«sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi bosh tahririyati




Download 434.34 Kb.
bet20/73
Sana18.06.2021
Hajmi434.34 Kb.
#15104
1   ...   16   17   18   19   20   21   22   23   ...   73
Rivoyatlar afsonalardan hayot haqiqatiga anchayin

yaqinligi bilan farq qiladi. Agar afsonalar to‘laligicha ajdodlarimiz

tomonidan o‘ylab topilgan to‘qima hikoyalardan

iborat bo‘lsa, rivoyatlar hayotda ro‘y bergan qandaydir ta -

rixiy voqealarga asoslanadi. Ular mazmunan afsonalardan

deyarli farq qilmaydi, ammo bu asarlar zaminida aniq ta -

rixiy dalil ildizi mavjud bo‘ladi. Rivoyatlarning o‘ziga

xosligini ana shu xususiyat bilan izohlash mumkin. Bu asarlar

ko‘pincha sodir bo‘lgan tarixiy voqea ishtirokchisi

tomonidan yozib qoldiriladi yoki aytib beriladi. Ajdoddan

avlodga meros sifatida o‘tib bizgacha yetib keladi. Shuning

uchun rivoyatlar o‘tmish voqealari haqida bizga ma’lumot

berishi bilan qiziqarlidir. Ularda tariximiz sahifalari, mashhur

allomalar hayotidan lavhalar, mardlarning jasurligi,

ayrim joy nomlarining paydo bo‘lishi o‘z aksini topadi.

Rivoyatlar ham afsonalar kabi mazmunan ayrim

turlarga bo‘linadi. Rivoyatlar mazmunini tarixiy shaxslar

hayoti va o‘rin-joy nomlari bilan bog‘liq asarlar tashkil

etadi. Tarixiy rivoyatlarda xalqimiz ozodligi uchun jonini

fido qilib kurashgan mardu maydon farzandlar jasorati yoki

o‘zining manfaati yo‘lida butun yurtdoshlarini dushman

qo‘liga tutib bergan xoinlarning xiyonati hikoya qilinadi. Bu

bilan xalq mard jasorati ham, xoinning xiyonati ham

unutilmasligini ta’kidlgandek bo‘ladi. Xususan, ularda

To‘maris, Shiroq, Jaloliddin, Temur Malik, Amir Temur

53

kabi haqiqiy insonlar hayoti aks ettirilgan. Bu shaxslar o‘z



vatanlarini ichki va tashqi dushmanlardan himoya qilishda

biz uchun haqiqiy ibrat bo‘la oladilar. Agar bugungi kunda

har bir yurtdoshimiz Vatanimizni ana shunday go‘zal

insonlar kabi sevsa, yurtimiz zavol ko‘rmaydi. Darvoqe,

rivoyatlarni yaratishdan, avlodlarga meros qilib qoldirishdan

nazarda tutilgan maqsad ham shunday niyat bilan belgilanadi.

Ayni paytda, Dalvarzin, Guldursin haqidagi rivo -

yatlarda o‘tkinchi havas deb dushmanga o‘z shahrining darvozasini

ochib bergan razil shaxslar qilmishi fosh etiladi.

Mazkur shaharlar, qal’alar vayronlari esa munofiq kimsalar

qilmishlari asrlar o‘tsa-da el yodidan o‘chmasligidan dalolat

sifatida saqlanib qolgan.

O‘zbek xalqi orasida Imom Buxoriy, Beruniy,

Burhoniddin Marg‘iloniy, Ibn Sino, Ulug‘bek, Navoiy kabi

buyuk allomalar haqida yaratilgan o‘nlab rivoyatlar hamon

saqlanib kelmoqda.

Mana ulardan bir misol: ≪Ibn Sino har kuni betoblarni

qabul qilar ekan. Ammo navbat bir yigitga yetib kelganida,

uni chetlab o‘tar ekan. Kunlardan bir kun yigitning onasi u

yotgan to‘shak yoniga bir kosa qatiq qo‘yib, o‘z yumushlari

bilan band bo‘libdi. Yigit kosadagi qatiqqa tikilib yotsa,

shipdan bir ilon tushib qatiqqa zaharini solibdi. Jonidan

to‘ygan yigit alam bilan kosadagi zaharlangan qatiqni jon

jahdi bilan ichib yuboribdi. Ammo bir oz o‘tmay o‘zini

tuzuk seza boshlabdi. Soat o‘tgani sayin u sog‘ayibdi.

Ertasiga ancha o‘ziga kelib, yana Ibn Sino qabuliga boribdi.

Bu safar ham tabib uni chetlab o‘tibdi. Ajablangan yigit

unga e’tiroz bildiribdi. Shunda alloma:

— Siz kecha va avvallari kelganingizda dardingizga davo

yo‘q edi. Shuning uchun sizni ko‘rmagandim. Chunki men

sizga qatiqni to‘shak yoniga qo‘yish, unga ilon zahar so -

lishi, bu qatiqni siz ichishingiz kerakligini ayta olmas edimda.

