• 3.14. ZARDO’ZLIK BUYUMLARINI TAYYORLASh TEXNOLOGIYASI
  • 3.15. DEKORATIV MATOLARDAN MILLIY UY RO’ZG`OR (CHOYSHAB VA DASTURXON) BUYUMLARINI TAYYORLASH TEXNOLOGIYASI
  • 3.17. MILLIY KIYIMLARDAN CHOPONNI BICHISH VA TIKISH.
  • 3.18. LOZIMNI MODELLASHTIRISH
  • O’zbekiston xalq ta’limi vazirligi m. Z. Murtozayev., G. M. Axmedova servi s mehnat ta’limi gazlamalarga ishlov berish texnologiyasi




    Download 0.78 Mb.
    bet9/15
    Sana04.04.2017
    Hajmi0.78 Mb.
    1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   15

    3.13. ZARDO’ZLIKDA ZAR TIKISH USULLARI
    Zardo’zlikda 30 xil klassik tikish usullari mavjud. Bu usullar o`ziga xos tomonlarining nomlari bilan bir biridan farq qiladi. N. Ami­nov o`zining «Biz zardo’zlarmiz» risolasida zardo`zlik sirlari, zar tikish xillari va usullari tug`risida batafsil to`xtab o`tgan. Zardo’zlik umuman ikkiga bo`linadi, birinchisi – zamindo`zi, ikkinchisi — guldo`zi.

    Zamindo`zi — bunda zar tikilayotgan kiyim yoki kiyim gulnaqshining zamini yoppasiga zar bilan tikiladi. Zamindo`zi siddi ustiga tikilib, siddi jaydari ipakdan tayyorlanadi. Birinchi navbatda ip 4 yoki 5 qavat qilib, keyin yesa ikki qavat qilib yeshiladi. Shu hosil bo`lgan ingichka shnurni zardo’zlikda siddi deb yuritiladi. Zardo’zlikda tikilish joyining yuzasi katta yoki kichikligiga qarab, o`lchamga moslab stanokda siddilar sariq bo`z ustiga sakkiz, yigirma, yigirma to`rt qator qilib tortiladi. Siddilar, aniq hisob bilan tikilib ular sanab tikiladi hamda ularning soni mo`ljaldagidan ortiq bo`lmasligi kerak. Aks holda, mavj yoki nusxalar buziladi. Zamindo`zida mavji yak ruya va mavji du ruya ismlari bor. Zamindo`zi qadimda immatbaxr to`nlarda ishlatilgan bo`lib hozir zardo’zi do`ppilarning jiyagidagina qo`llanib kelinadi.

    Gulduzi — bunda tikilayotgan nakdining tagi ochiq qolib faqat gul naqshlarining o`zi zar bilan tikiladi. Guldo`zi tikish usuli o`ziga xos bo`lib bu quyidagi bosqichda bajariladi. Naqqosh tomonidan naqsh chiziladi. Naqsh nusxasi qalin qog`oz, karton yoki teridan qirkib andazasi tayyorlanadi. Sidirg`a baxmal matoga qadab chiqiladi, ya’ni omonat tikib chiqiladi yoki yelimlanadi. Karton nusxani zar ip bilan ko`plab tikib chiqladi. Biroz burtma naqsh gul xosil bo`ladi. Yendi zardo’zlikda zar tikish xillari hamda usullari to`g`risida to`xtalib o`tamiz. Bu aytib utiladigan tikish xillarining ko`pchiligi zardo’zlikda qo`llanilyapti. Ayrimlari deyarli qo`llanilmayapti, Bu tikish xillari kam qo`llansada lekin uning ishlatish soxasini topsa bo`la­di. Bu usullarning yo`q bo`lib, unutilib ketayotgani kishini achintiradi. Qadimdan qo`llanilib kelingan tikish usullaridan yosh avlod foydalansa, xalq yaratgan an’anaviy, nodir uslublarni asrab qolgan bulur yedik.

    Yak ra mavj, yak ra chashmi bulbul — bu tikish usulida mavji yak ruya bilan chashmi bulbul qo`shib tikilib, bir yo`li mavj hamda bir yo`li chashmi bulbul xosil qilingani uchun uni shu nom bilan yuritiladi. Bu usul zardo’zlarni shu san’atga ijodiy yondoshishi tufayli yuzaga kelgan.

