QISASI RABG’UZIY” – O’ZBEK NASRINING ILK NAMUNASI MAVZUSIDAGI




Download 4,42 Mb.
Pdf ko'rish
bet99/170
Sana24.11.2023
Hajmi4,42 Mb.
#104996
1   ...   95   96   97   98   99   100   101   102   ...   170
Bog'liq
12827 1 08483D29A1B1ECFE14652BC1F8AE0AB7548A1DDF

QISASI RABG’UZIY” – O’ZBEK NASRINING ILK NAMUNASI MAVZUSIDAGI 
DARS ISHLANMASI 
Jabborova SHohida 
Buxoro viloyati Olot tumani XTB ga qarashli 4- umumiy o’rta ta’lim maktabi 
ona tili va adabiyot fani o’qituvchisi 
“Mavzu: “Qisasi Rabg’uziy” - o’zbek nasrining ilk yirik yodgorligi 
Darsning maqsadi: 
Ta’limiy maqsad: O’quvchilarga “Qisasi Rabg’uziy” asari haqida bilim berish.TK1kommunikativ 
kompetensiyadan foydalanamiz. 
Tarbiyaviy maqsad: O’quvchilarda insoniylik fazilatlarni yanada rivojlantirish.TK4milliy va 
umummadaniy kompetensiyani shakllantirish. 
Rivojlantiruvchi maqsad: O’quvchilarni rostgo’ylikka, saxiylikka, mehnatsevarlikka, kamtarin 
bo’lishga o’rgatish, insoniylik fazilatlarini shakllantirish TK2 o’z-o’zini riuvojlantirish kompetensiyasini 
shakllantirish. 
Dars shiori:
Ilm istang, izingizdan ibrat yog’sin. 
Dars turi: noan’anaviy. 
Dars usuli:”Musobaqa”, “Aqliy hujum”, “Suhbat”, “Badiiy ko’rinish”, “Teskari savol”, “Test 
sinovi”. 
Dars jihozi: Tarqatma materiallar, baholovchi kartochkalar, yozuv taxtasi, rasmlar, slaydlar, testlar, 
ko’rgazmali qurollar, badiiy adabiyotlar, kompyuter. 
Darsning borishi: 
I.Tashkiliy qism 5 daqiqa 
II.Uy vazifasi 5 daqiqa
III.Yangi mavzu 10 daqiqa


133 
IV.Mustahkamlash 15 daqiqa
V.Baholash 5 daqiqa
VI.Uyga vazifa 5 daqiqa 
I.Tashkiliy qism: salomlashish, davomadni aniqlash, sinf xonasi va o’quvchilarning darsga 
tayyorgarligini tekshirish. 
Dars rejasi: 
1.Rabg’uziy hayoti va ijodini mustahkamlash. 
2.”Qisasi Rabg’uziy” asari hikoyatlari mazmuni bilan tanishish. 
3.Sahna ko’rinishi. 
4.Test sinovi. 
II.Uyga vazifani so’rash.
“Aqliy hujum”, tezkor savol-javob, tarqatma materiallar asosida. 
1. 
Rabg’uziy qayerda tavallud topgan? 
2. 
Rabg’uziyning otasi qaysi kasb egasi bo’lgan? 
3. 
Shoirning bizgacha yetib kelgan asari qaysi? 
4. 
“Qisasi Rabg’uziy” asari kimning topshirig’i asosida yozilgan? 
5. 
“… bu kitobni tuzgan, toat yo’lida tizgan,ma’siyat yobonin kezgan, oz yozug’lug’,ko’p 
yozug’luqlug’ Rabot o’g’uzining qozisi Burhon o’g’li Nosiruddin…”, deyilgan qaydlar qaysi manbada 
yozilgan? 
6. 
Nosiruddin To’qbug’abekka bag’ishlangan asar qaysi? 
Ushbu savollar ayiqcha ko’rinishidagi niqoblar shaklidagi tarqatmalar ko’rinishida o’quvchilarga 
taqdim etiladi. 
