlanadi (4-rasm). Tajribani o'tkazish uchun materialdan 200x400 mm o'lchovli namuna qirqib olinadi. Uning qisqa tomoniga to'rtta nuqta qo'yiladi. Belgilangan nuqtalardan igna 3 o'tkazilib namuna 1 da uchta burma hosil qilinadi. Namunaning uchlari tiqin 2 bilan mahkamlanadi. 30 minut namuna erkin osilgan holda turadi. Keyin, namunaning pastki uchlari orasidagi masofa chizg'ich 4 yordamida o'lchanadi va materialning burmabopligi V (foiz) quyidagi formula yordamida aniqlanadi:

    tin yerda: 200 namunaning eni, mm;

    Ab namunaning pastki uchlari orasidagi masofa, mm.

    2. Disk usuli. Materiallarning ikkala yo'nalishidagi hurmabopligini aniqlash uchun disk usuli qo'llaniladi. Bu usulda Tajribalar o'tkazish uchun materiallardan doira shaklida qirqilgan namuna ikkita disk 2 orasiga qo'yiladi (5-rasm). Disklarning diametri namunaning diametridan kichik bo'lgani uchun namunaning chetlari erkin holatda osilib turadi. Namunaning ustidan parallel yorug'lik nurlari berilgandan keyin qog'oz 3 ga namunaning soyasi tushadi. U chizilib olinadi. Burmabopligi yaxshi bo'lgan materiallarning soyasi ko'rinishda chuqur burmalar hosil qiladi (6 a-rasm).



    Bu holda namuna yuzasi bilan uning soyasining yuzasi orasidagi farqi katta bo'ladi. Materiallarning burmabopligi past bo'lsa, soyaning yuzasi namuna yuzasi miqdoriga yaqin (6 b-rasm). Ayrim materiallar yo'nalishlarining birida burmabopligi yaxshi, ikkinchisida esa pastroq (6 d-rasm).

    Ko'rsatilgan materialning arqoq yo'nalishidagi burmabopligi yaxshi, tanda yo'nalishidagisi esa past.

    Disk usulida burmaboplik koeffitsiyenti quyidagi formula yordamida hisoblanadi:



    u yerda : Sn-namunaning yuzasi, mm2;

    Ss namuna soyasining yuzasi, mm2.

    Materiallarning g'ijimlanmasligini aniqlash uchun qo'llaniladigan asboblarni ikki guruhga bo'lish mumkin:

    1. Materiallarda belgilangan joyidan g'ijimlar hosil qiluvchi asboblar.

    2. Materiallarda tartibsiz g'ijimlar hosil qiluvchi asboblar.

    Birinchi guruhga RMT va ST-1 markali asboblar kiradi. ST-1 asbobi jun gazlamalarini sinash uchun ishlatiladi. Qolgan materiallarning barchasi RMT asbobida tekshiriladi. Bu yerda 180° burchakka egilgan namunaga (7 a-rasm) 15 minut davomida 1,5 kg li yuk ta'sir etadi. Yukni olgandan keyin namuna 5 minut davomida tiklanadi. Bundan so'ng tiklanish burchagi aniqlanadi. Materiallarning g'ijimlanmasligi N (foiz), tiklash burchagining (a) egilish burchagiga (y) nisbati bilan baholanadi:

    G'ijimlanmaslik materiallarning ikkala yo'nalishi tanda va arqoq bo'yicha alohida aniqlanadi.

    ST-1 markali asbobda jun gazlamasidan olingan namunani maxsus metall plastinkasi yordamida bukib uchta burma hosil qilinadi va bu holatda u 5 minut davomida yuk ostiga qo'yiladi. Yukni olgandan keyin namuna 3 minut davomida tiklanadi. Bundan keyin namunadagi burmaning balandligi o'lchanadi (7 b-rasm). G'ijimlanmaslik koeffitsiyenti quyidagi formula yordamida hisoblanadi.

    bu yerda: h namuna tiklangandan keyingi burmaning balandli­gi, mm;

    20 metall plastinkaning eni, mm.

    Ikkinchi guruhga NSTP markali asbob kiradi (7 d-rasm ). Bu asbobda uning mahsus maoslamalari yordamida namuna silindr shakliga kiritiladi va qisqich orqali yuklanadi. Namunada tartibsiz g`ijimlar paydo bo`ladi.yukni olgandan keyin namuna tiklanadi. Tiklangan namunalarning balandligi () namunaning dastlabki balandligiga () materialning g`ijimlanmasligini ko`rsatadi



    Materiallarning havo o'tkazuvchanligini bir necha asboblarda aniqlash mumkin.