    Chashmi bulbul — bulbulning ko`zi degani. U shaxmat xonalariga o`xshab ketib to`rtburchak naqshlar ajoyib mavjlanib turadi. Naqshlar siddi bilan sanab tikiladi. Xuddi boshqa zamindo`zidagidek tikiladi. Tovus, xurshid kabi qadimgi buxorocha do`ppilar gir aylanasining tepa qismiga «obiponcha» ishlatilgan. U kartondan kesib, zamindo`zi ustiga to`rt qavat kumush zar bilan tikib chiqiladi.

    Mavji cheti — mavji ochabacha deb ham yuri­tiladi. Zamindo`zining bir turi bo`lib, o`ziga xos tikiladi. Chunonchi siddilar to`rt va ikkitadan sanab tikiladi. Natijada katta va kichik mavjlar xosil bo`ladi. Zardo’zlar katta mavjni —ota, ona deb yuritilar, kichigini yesa bacha, ya’ni bola deb yuritadilar.

    Mavji du ruya — ikki tomonlama mavj, za­mindo`zining qismlaridan biri bo`lib, yengi shabadada daryoning mavj urib turganligini yeslatadi. Shuning uchun mavji du ruya deb ataladi. Obi lula deb ataladigan ip ishlatiladi. U zardo’zlikda ip siddilardan yuqaroq bo`lib, jaydari ipdan yigirma yigirma besh qavat qilib, qattiq yeshiladi. Chegara misol siddilarning xar ikki chetiga tortiladi. Obi lula zamindoo`zining chetlari chiroyli chiqishi uchun ishlatilib, zamindoo`zi yenining kengligiga qarab siddi­lar soni ko`paytiriladi. Lekin obi lula ikki qatorligicha qolaveradi.

    Mavji yak ruya — bir tomonlama mavj, za­mindo`zining qismlaridan biri bo`lib, u dare mavjiga o`xshash bo`ladi. Shuning uchun mavji yak ruya deb ataladi.

    Sochmado`zi — ikki qavat zar va bir qavat mayin ipak bilan birga qo`shib yeshiladi hamda lola, sebarga, barga gullar, shakarak kabi ti­kiladi. Xar gal sochma tikilganda zar bilan ipak birgalikda albatta o`rtaga qilib yeshilishi lozim. Bu usul gullarga tiriklik mavjini beradi. U katta namoyonlarda ishlatilsa, ajoyib manzaralar xosil bo`ladi, Bu tikilgan gullar quyosh nurida tovlangan gulzorni yeslatadi. Ikki qavat zar va bir qavat yashil ipakni birbiriga kushib paxta bargini yeslatadi. U uziga xos ajoyib kurinishga yega. Tikishning bu qadimiy usuli ham hozirda tez suratlar bilan rivojlanmokda.

    Qubbi almosi — sarik buz ustiga tikiladigan qubba bo`lib, uning gullari olti bargli, sakkiz bargli bulishi mumkin. Qadimda qubbalarni lato`n zar ipda tikilgan xozirda yesa zar mishura bilan tikiladi. Chunki lato`n zar iplar yo`q Quyidagi barglar tikiladi va bo`sh qolgan oralari o`rtaga yeshilgan ikki qavat zar bilan taxrir tikishida to`ldiriladi. Bir xil rangli ip bilan qubbaning o`rtasidagi uzuk ko`ziga `oxshash joyi to`ldirilib tikiladi. Tayyor qubbani bo`z ustidan kesib olinib, gumbaz xosil qilish uchun uning tagiga paxta qo`yiladi. Uni joyiga o`rnatilib atrofi kobuli tikishda sherozi, ya’ni 8 qavat zar bilan tikib chiqiladi. Shundan so`ng ajoyib gumbazsimon gul xosil bo`ladi. Ba’zi hollarda mis qubbalar va kumush qubbalar ham bo`ladi. Mis va kumush qubbalar maxsus buyurtmalarga bajariladi. Ular ham uo`ziga xos ko`rinishga yega.

    Kandakori — zar tikishning qadimiy va juda chiroyli usullaridan bo`lib, bunda uch xil, ya’ni 8 baxyali, 6 baxyali va 4 baxyali qilib, sariq bo`z ustiga tikiladi. Ba’zi hollarda duxoba ustiga ham tikish mumkin, lekin duxobaga tikish uncha samara bermaydi. Chunki duxobaning tuklari zar orasidan chiqib, maxsulotning sifati buziladi. Qandakori tikish turi aslida Afg`onistondan kelib chiqqan bo`lib, uni tikishda asosan bo`zdan foydalaniladi. Qandakorida asosan yupqa matolar ishlatilgan bo`lsa, to`rt qavat zar urash lozim. U sakkiz yoki olti qavat zar bilan tikiladigan xilidir. Ba’zi xillarda qandakori atrofi oq kumush zar bilan kobuli qilib tikib chiqiladi. Bu juda chiroyli nusxa.