O’quvchilar baholanadi. Baholash mezoni uchun turli xil ko’rinishdagi antiseptik niqoblar 
ko’rinishidagi kartochkalardan foydalaniladi. 2020-yil juda esdaqolarli yil bo’ldi. Karona virus bizni hech 
ham qo’rqita olmaydi. Biz ,albatta, hammasini yengib o’tamiz!!! Buning uchun o’zimizni himoya 
qilishimiz niqobsiz yurmasligimiz kerak. 
O’quvchilarni ikki jamoaga ajratib olamiz.
Birinchi guruhga: ZANJABIL nomi beramiz. Zanjabil dorivor o’simlik bo’lib, undan asarda shinni 
hosil bo’ladi. 
Ikkinchi guruhimizga esa SALSABIL nomini beramiz.Salsabil esa jannatdagi buloq nomi. Asarda 
undan sirka hosil bo’ladi va bu ikki narsa qaysiki uyda bo’lsa, u uyda farishta kam bo’lmaydi. 
Yangi mavzu bayoni. Slayd asosida ham tushuntiriladi. Mustaqillikning dastlabki kunlaridanoq 
haqqoniy tariximizni qayta tiklashga, ma`naviyatimizni yuksaltirishga , milliy san`atimizga ,adabiyitimizga 
alohida urg`u berildi. Prezidentimiz I.A.Karimovning1 “Jahon madaniyati yutuqlariga ulkan hissa qo`shgan 
buyuk ajdodlarimizning madaniy va ma`naviy merosi teranligi va chuqurligi anglab olinganligi, har bir 
avlodning o`z o`tmishiga oliyjanob milliy va diniy an`analarga hurmat bilan qarash ,ularni asrab avaylash 
ruhida tarbiyalanayotganligi ayni chog`da hozirgi zamon jahon svilizatsiyasi ma`naviy qadriyatlarini 
o`zlashtirish va ularga oshno bo`lish zarurligi ravshan anglab etilganligi-mana shularning hammasi 
hayotbaxsh bir zamindirki bizning yangilanish va xalqimizning milliy o`zligini anglashini oshirish, 
aholining milliy ma`naviy yetukligi va faolligini kuchaytirish borasidagi siyosatimiz mana shu zaminga 
tayanadi” degan fikrlari ma`naviyatimizning mustahkam poydevori sanalgan mumtoz adabiy merosimizni 
chuqur tadqiq etish va unga yangicha yondashishni talab etmoqda. Bizning ushbu ishimiz XIII-XIVasrlar 
adabiyotinig eng yirik vakili bo`lgan mumtoz adabiyotimiz tarixida alohida e`tirof etiladigan adibimiz 
Nosiruddin Rabg`uziy va uning bebaho asari “Qissasi Rabg`uziy” (Qissasul-anbiyo ) asari haqida bo`lib , 
uning asaridagi badiiy xususiyatlar talqini , Rabg`uziy qissalari mavzu doirasi , kompozitsiyasi haqida 
baholu qudrat ma`lumotlar berishga harakat qilganmiz. Asar badiiy nasrining ilk namunasi sifatida katta 
ahamiyatga ega. Chunki asarda badiiy adabiyotimizdagi ko`plab elementlar ilk marotaba Rabg`iziyning 
yozuvchilik mahoratida nomoyon bo`lgan. NOSIRUDDIN RABG`UZIY QISSA VA HIKOYATLAR 
USTASI Rabg`uziy o`zbek mumtoz adabiyoti tarixida alohida mavqe qozongan adibdir. U Xorazmning 
Raboti O`g`uz degan joyida tug`ilgan. Rabg`uziy “Qissasi Rabg`uziy” asarining muqaddimasida otasi 
Burhoniddinning O`g`uz Rabotining qozisi bo`lganligini aytib o`tadi. Asar Nosiruddin To`qbo`g`aning 


134 