    Ularning ishlash prinsipi quyidagicha (8-rasm). Materialdan qirqilgan namuna 2 kamera 3 ustida mahkamlangan va shamolparrak (ventilyator) yoki nasos yordamida bu kameradagi havo bosimi pasaytiriladi. Kameradagi va atrofdagi muhitning havo bosimlarining farqini manometr 1 ko'rsatadi. Namunadan o'tgan havo hajmi o'lchagich 4 bilan aniqlanadi.

    Materiallarning bug' o'tkazuvchanligi bir nechta ko'rsatkich orqali ifodalanadi.

    Bug' o'tkazuvchanlik koeffitsiyenti Bh (g/m2soat), bir soat mobaynida bir kvadrat metrli material yuzasidan o'tgan bug' vaznining miqdorini ko'rsatadi.



    Bug' o'tkazuvchanlik koeffitsiyentining qiymati material bilan suv orasidagi masofaga bog'liq. Shuning uchun tajribalarni o'tkazganda bu masofa iloji boricha kam bo'lishi kerak. Koeffitsiyent qiymatiga havoning harorati va nisbiy namligi ham ta'sir etadi. Shu sababli tajribalarni 35—36°C haroratda o'tkazish taklif etiladi, chunki

    bu harorat inson tanasining haroratiga mos keladi.


    1. Nisbiy bug' o'tkazuvchanlik B0 (foiz) bu bir xil tajriba sharoitidagi materialdan o'tib, bug'langan bug' miqdorining (A) ochiq suv ustidan bug'langan bug' miqdoriga (B) nisbati:



    Materialning suv o'tishiga qarshiligi materiallarning o'zidan suv o'tishiga qarshilik ko'rsatish qobiliyati buladi. Bu xususiyatni «penetrometr» nomli asbobda anqilash mumkin (9-rasm). Mate­rialdan qirqilgan namuna 2 silindr 3 ustiga mahkamlanadi. Silindrga boshqa idish G` dan o'tishiga qarshiligini aniqlovchi asbobning pastki tomoniga ta'sir «penetrometr» asbobining tashkil etadi. Suv bosimi asta-sekin turadi. Ma'lum bosimda suv materialdan o'tadi. Namunaning yuzasida uchta tomchi paydo bo'lgandagi bosim shu materialning suv o'tishiga qarshiligini ko'rsatadi. Materiallarning suv materiallarning qarshiligini tishiga qarshiligini «ham aniqlash uchun «hamyon» usuli» usulida ham aniqlash mumkin (10-rasm).

    To'rtta ustuncha 2 ga o'rnatilgan namuna 1 ning osilgan qismiga utiv solinadi va bundan boshlab to namunadan uchta tomchi suv o`tganga qadar sarflan-gan vaqt yoziladi. Ana shu vaqt materialning suv o'tkazishga qarshiligini ifodalaydi.

    Materialni issiqni saqlash hususiyatlarini aniqlash uchun qo`llaniladigan usullari ikki guruhga bo`linadi:

    1. O`zgarmaydigan issiqlik oqimiga asoslangan usullar

    2. O`zgaraydigan issiqlik oqimiga asoslangan usullar.

    Birinchi guruhdagi ususlllarda materialning o`ng va teskari tomonlaridagi harorat farqi o`zgarmasligiga sariflangan issqlik oqimi ulchanadi. Bu usulda markaziy ilmi tatqiqot inustuti (MJTITI) tomonidan asbob ishlatiladi.(11-rasm)

    Bu asbobda namuna 2 istkich l va sovitgich 3 orasiga qo’yiladi. Istgich T1 va sovgich T2 –haroratlari o’zgarmas ular uchun sarf qilingan ilektor enrgasi miqtori mampirmir votirmitir yordamida ulchanadi. Isqlik oqiminig F qudagicha hisoblanadi. F=IU

    Bu yerda: I – elektor tokining quvvati,A;

    U – elektor tokining kuchlanishi,V.

    Bundan keyin issiqlikni o`tkazuvchanlik koiffisenti hisoblanadi:



    Ikkich guridagi usulda PTS -225 markali asbob ishlatiladi. Bu asbobdagi tajriba sharoitlari kiyilgan kiyimni ishlatishdagi sharoitga yaqin bo’ladi (12-rasm).

    Kiyilgan kiyimdagi materialning bir tomni inson badanidagi tegib turadi ikkinchi tomonida havo bo`ldai. Bu asbobda ham namuna bir bu asbobga tayanch asbob ikkiga mahkamlangan elektor isitkich uch plastinka bor ikkinchi tomonida havo yutkich 5 yordamida tezligi va yo`nalishi ma`lum bo`lgan havo oqimi yurib turadi. Plastinka va havo oqimi orasida farqi ma`lum bo`ldi.Yetganidan keyin plastinkani berilgan haroratgacha sovitish uchun sarflangan vaqt o`lchanadi. Keyin materialning issiqni o`tkazishga yig`ndi qarshiligi hisoblanadi.