    Xishti xaram — murakkab tikish xili bo`lib zamindoo`zi gruppasiga kiradi.

    Xishti xaram tikish uchun uch yoki to`rt xil ipak ip yoki mulina iplar va xar xil rangdagi ip uchun bittadan igna lozim. Tikishda naqshlarga qat’iy rioya qilish kerak bo`ladi. Uning umumiy ko`rinishi koshinkorlik devorlarini yeslatadi. Xar bir xisht bir biridan yaxshi ajralib turishi uchun, zar ip, ko`k, yashil, xavorang, binafsha rang ipak turlari ishlati­ladi. 1906 yilda tikishning usulini Aminjon Majidov yaratgan.

    Shashxol — u zamindo`zi gruppasiga kirib, tuzilishi jixatidan chashmi bulbulga uxshasada shashxolning chashmi bulbuldan yenlirok bo`lishi bilan undan farq kiladi. U qanchalik yenliroq tikilsa, shuncha badiiy chiqadi. Shashxol tikish xili ko`ylak oldi qismlarida, choponlarda ish­latiladi. Davlat gerblari va ayollar sumkasi shu usulda tikiladi. U boshqa zamindo`zlarga qaraganda ancha murakkab bo`lib, agar igna noto`gri urilsa shashxol buziladi. U romb shakli ko`rinishida bo`lib o`rtasida nuqtalari bo`ladi. Shuning uchun shashxol, ya’ni olti xol deb nomlangan. Buxorolik zardo’z N. Aminovning «Guri Amir» pannosidagi maqbara devorlari shu usulda tikilgan.

    Bozbandcha — tumorcha degani. Tumorcha ko`rinishda bo`lgani uchun shu nom bilan yuritiladi. N. Aminov «Guri Amir» pannosida gumbazni pastki qismi bozbandcha usulda tikilgan bo`lib, uziga xos ajoyib ko`rinish bergan.

    Shoxchai du ruya — ikki yoqlama shox degani, keyingi yillarda paydo bo`lgan tikish xillaridan biri. Tuzilishi jixatidan sarasang shoxsimon naqshlar ikki tomonga joylashgan bo`ladi.

    Shoxcha — zamindo`zining bir turi bo`lib, shoxlar ajoyib ko`rinishda tasvirlanib, u duppilar atrofgirdiga tikiladi. Shoxchadan ba’zi bir xoshiyalarda foydalanish mumkin.

    Sambusa — u xuddi varaqi somsani yeslatadi, shuning uchun tojikcha sambusa o`zbekcha somsa. Shuning uchun zar tikishning bu turini sambusa deb yuritiladi. Aylana do`ppilarda zar tikish­ning sambusa usuli ishlatiladi. Zamindo`zi o`rniga obi kofta tikiladi. «Kofta» tojik so`zidan olinib o`zbekcha kovlanib olingan degan ma’noni anglatadi. Obi kofta ikki xil ipak bilan tikib to`ldirib o`ziga xos ko`rinishdagi naqsh tasvirini beradi.

    Shakarak — zar ip ikki qavat qilib – o`rtaga yeshilib yana ikki qavat qilib yeshib tikish usulidir. Bu yeshilgan zar ip bilan maxsus gullar hamda barglar tikiladi. Maxsus gullar sebarga, panj barga, chappadozi, lolalar shakarak usulida tikilsa o`ziga xos nafis hamda go`zal chiqadi. Shakarak asosan guldo`ziga o`xshab keqada ular birbiridan farq qiladi. Masalan, shakarakda gullar hamda barglar aloxida tovlanib va jilolanib ko`rinishga aniqlik kiritadi.

    Margulai dumchanoq — dumli margula, zar tikishning bu usuli kam ishlatiladi. U ayollar ro`moliga, kampir choponlar, yostiqchalar soshiyasiga zar iplar bilan tikiladi. Uning ikki xil sherozi, ya’ni 8 qavat yeshilgan zar ipda hamda 4—5 qavatli zar iplar bilan tikib chiqiladi.

    Qobuli — tikish xili afg`onlardan olingan bo`lib, shuning uchun Afoniston poytaxtining nomi bilan kobuli deb yuritiladi. Ayniqsa afgon va xind zardo’zlarida kobuli tikish xili juda ko`p qo`llanilgan. Kobuli asosan sabr, bodom, chilolak deb ataladigan gullar qubba hamda zamindo`zilarning ichki tomoniga qo`llaniladi. Qobulini gul atroflariga ishlatilganida zardo’zi yanada badiiy chiqadi.