topshirig`i asosida yozilgan.1 Muallif uni “…yigitlar arig`i (poki) ulug` otlig`, qutlug` zotlig`, ezgu xulqlig`, 
islom yorug`lig`, mo`g`ul sonlig, ` musulmon dinlig`, odamiylar ishonchi, mo`minlar quvonchi, himmati 
adiz (yuksak) aqli tengiz” deb ta`riflaydi. Nosuruddin To`qqbo`g`abekka bag`ishlangan sheriy madhiyada 
uning “arslon mengizlik surasi” “ko`rkluk sifatlig` surasi” “tuz so`zlayur so`zni uqa” singari sifatlari 
keltirilgan. Rabg`uziyning ushbu asardan boshqa ijodiy merosi haqida ma`lumotlar mavjud emas. “Qissasi 
Rabg`uziy” asari turkiy xalqlar orasida tarqalgan. U payg`ambarlar haqidagi qissalardan iboratdir. Bu asar 
o`zbek nasrining eng qadimiy namunalaridan biridir. Unda XIIIasr oxiri XIV asr boshlaridagi o`zbek 
adabiyotining bir qator o`ziga xos xususiyatlari juda yorqin nomoyon bo`lgan. Payg`ambarlar haqidagi 
Rabg`uziyning olam va odam haqidagi qarashlarini badiiy jihatdan ifodalash uchun vosita bo`lgan. Ularda 
adib olamning yaratilishi, tabiat va jamiyat hodisalari insoniy munosabatlar borasida fikr yuritadi. Qissalar 
asosini tarixiy voqealar tashkil qiladi. Ular o`z ildizlari bilan “Qur`on” va “hadis”larga tarixiy ma`nbalarga, 
xalq og`zaki ijodiga borib taqaladi. Ammo bularning hammasi birinchi
Rabg`uzuy badiiy tafakkur mevalaridir. Mavzu doirasiga ko`ra asar qissalari juda rang barang, hilma 
xil va yorqin tasvirlarga ega. Olamdagi butun mavjudot egasi bo`lgan Ollohni ulug`lash payg`ambarlar 
hayotiga doir lavhalarni eslash , Vatan, vatanparvarlik ,erk va adolat, ota-ona farzand minosabatlari, sevgi-
sadoqat , do`stlik va hamjihatlik urush va tinchlik kabi mavzular shular jumlasidandir. Bular asardagi 72 
bob qissalarda o`z ifodasuni topgan. Bu qissalarning hajmi turlicha. Masalan “Qissasi Yusuf” salkam yuz 
sahifadan iborat bo`lsa “Lut” haqidagi qissa bir necha sahifadan iborat. Qissalarning ko`pi hayot va 
qahramon haqidagi muayyan xabar bilan boshlanadi. So`ng she`riy madh, keyin asosiy voqealar bayoni 
keladi.Ba`zi qissalar ichida yana mustaqil hikoya , rivoyat va naqllari ham bor, Masalan Yusuf qissasida 
bir necha hikoya, latifa, bayt , g`azal va boshqa janr namunalari uchraydi , ammo ular asarda olg`a surilgan 
asosiy g`oyaviy-badiiy maqsad bilan yaxlitlikni tashkil etadi. Misol sifatida “Dovud haqida” gi qissa bilan 
tanishish mumkin. Qissa Dovudning ta`rifi bilan boshlanadi. So`ng she`riy tavsif beriladi. Undan keyin 
Dovud payg`ambar haqidagi umumiy tasavvurlar bayon etiladi. “Dovud Yalavoch (payg`ambar) bani 
Isroildan erdi. O`n qarindosh erdilar. Otalari Isho otlig` Dovud qomug`idan (barchasidan) kichik erdi. Tun-
kun yig`layur erdi ibodat ichinda1 ” Ko`rinib turganidek Rabg`uziy nasrda nihoyatda soda, lo`nda, 
tushunarli ta`sirchan ifodalarni topa olgan. Shuning uchun ham bu asar asrlar davomida qo`ldan tushmay 