Ammo taqdir sizga bu imkoniyatni yetkazdi. Endi sizga

tabibning keragi yo‘q. Siz mutlaqo sog‘siz. Shuning uchun

sizni chetlab o‘tdim, — debdi≫.

Bu rivoyatda Abu Ali ibn Sinoning naqadar mohir,

zakiy va dono tabib ekanligi o‘z aksini topgan. Rivoyatlar

matnini tahlil qilish ularning hajmi katta bo‘lmasligini tasdiqlaydi.

Ularda voqealar bayoni bir, ikki lavhadan iborat

bo‘ladi xolos.

Endi o‘rin-joy nomi bilan bog‘liq rivoyatga diqqat qi -

ling: ≪Buxoro bilan Navoiy oralig‘ida katta Malik cho‘li

54

yastanib yotadi. Uning bir qismini O‘rtacho‘l, tog‘ yon



bag‘rini esa Qarnob cho‘li ham deb yuritadilar. Malikcho‘l

yelkasidan esa Zarafshon oqadi. Malikning qoq o‘rtasi —

avtomobil yo‘li yoqasida Malik darvozasi va yopiq hovuz

xarobalari saqlangan. ≪Malik≫ rivoyatini bizga Qizil tepa -

ning Kenagas qishlog‘ida yashovchi mashhur Saidmurod

Panoh baxshining o‘g‘li sakson yoshli usta Berdi ota aytib

bergan edi:

— Bir kuni Buxoro amiri faytunda Nurota, Karmana,

Ziyodin, Sultonobodni aylanib kelib charchaydi-yu,

Cho‘lda soyabon o‘rnattirib, dam oldi. Amirning shotir1la -

ridan biri Malik degichi yigit ekan. Amir uxlab qoladi. Shu

paytda amirning burnidan bir chivin chiqib, so‘ng suv to‘la

kosa ustida turgan pichoq ustidan yurib o‘tib sichqon iniga

kirib ketadi. Birozdan so‘ng chivin sichqon inidan chiqib

keladi-da, yana o‘sha suv to‘la kosa ustidagi pichoqdan

yurib o‘tib, podshoning burniga kirib ketadi. Malik botir bu

hangomani ko‘rib hayratda qoladi-yu, nima qilarini bilmaydi.

Amir bo‘lsa qattiq uxlagan, boshqa amaldoru xizmatkorlar

ham chekkada dam olayotgan ekan. Malik o‘sha

chivinni o‘ldiraman desa, amir uyg‘onib qolib unga qo‘l

ko‘targanini ko‘rsa, tainki, boshi ketadi.

Nihoyat amir uyg‘onibdi. Malik uning qo‘liga suv qu -

yibdi, amaldorlar davra quribdilar. Amir g‘aroyib tushini

aytibdi:


— Tushimda bir uzoq cho‘lga chiqib ketganmishman.

Ancha yurib daryoga yetibman. Daryo ustida temir ko‘prik

bor ekan. Ko‘prikdan narigi sohilga o‘tib, bir g‘orga kirib

ketibman. G‘or ichida ikki xum tilla yotganmish. G‘ordan

chiqib ko‘prikdan o‘tib, cho‘ldan kechib yana taxtimga

kelib o‘tiribman. Tushimning ta’birini aytinglarchi, ne kori

hol bo‘lar ekan?

Amirning hamrohlari birisi u, birisi bu deyishibdi. Malik

dono yigit ekan, u sirni bilibdi-yu, o‘zini kasalga solib yotib

olibdi. ≪O‘zimga kelib olsam sizlarga yetib olaman≫ debdi.

Amir kishilari bilan jo‘nab ketibdi. Malik darrov ketmon

olib o‘sha chivin kirib chiqqan sichqon inini kovlashga

tushibdi.

Haqiqatan, u yerda ikki xum tillo bor ekan. Malik

tilladan bir xaltasini olib, ahli nomdor, dongdor ustalarni

boshlab kelib shu yerga qishloq qurdiribdi, hovuzlar bu nyod

55

1 Shotir — ot jilovida yuradigan yigit.



etibdi. Ana o‘shandan buyon cho‘lni ≪Cho‘li Malik≫ deb

atashibdilar≫1.

Yuqorida aytilganlardan quyidagi xulosalarga kelish

mumkin: rivoyatlar xalq og‘zaki ijodini epik turiga kirgan

ommaviy janrlardandir.

Ular afsonalardan farqli o‘laroq hayotda ro‘y berishi

mumkin bo‘lgan voqea-hodisa asosida yaratiladi.

Rivoyatlar mazmuniga ko‘ra tarixiy va toponimik

(o‘rin-joy nomlari izohi) turlarga bo‘linadi.

Bunday asarlar voqeaga guvoh bo‘lgan shaxslar

tomonidan yozib qoldiriladi yoki avloddan avlodga og‘zaki

tarzda merosga aylanadi.





Download 434.34 Kb.
1   ...   16   17   18   19   20   21   22   23   ...   73




Download 434.34 Kb.

Bosh sahifa
Aloqalar

    Bosh sahifa



«sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi bosh tahririyati

Download 434.34 Kb.