    Taxrir — tikish usulini bunday deb atalishining sababi qo`lyozmaning galiz jumlalarini tuzatishdek jarayonni yeslatishdir. U asosan guldo`zi atroflarini to`ldirish uchun kerak. Gul tikishda zar bo`laklari oddiy ip bilan ilintirilib tikiladi. U biroz bo`lsada ko`rinib turadi, shuning uchun xar bir gul bargining xoshiyasi sheroziy zar bilan tikiladi. Bu taxririy tikish guldo`zining yanada badiiy chiqishiga olib keladi. Agarda ayrim kamchilik bo`lsa, taxrir usha aybni bekitish uchun xizmat kiladi.

    Tagalak — tikishning bu usuli qo`y shoxining ko`rinishini yeslatgani uchun uni shunday nomlanadi. U zar gullar orasini to`ldirish uchun ishlatilishi mumkin. Yana bush joy qoldirilsa, unga margula qo`shib tikiladi. Tagalak yupqa matoga to`rt hamda olti qavat zar ip bilan ti­kiladi. Agarda duxoba bo`lsa unga 8 qavatli tofta zar bilan tikilsa, nur ustiga a’lo nur bo`ladi.

    Mapqyna — forscha zulf ma’nosini bildiradi. Zardo’zlikda zar tikishning qadimiy usullaridan biri. Margula usulida olti qavat zar ip bilan yupqa hamda nozik gazlama, ya’ni sidirg`a krepdeshin yoki atlasga tikiladi. Zardo’zlar keyinchalik martulani sakkiz qavat yeshilgan zar ipda duxobaga tikkanlar. Buni ustalarimiz sakkiz qavatli tofta zar, ya’ni «sherozi» deb yuritadilar. XVIII asr oxiri XIX asr boshlalarida sherozi zar kelib chiqqan. Marala zar ip ti­kish usuli ayollar peshonabandiga juda mos tushadigan tikish turidir. Raqqosalarimiz shunday peshonabandlarni kiyib raqsga tushadilar. O`zbek milliy kiyimlaridan biri bo`lib an’anaviy ravishda davom yetib kelmoqda.

    Guldo`zi — zardo’zlik san’atining yeng qadimiy hamda asosiy usullaridan biri, u qadimda zarbop to`nlar tikishda qo`llanib kelingan. Guldo`zi usulida karton gullar yuzasi to`rt qavat qilib o`ralgan zar ip bilan bir tekisda qoplanadi hamda zar ip matodan o`tmaganligi sababli karton tomoni oddiy ipda tikiladi.

    Xorak — zar tikishning usuli XIX asr oxirlarida ixtiro qilingan. U zardo’zlikning juda ko`rkam turlaridan biri. Xorak guldo`zi va simdo`zilar atrofiga bezak sifatida taxrir o`rnida ishlatiladi. Xorak to`rt besh qavat zar ip bilan tikiladi.

    Kungurai sedona — uning ikki turi bo`lib, sherozi duxoba ustiga, olti qavat zar ip bilan yupqa matolarga tikiladi. Uning «kungurai sedonai yak raftor» va kungurai sedonai du raftor» xillari bor.

    Mavji to`nuk — nafis gazlamaga asosan sallalarni tikishda ko`llaniladi. Xozir yesa namoyonlarda qullanilyapti. Masalan, N. Aminovning «Salyut» deb nomlangan namoyoniga mavji to`nuk tikish turi qo`llanilgan.

    Mavji xanjar — burchak shaklida tikish xili bo`lib, kumush zar bilan kobuli uslubida uchburchak tikiladi. Burchak o`rtasiga tilla zarda xanjari tikib chiqiladi.

    Dabbusa — uzun xoshiya, davra duppilarda ishlatiladigan tikish turidir. Zardo’zlar ikki oba zar ipda tikib chiqilgach, ularning o`rtasi dabbusa sim bilan tikib to`ldirilib chiqiladi.

    Chordarchor — zamindo`zining bir turi bo`lib, zamindo`zi siddilari yo`g`onroq, oralari ochi`roq bo`ladi. Ipaklar qattiqroq tortib tiki­ladi. Uning ko`rinishi chiroyli qilib terilgan g`ishtning ko`rinishini yeslatadi. U namoyonlarda ishlatiladi. Qadimda choponning xoshiyalarida ishlatilgan. Chordarchor mo`ljalga qarab olinib, uch qator bilan sakkiz – o`n siddigacha va undan ortiq siddi tortib tikiladi. A. Aminovning «Ismoili Somoniy maqbarasi» nomli namoyonida chordarchor tikish usuli qo`llangan.