o`qildi. Dovud bilan bog`liq hikoyalarda adib adolat va zulm, hunar egalari, ota-ona farzandlar munosabati 
singari muommolarga asosiy e`tiborni qaratgan. “Aytmishlar, Dovud yalavoch tunla o`zin belgusiz qilib 
raiyatlardin so`rar erdikim, podshoh sizing birla netag muomala qilur ? Aytur erdilar: yavloq “juda odil 
turur” Bir kecha andog` so`zlayurda Mavlo Taollo bir farishtani izdi (jo`natdi) bir qurtqa (kampir) surati 
uza. Andin so`radi:“Podshohingiz netag turur , o`ntasi (shunisi) bor ,kishilar molin yeyur” Dovud duo qildi: 
Iyo (egamey), menga bir harf hunar o`rgatgil. Aning birla qazg`achiligi (Nasibamni) yeyayin. Xalq mani 
so`zlamasunlar Mavlo taolo bir taqachilik san`atin anta o`gratuv berdi. Aymishlar Temur Dovud ilkinda 
mumtek yumshar erdi. Netakkim xamir o`zgalar ilkinda” Halollikka o`z mehnati bilan kun ko`rishga 
boshqalarga zulm qilmaslikka undash hikoyaning asosiy maqsadidir. O`zbek nasrida ilk marotaba 
diologlar, Rabg`uziy tomonidan keng qo`llangan Ana shu diologlar vositasida asosiy g`oyaviy maqsad 
yorqin va ta`sirchan ifodalangan. Rabg`uziy hikoyalarida insonparvarlik , yurtparvarlik insonni komillikka 
ko`tarish AXLOQIY poklik , ma`naviy barkamollik sari undash g`oyalari yetakchilik qiladi. Ular orasida 
til odobi qalb pokligi ham alohida o`rin tutadi. Bu jihatdan “Luqmon va uning xojasi” hikoyati ibratlidir. 
“Luqmong`a xojasi aydi:”Borg`il bir qo`y bo`gizlab etindin qayu yaxshiroq ersa menga kelturgil. Qo`yni 
bo`g`izladi, tili birla yurakni olib keldi. Xojasi so`radi-“bularni naluk (nima uchun ) kelturding?” Aydi: 
“qo`yda tildin , yurakdin yaxshiroq yo`qdur. Agar yovuzroq ersa tildin yurakdin yovuzroq yo`q.” Tilga 
e`tibor berish, har bir aytiladigan so`z mas`uliyatini ta`kidlash , hikoyadagi g`oyaviy niyatdir. Bu yerda 
donolik hozirjavoblik ulug`langan. Hikoyalarda xalq og`aki ijodining ta`siri ham yorqin seziladi. Xususan 
, latifa janriga xos belgilar hikoyaga ko`chib o`tgan. Suhbatning diolog asosida olib borilishi soddalik 
hozirjavoblik, donishmandlik topqirlik fazilatlarining ustuvorligi, ifodalarning qisqa aniq lo`ndaligi, 
og`zaki ijoddan ta`sirlanish natijasidir. Rabg`uziy hikoyalarining asosini ko`pincha real hayotiy voqea 
hodisalar tashkil etadi. Ularni ifodalash uchun mifologik, afsonaviy –hayoliy yoki hayotiy mantiq taqozo 
etadigan bayon uslubi tanlab olinadi. Masalan, insonlarning mast holda yurishini umuman o`tkir ichimliklar 
ichishini qoralash maqsadi uchun “Uzum hikoyati” berilgan. Undagi asosiy qahramon Shaytondir . U 
to`g`ridan-to`g`ri Shaytoni mal`undir“-,deb ta`riflanadi. “Mal`un” – la`natlangan haydalgan demak. Ana 
shu uzumning urug`ini o`g`irlagan . Bu hol oshkora bo`lib qolgach , uni Nuh payg`ambar huzuriga olib 