    Materiallar bo`yog`ini mustahkamligini aniqlash uchun odatda tuzma namuna ishlatiladi. U 3 ta bo`lakdan iborat:



    Oqartirilgan gazlamadagi olingan idish namuna orasida bo`yoqli namuna bitta joylashtiriladi. Bu namunnalarning hammasi bitta bo`yoqli chok bilan birlashtiriladi. Namunalarning o`lchovlari 100x400 material bo`yog`ining mustahkamligini disterlangan suv ta`siriga aniqlash uchun tizma namuna harorati 18-20 C gat eng bo`lgan disterlangan suvda sinchiklab ho`llanadi va ikkita shihsa plastinka orasiga qo`yilib ustiga5 kgli yuk bostirilib qo`yiladi shu holatda namuna 4 soat davomida 37 C harorati bo`lgan termostatda saqlanadi so`ng namunalkar ajratilati va quritiladi. Quruq namunalarni qo’lrang etalonlar bilan salishtirilib bo`yoqning mustahkamligi dastlabki bo`yoqning aynish darajasi oq bo`yoqning yuqtirilish darajasi orqabg`li bahaolanadi. Material bo`yoqning mustahkamligiga ter ta`siti yordamida aniqlaganda tuzma namuna bir l suvga 5 kg osh tuzi va 6 ml 25% li amiak solingan va 45C gacha isitilgan eritmaga qo`yiladi 30 min vaqt o`tgandan keyin eritmadan olinadi va yana siqiladi yana eritmaga solinadi . bu ishlov 10 marta takrorlangandan keyin eritmaga 7 ml 98 foizli sirka kislotasi qo`shiladi. Hosil bo`lgan namunada eritma yana 30 min davomida saqlanadi keyin olib quritiladi. Havoberish uchunetalonlar bilan solishtiriladi material bo`yog`ining mustahkamligini dazmollash ta`siga aniqlanganda 4kgli dazmol ip gazlamalari uchun 190-210 C, viskoza ipak va jun gazlamalar uchun 140-160-C, atistat va sintetik tolali gazlamalar uchun 115-120C gacha qizdiriladi. Bu tajriba uchta usulda quruqlnib, dazmollanib, ho`llab dazmollanib va bug`lab dazmollanib o`tkaziladi.

    Quruqlab dazmollanib sinashda 100x40 mm o`chovli namuna quruq ip gazlama ip biln yopilgan dazmollash taxtasi ustiga o`ng tomoni yuqoriga qilib qo`yiladi . namunaning ustiga kerakli haroratgacha qizdiriladi, dazmol 15 sekuntga bostirilib qo`yiladi keyin bo`yoqning mustahkamligi baholanadi . ho`llab dazmollab sinashda bo`yalgan va oq namunalar disterlangan suvda vazni 100 foizga oshirilganicha ho`llanadi.Namunalar usmtma-ust qo`yilib ustidan qizdirilga dazmol 15Cgacha qo`yiladi. Bug`lab dazmollab qo`yishda rangli gazlama oq gazlama yopilgan taxtasi ustiga qo`yiladi. Uning ustiga ho`llangan oq namuna va qaynoq` dazmol 15 C ga bostirilib qo`yiladi. Materialning dastlabki bo`yoqning quruq va ho`l ishqalanish ta`sirida aynish darajasini aniqlash uchun MIITI asboblar ishlatiladi (13-rasm). Sinaladigan ikkiga ustiga oq namuna qisqich uchi bilan mahkamlanadi. Dastgoh yordamida stolchani 10 sm masofaga uyoqdan buyoqga 25 marta surish yo`li bilan bo`yoqli namuna oq namuna sirtiga ishqaladi.

    Bunda namunalar quruq yoki ho`llangan holda sinaladi.quruq va ho`l ishqalanishda oq namunaning bo`yoqli yuqtirish darajasini aniqlash uchun sinaladigan namuna uskuna ustolchasiga oq namuna po`kak ustiga mahkamlanadi. Dasta yordamida stolchani 10sm masfaga u yoqlan bu yoqqa 10 marta surib namunalar bir-birga ishqalanadi. Bunda ham quriq yoki hullan holda bo’lishi mumkin.


    1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   15


    Download 0.78 Mb.

    Bosh sahifa
    Aloqalar

        Bosh sahifa


    O’zbekiston xalq ta’limi vazirligi m. Z. Murtozayev., G. M. Axmedova servi s mehnat ta’limi gazlamalarga ishlov berish texnologiyasi

    Download 0.78 Mb.