    Pulakchado`zi — pulakcha qizil, oq, ko`k, sariq, yashil, xavorang bo`ladi. U Rossiya zardo’zligiga xos material bo`lib, tojik zardo’zlari bu usulda juda ustasi farang. Xozir ham pulakchadan keng foydalanilyapti.

    Likak do`zi — u xuddi jajji prujinani yeslatadi, u tilla va kumush rangda bo`ladi. Keyin­chalik likakdo`zi tikish xili keng tarqalgan, zardo’zlikda sho`x o`ynoqi ko`rinish beradi, 5% li kumush va oltin suvi berilgan turlari yoki misdan qilinib oddiy usulda pardozlanishi ham mumkin.

    Xoraki to`nuk — zardo’zlikda tikish usuli bo`lib, u krepdeshin, shoyi hamda kapronga tikiladi.

    Izmag — xotin - qizlarning ayrim qimmatbaxo ko`ylaklarida ishlatiladi. Ko`ylakning old xoshiyasi oldiga o`tqaziladi va old qismi atrofida izmag tikib chiqiladi. Uning o`ziga xos tomoni shundaki, zardo’zlar zarni tejash maqsadida yuzaga kelgan usuldir. U juda zich hamda nafis tikilganligidan mato ko`zga tashlanib turmaydi.
    3.14. ZARDO’ZLIK BUYUMLARINI TAYYORLASh TEXNOLOGIYASI
    Zardo’zlikni bilish uchun asosan uch hunarni yaxshi bilish kerak, birinchisi — rasm solish va naqsh chizishni, ikkinchisi — gul kesishni, ya’ni gulbur bo`lishni, uchinchisi — kesilgan gulga zarni tika bilishi kerak. Agar zardo’zlar bularni birortasini bilmasa uchalasidan bittasiga muxtoj bo`lishi kerak bo`ladi. Shuning uchun uchala kasbni chuqur urganishga tug`ri keladi. Zardo’z quyidagi tartibda ishlaydi. Usta yerda, ko`rpacha ustiga o`tirib korchupda tikadi. Korchup oddiy yog`och ramkadir.Bu ramkaga mato tortilib chqiladi hamda bu mato ustiga sidirg`a ko`k, to`q qizil yoqi binafsha rangdagi baxmal qadab chiqiladi. Usta zardo’z ikkita uymoq angushvona yordamida tikib, o`ng qo`lining barmog`iga tikuvchilar ishlaydigan charmdan tikilgan uymoq kiyib tikadi. Hammamizga ayonki zardo`zlik ikki qo`l bilan tikilib, zardo’zlik ignasi kalta va nozik bo`lishi lozim bo`ladi. Tilla rangli zarni qizil hamda sariq iplar bilan kumush zarni oq ip bilan tikiladi._ Zar 4 qavat qilib patilaga, ya’ni zar o`raydigan cho`pga o`raladi. Keyin maxsus kartondan ke­silgan gullar ustidan tikib chikiladi. «Patila» degani oddiy yog`ochdan yasalgan bo`lib, chorrax va nafis qilib tarashlagan ichi kovlab qo`rg`oshin quynlgan bo`ladi. Gullarni kesish uchun «gulbur» ishlatiladi (99-rasm). Axta va xoqa yordamida kartonga naqsh tushuriladi. Keyin yesa maxsus qaychi yordamida gulni kesib olinadi.

    Qadimgi zamonda karton bo`lmagani uchun qo`y terisi «mesh» dan qilingan gullarni kesib tayyorlaganlar. XIX ayerning o`rtalarigacha zardo’zlik gullari charmdan kesilgan oq charmni tillo zar bilan tikish uchun sariq rang bilan bo`yaganlar yoqi oq zar bilan tikishga yesa shundayligicha ishlatilgan. Charm yumshoq bo`lganidan zar tekis chikmagan, shuning ustiga surp yoki doka yopib, temir bilan urib tekislangan. Bu usul XIX asr o`rtalariga qadar davom yetgan.