kelishadi. Shayton aybini bo`yniga oladiyu , lekin urug`ni qaytarib berishdan oldin uni uch marta 
sug`orishga imkon so`raydi. Bu ish uchun rozilik oladi. Chog`ir ichkilikning paydo bo`lishini shu tarzda 
shayton nomi bilan bog`lanadi. Chog`ir ichgan odamning holati ham nihoyatda ta`sirchan o`xshatishlar 


135 
bilan tasvirlanadi. Buning uchun tulki yo`lbars, to`ng`iz obrazlaridan foydalangan. Hikoyada Nuh 
payg`ambarning ulug`ligini ko`rsatuvchi dalillar ham keltirgan. Xususan, shinni va sirkaning paydo bo`lishi 
bevosita ana shu payg`ambar faoliyati bilan bog`liq. Rabg`uziy hikoyalarida qadimiy mifologik 
tasavvurlarning ildizlari ham ko`zga tashlanadi. Ma`lumki1, miflarda dunyoviy hodisalarning paydo 
bo`lishi , ularning ilohiyot bilan aloqasi o`ziga xos tarzda izoh va isbot etiladi. Bu jihatdan “Ilon va 
qarlug`och” hikoyati xarakterlidir. Unda mushuk bilan sichqon, ilon bilan baqa , ilon bilan qarlug`och 
hamda ari, inson, qushlar va boshqa hayvonot olami orasidagi o`ziga xos munosabatlar izohlanadi, badiiy 
tadqiq etiladi. Namrud haqidagi hikoyatda inson hayolotining imkonlari madh etiladi. Unda Namrudning 
osmon mamlakatiga chiqishi tasvirlangan. Hikoyada o`sha davr kishilarining osmon haqidagi tasvirlari ham 
ifodasini topgan. Ayni paytda hikoya mazmuni badiiy jihatdan to`la asoslangan va shuning uchun ham 
kishida zavq uyg`otadi. Shu bilan birga hikoyada shuhratparastlik takabburlik kabi illatlar qattiq qoralanadi. 
Erishgan muvaffaqiyatlardan boshi aylanib qolgan Namrud hech kimni pisand qilmaydigan kimsaga 
aylanadi, hatto xudoni ham tan olmaydiOqibatda u qattiq jazolanadi, o`g`ir dardga chalinib xor-zorlikda 
halok bo`ladi. Bu ibratli hikoya har qanday o`quvchiga kuchli ta`sir ko`rsatadi. Rabg`uziy qissalari va 
hikoyalarida axloqiy- ta`limiy qarashlarni targ`ib qilish yetakchi o`rin tutadi. Deyarli har bir hikoyada 
shunday qarashlar aks etgan. Sulaymon – Dovud payg`ambarning o`n ikkinchi kenja o`g`li . U ham boshqa 
akalariday olim faqih oqil yigit edi. Dovudning podshohligi unga meros qoldi. Ammo otasiga o`xshab o`z 
hunarini hech qo`ymas edi. U tol novdalarini yig`ib savat to`qib sotardi. O`zbek adabiyotidagi 
payg`ambarlar tasvirida Dovud va Sulaymon nomi ko`p uchrab turadi. Ayniqsa , “Taxti Sulaymon” iborasi 
ko`p qo`llanadi. Rabg`uziyning yozishicha: “Taxti bir yig`och yer ichinda erdi. Ul taxtni oltun, kumush 
birla qilmish erdi. Sulaymonni chumolilar podshosi bilan suhbati hikoyasi katta ma`rifiy va axloqiy-
ta`limiy ahamiyatga bog`liq hodisa hisoblanadi. Unda kishilik jamiyatiga xos bo`lgan ayrim illat va 
kamchiliklar ustida so`z boradi. Hikoyada Sulaymon katta mavqega ega bo`lgan manman, kibrli, 
manfaatdor hukmdor sifatida gavdalanadi. Aksincha, qarinchqa chumolilar podshosi dono , tadbirkor, xalq 
g`amini yeydigan hukmdor sifatida gavdalanadi. Chumolilar podshosi sifatida Sulaymonni izza qilish 
tasviri kishini qiziqishini uyg`otadi. Rabg`uziy shaxs kamoloti faqat shaxs jismoniy sifatlar bilan 
belgilanmasligini buning uchun aqliy ma`naviy belgilar mezon bo`lishini ta`kidlaydi. Nosiruddin 
Rabg`uziy mahoratli nosirgina emas nozikta`b shoir hamdir. “Qissasi Rabg`uziy” dagi qissa hikoyatlar 
orasida o`nlab she`rlar ham mavjud. Bahor vasviga bag`ishlangan birinchi o`zbek g`azali1 ham Rabg`uziy 
qalamiga mansub. U shunday boshlanadi. Kun hamalga kirdi ersa keldi olam Navro`zi , Kechdi bahman 
zamharir qish qolmadi qori, Quyosh hamal burjiga ko`chdi, demak, Navro`z keldi , qattiq sovuq keltirgan 
qish chekindi, uning qor va muzlari qolmadi. So`ng olamning go`zal bir manzara kasb etgani , atrofning 
go`zallashgani tavsiflanadi. Kun kelu ming ko`rki ortib tirulur o`lmish jahon, Tong badizlab naqshi birla 
bezanur bu yer yuzi. Tasvirda jonlantirish sifatlash va o`xshatishlar asosiy o`rin tutadi. Muhimi, ularda 
Rabg`uziyning tasavvur kuchi va badiiy mahorati ochiq ko`rinadi. O`rlasa bulutlari gulchirar bog`-u 
bo`ston, Tol yig`ochlar yeng solushur o`ynayurtek qo`y qo`zi. Lola sag`roqin icharda sayrar usrub 
sanduvoch . Turna un tortib o`tarda sakrashur baqlan qo`zi. Ko`kda o`ynar qo`l solushur qug`u, qoz, qil, 
qarlug`och, Yerda yugrub juft olushur as, tiyin, kishi, qunduzi Tol yig`ochlar minbarinda to`tiqush majlis 
tutar, Qumri, bulbul , muqri bo`lib un tuzar tun kunduzi, Huri ayn ujmoh ichinda yeng solib tahsin qilur 
Yoz uza mundog` g`azallar aymishdi nosir Rabg`uziy. O`zbek adabiyotidagi bu ilk g`azalda Rabg`uziy 
janrining barcha shakily-badiiy talablarini mukammal darajada ado etgan. Dastlabki bayt –matla`dan to 
oxirgi – maqta`gacha navro`z ta`rif-tavsifi vasf etiladi. Navro`zi buzi ,yuzi, tuzi, qo`y-qo`zi, juzi, qunduzi, 
yulduzi, Rabg`uziy so`zlaridan tashkil topgan. Qofiyalar tizimi turkiy til tarovatini ko`rsatuvchi omillardan 
biri bo`lgan. Maqta`da ilk bor taxallus ishlatilgan vazn ham o`ynoqi. G`azal uchun turkiy adabiyotda 
keyinchalik eng ko`p qo`llangan vazm ramal bahri tanlab olingan. Ko`rinib turibdiki, ramal vaznining rukni 
foilotun ohanglariga tayanadi. Bir baytda rukn sakkiz marta qo`llangani uchun musamman nomini oladi. 
Musamman arabcha so`z bo`lib sakkiz degan ma`noni bildiradi. Oxirgi rukn avvalgilaridan qisqaroq. Unda 
bir hijo kam. Uning ushbu shakli mahzuf deyiladi. Vaznning to`liq nomi ramali musammani mahzuf 
deyiladi. G`azalning barcha baytlari hozirgi shaklda o`zaro mantiqiy ip g`azal yaxlitligini ta`minlamoqda. 
Uning o`zagini Navro`z-ilk bahor tashkil etadi. Dastlabki bayt umumiy axborot berishga qaratilgan. 