    3.15. DEKORATIV MATOLARDAN MILLIY UY RO’ZG`OR (CHOYSHAB VA DASTURXON) BUYUMLARINI TAYYORLASH TEXNOLOGIYASI.
    Dekorativ matolardan eshik va derazalarga parda qilinadi, choyshab, dasturxon, tushamalar tikiladi, mebellarni ustiga tashlab qo`yish, xona devorlariii bezash va shu kabi mak,sadlarda ishlatiladi. Bunday matolar paxta, jut, shuningdek, jun, ipak, kimyoviy tolalardzn tuqiladi.

    Did bilan tanlangan dekorativ mato xona ichini fayzli silishda muxim rol o`ynayai. Masalaa, tik yo’lyo`l gulli parda xonani ko`zga balandroq ko`rsatadi. Kundalang yo`lyo`l gulli parda yesa baland va yaxshiroq qilib ko`rsatadi. Xona ichiga dekorativ matolar tanashda ularning biror maqsadga yaxshi xizmat qila olishinigina ko`zda tutmay, xonadagi jixozlarning rangiga, mebellarnipg shakliga mos kelishini ham nazarda tutmoq kerak Agar xona devori bo`yalgan bo`lsa, par­da shu rangga mos tushishi, xona ichidagi barcha bezaklar zaro mos va muvofiq bo`lishi lozim. Xona ichidagi ranglar majmui shu xona ichining yorug` qorong`iligiga qarab belgilanadi. Agar uy devori va pardalar is­syak, koloritli — ya’ni qizil, sariq, pushti rangda bo`lsa, karavot, divandagi yostiqlar ko`k, yashil, jigar rang bo`lsa, nafis ko`rinadi. Rang tanlashda xona qanday maqsadga xizmat qilishni ham ko`zda tutish kerak: oila a’zolari jam bo`lib, dam olinadigan, mehmon kutiladigan umumiy xo­na devori va bu xonadagi jixozlar yorqin rangli, yotoq yesa mayin, gullari ko`zga yorqin tashlanmaydigan, pardalari ham toqqiz rangli, xira matodan tayyorlangan bo`lishi lozim. Bolalar xonasini rang barang qilib, oshxona yesa sidirg`a rangda jixozlangani ma’qul. Poldagi gilam, pa­los, kreslolarda ishlatilgan matolar rangi boshqa jixozlar rangiga kon­trast rangda bo`lgani maqul. Yotoqda bo`yama gulli yengil matolar (asosan, paxta tolasidan to`qilgan) ishlatilgani maqul. Bolalar xonasida xilma xil yorqin gulli matolar ishlatilgani yaxshi. Lekin ko`zni charchatadigan darajada bo`lmasligi kerak.

    Bolalarning karavotlariga tashlanadigan choyshab, tushama, pardalar mayda gulli, naqshli chit, satin, voltadan tayyorlangani ma’qul.

    Agar bolalar xonasi alohida bo`lmasa, bolalar karavotini ajratib turadigan shirmaga ham shunday mato tanlanishi ke­rak. Oshxona pardasi, dasturxon, salfetka, sochiqlar ham paxta tolasi­dan to`qilgan bo`lishi lozim (ular namni tez tortadigai bo`ladi, tez tez yuvib turishga ham qulay). Oshxona mebellari sidirg``a oq, qo’l rang, och yashil, och ko`k va shu kabi rangda bo`lgani ma’qul, parda, mebellarda ish­latilgan matolar katak, ingichka yo`l yo`l, gulli bo`lgani yax­shi, katta katta gulli, yorqin gulli mato xona ichini yanada torroq qilib ko`rsatadi, ko`zni toliqtiradi. Xar bir xona uchun dekorativ ma­tolar taqlayotganda boshqa xonalarda qanday rangdagi, qanaqa gulli mato ishlatilganini unutmaslik kerak. Biridan biriga o`tiladngan xonalarda bir biriga o`xshash gulli, faqat rangi bilangina qisman farq qiladigan matolar ishlatilgani yaxshi. Bu kvartirani ko’zga kengroq qilib ko’r­satadi va chiroyli ko’rinadi.

    Choyshab (forstoj - to`n chodiri, ro’yjo) - ro’zg`or buyumi. Taxmonni tutish, to’shak ustidan to’shab qo’yish, yotganda yopinish uchun ishlatiladi.

    Choyshabning to’shak ustiga yoziladigani oq surup va oq malla bo’zdan kashtasiz, ba’zan kam kashtali qilib, taxmonga tutiladigani yesa satin, shoyi, baxmal va boshqa matolardan kashta bilan bezab tikiladi. Keyingi vaqtlarda ba’zan ro’zqorda bezakli choyshabdan so’zana kabi badiiy buyum sifatida qam foydalaniladi.

    DASTURXON — 1) taom tanovul qilish uchun to`shaladigan maxsus mato; 2) turli taom meva-cheva va noz-ne’mat tuzab qo`yilgan stol; 3) to`y bayram va boshqa mehmondorchilikka mehmon olib boradigan sovg`a, taom. Masalan: palov tayyorlash uchun zarur masalliq, ya’ni oshning homi, samsa, qand-qurs, patir, qatlama, non va boshqalar.

    3.16. SO’ZANA TAYYORLASH TEXNALOGIYASI
    So’zanani (fors-tojikchda - igna bilann tikilgan)(103-rasm)—matoga kashta tikib tayyorlanadigan badiiy buyum. Odatda xonani bezatish uchun devorga tutiladi. Satin, shoyi, baxmal singari matolarga turli choklarda kashta tikib tayyorlanadi. Matoning rangidan kashta foni (zamini) sifatida foydalaiilishi bilan palaksan fars qiladi. O`tmishda kelinlarning eng muhim sepi hisoblangan, shuning uchun ham so’zana har bir xonadonda tikilgan. Badavlatroq xonadonlarda baxmal, shoyidan, kambag`alroq oilalarda ko`pincha malla, ba’zan oq, bo`zdan so’zana tikishda foydalanilgan. So’zananing kashta gullari, asosan, o`simliksimon, islimiy naqshlardan iborat bo`lib, ko`pincha o`rtasiga doirasimon gul tikiladi, atrofi hoshiyalanadi.

    So’zana tikish kasbi O`zbekistan va Tojikiston hududlarida qadimdan rivoj topgan. So’zanalarning qadimgi na’munalari saqlanmagan, muzey va shaxsiy kolleksiyalardagi so’zanalar, asosan, XIX-asrga mansub. Nurota, Buxoro, Samarqand, Shaxrisabz, Toshkent, Farg`ona, O`ratepa va boshqa joylarda tayyorlaigan So’zanalar kashtasining o`ziga xos tikilish uslublari bilan san’atshunoslar diqqatini tortib kelmoqda. XX-asrda, ayniqsa 40- yillardan keyin so’zanalarning kashtasi mashinada tikiladi.



    3.17. MILLIY KIYIMLARDAN CHOPONNI BICHISH VA TIKISH.

    O’zbeklаrning milliy kiyimlаri хаm kup аsrlik tаriхgа egа. Urtа Оsiyo хаlklаrining kiyimlаri bir-birigа аnchа yaQin bulgаn. Rеvyagаchа Uning аsоsiy milliy kiyimlаri: erkаklаrdа — оq yoki mаllа buzdаn tikilgаn kuylаk, yaktаk, tun, bеlbоr, duppi, sаllа, mахsi, kаvush, etik, аyollаrdа — rumоl, kеng kuylаk, uzun lоzim, nimchа, kаltаchа, mахsi, kаvush. CHоrik dеb аtаluvchi оyok, kiyim хаm kiyilgаn. 19-аsrning 2-yarmidаn kаlish rаsm buldi. 115-аеrning bоshlаridаn O’zbeklаr urtаsidа bоshkа еvrоpаchа kiyimlаr kiyish хаm urfgа kirdi. Utmishdа kiyimlаr yopingichlik vаzаfаsidаn tаshkаri shахаrning ijtimоiy fаrkini bеlgilоvchi оmil хizmаtini bаjаrib, bu, ekg аvvаlо, uning mаtеriаli, ti-kish sifаti vа bеzаklаridа kuriigаn. Bаdаvlаt kishilаr kupdаl, knmхоb, zаrduzi vа sh. k. kiyimlаr, kаmbаgаllаr esа buz, kаlаmi vа b. аrzоn mаtоlаrdаn tikilgаn libоs (аdrаs yoki shоyi kiyimlаrni bаyrаm, tuy vа b. dа) kiyishgаn. Ulug Оktyabr’ sоkiаligtik rеvyasidаn sung yarаtilgаn ijtimоiy iktisоdiy shаrоit kiyinishdаki tаfоvutni хаm yukоtdi



    TO’N, chоpоn — ustki milliy kiyim. Аvrааstаrli, ichigа pахtа sоlib qаvilаdi, tik yokаli, оldi оchiq, uzun bo’lаdi. Bеkаsаm, kimхоb, bахmаl, shоyi, qоrа las, sаtin, chit vа b. mаtоlаrdаn tikilаdi. Аstаri chit yoki sаtindаn. Ichki (аstаri) tоmоnigа shоyi yoki qоrа sаtindаn turt enlik аdip ulаnаdi. Yoqаsi, etаgi vа еng uchlаrigа shеrоzi jiyak tikilib, uning uchidаn pоpukchаlаr chikаrilаdi. Pахtаsiz vа pахtаli to’n bo’lаdi. To’g’ri to’n vа bеllik to’n kаbi хillаri bоr. to’n аsоsаi, to’g’ri, tik, rоmbsimоn kilib kаvilаdi, bа’zаn kаvilmаsdаn sirmа qilib хаm tikilаdi. Bundаy to’n lаrgа, оdаtdа, zаr iplаrdаn pаnjа-pаnjа burtmа vа ilmа nаk.shlаr ishlаnаdi.

    Buхоrо, Sаmаrkаnd, Shахrisаbz vа b. jоylаrdа to’n k,immаtbаhо mа-tоlаrdаn tikilib, yok,аsi, etаgi, еng uchlаrigа turln хil rаigdаgi zаrdаn nаk.shlаr, аtrоfigа gаvхаr tоshlаr kаdаb bеzаlgаn. Bundаy to’n lаrpi хоm vа аuirlаr bоy vа аmаldоrlаrgа yaхshi хizmаtlаr evаzigа in’оm etishgаn. Sа­mаrkаnd, Buхоrо to’n lаri 18-аsr охiridа Rоs­siya, Хitоy, Erоn vа b. mаmlаkаtlаrgа kuplаb chiqarilgаn. 19- аsrning urtаsidа to’n Buхоrоning Rоssiya b-r kilаdigаn sаvdоsidа muхim

    ekspоrt tоvаri хisоblаngаn. Buхоrоning zаr-bоf, Sаmаrkаndning duхоbа to’n lаri SHаrk,dа хаm mаshhur bulgаn. 1878, 1890, 1909 yillаrdа Turkistоm, 1889 yildа Pаrij, 1891 yildа Mоskvа, 1896 yildа Nijniy Nоvgоrоd, 1912, 1913 yillаrdа Pеtеrburg ko’rgazmаlаridа Urtа Оsiyo, jumlаdаn O’zbekistаn to’n lаri ko’rgazmаning оltin, kumush vа brоnzа mеdаllаri bilаnn tаkdirlаngаn. Хоzir Buхоrо, Sаmаrkаnd, Tоshkеnt, Qo’qоn, Аndijоn vа boshqa jоylаrdа to’n tikish bo’yichа bаdiiy tikuvchilik аrtеllаri mаvjud. Аyrim jоylаrdа, хususаn, Sаmаr­kаnd, Buхоrоdа хrzir ,хаm qo’ldа turli bеzаkli qimmаtbахо mаtоlаrdаn zаmоnаviy to’n lаr tikilmоkdа.


    3.18. LOZIMNI MODELLASHTIRISH
    Qulaylik uchun bu kiyim keng tarqalgan. Uni uy ichida, shahardan tashqariga sayohat paytlarida, dam olish vaqtlarida ham kiyiladi. Lozim yengil va yupqa matolardan tikiladi.

    Andaza chiziladigan kog`oz chetidan 12 sm o`lchab to`g`ri tik chiziq chiziladi. Qog`ozning yuqori chetidan 4 sm pastdan gorizontal chiziq chiziladi. Chiziqlarning kesishgan nuqtasini T harfi bilan belgilanadi. T dan KU o`lchov o`lchab TN— KU—80 sm qo`yiladi va lozimning pocha chizig`i chiziladi. T nuqtadan 16 sm pastdan bo`ksa chizig`ini chizamiz TB-16 sm. B nuqtadan o`ng tomonga lozim kengligi, ya’ni BB1-Bk Ayar 4 sm dan 14 sm gacha o`lchab qo`yiladi. BB2-BB1-52:2-26 sm lozimni old va ort bo`lakka ajratuvchi chiziq chiziladi. T nuqtadan pastga TSh-bk Ayar:2 6 sm=48:2 6=30 sm o`lchab odim chizig`i chiziladi. SH1SH2 = Bk Ayar:10 1,5=48:10 1,5=6,3 sm. Sh14=doimiy o`lchov 4 sm.

    5-j ad v a l

    1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   15


    Download 0.78 Mb.

    Bosh sahifa
    Aloqalar

        Bosh sahifa


    O’zbekiston xalq ta’limi vazirligi m. Z. Murtozayev., G. M. Axmedova servi s mehnat ta’limi gazlamalarga ishlov berish texnologiyasi

    Download 0.78 Mb.