Qishning o`rniga bahorning kelishi ko`rsatilgan. Bunda muallif munosabatining ochiq ifodalanishi e`tiborni 
tortadi. Bahorga nisbatan olam navro`zi ifodasi qo`llansa qishga nisbatan bahman (ayoz qahraton izg`irin) 
“zamharir” (qirovli qahraton qattiq sovuq ) sifatlashlari tanlangan. Keyingi baytlar bahorning xususiy 
shakldagi tasvirini ko`zda tutadi. Dastlab, dunyoning yangidan chiroy ochgani (tirilur bu yer-yuzi) qalamga 
olinadi. Osmon va yer yuzidagi o`zgarishlar navbatdagi bayt qamroviga kiradi. Unda bulut va daraxtlarning 
o`ziga xos manzarasi ko`rsatilmoqda. Lola, bulbul, qo`zi, turna kabi so`zlar bahorning turli belgilarini 


136 
ko`rsatish vositasi bo`lgan. “Yer-osmon” zidligi asosida bahorning o`ziga xos tasvirini berish keyingi 
baytda ham davom etadi. Bahor osmonida qushlarning ko`payishi qug`u, oqqush kabi qushlarning 
ko`rsatilishi yerdagi harakatning jonlanishi (oq suvsar) , tiyin (olmaxon) kish (qunduzning bir turi) singari 
hayvonlar vositasida tasvirlangan. Qadimgi turkiy tilda “yig`och” so`zi yog`och ma`nosidan tashqari asosan 
“daraxt” tushunchasini ifodalagan. Navbatdagi bayda tilga olingan “tol yig`ochlarining borinda” ifodasi 
(tollarning ya`ni shohlarida ) xuddi shu ma`no ifodalaydi. Bu baytda bir qator qushlarning xonishi, sayrashi 
orqali bahor faslining tarovati yana bir bor ta`kidlanmoqda. Qissa va hikoyatlari haqida: qissa epik janrga 
mansub. Unda muayyan voqea hodisalarning izchil tasviri, ularda ishtirok etuvchilarning o`ziga xos 
xususiyatlarini aks ettirish yetakchilik qiladi. Qissalar hajmiga ko`ra emas balki tasvirlanayotgan voqea-
hodisalar ko`lami ishtirokchilar sonida ham ko`rinadi. Rabg`uziy qissalarida qahramonlar voqea-hodisalar 
rivoji davomida o`zligini o`ziga xos xususiyatlarini ko`rsatib borishadi. Qissalarda bir necha sujet 
yo`nalishlari bo`lishi mumkin. Asar qurilmasi ham sujetning shu xususiyatiga bog`liq bo`ladi. Asar sujetiga 
asos bo`lgan voqealar ko`p jihatdan “Qur`on”ga tayanadi. Rabg`uziy ularni o`z dunyoqarashi hamda 
tajribasi asosida qayta ishlangan, o`z badiiy tafakkuri bilan boyitgan. Qissalar asosan nasrda bitilgan ammo 
ko`p o`rinlarda she`riy parchalar ham uchraydi. Asar hammasi bo`lib 72 qissadan iborat. Ularning asosiy 
payg`ambarlar (Nuh, Iso, Yoqub, Sulaymon, Dovud, Muhammad va boshqalar) to`g`risidadir. Goho bir 
qissa ichida uning mazmunini to`ldiruvchi boshqa qissa, rivoyat, hikoyatlar keltiriladi. Qissalar bayonida 
xalq og`zaki ijodining bevosita ta`siri yaqqol ko`rinadi. Ayniqsa Sulaymon payg`ambar, Luqmoni Hakim, 
Dovud payg`ambarlar bilan bog`liq qissalarda ana shu ruh kuchlilik qiladi. Tasvirda mubolag`a, hayolot 
fantastikaga keng o`rin berilgani sehrli hodisalar tavsifi bayonda ertakona ohang bevosita og`zaki ijod 
tasirida yuzaga kelgan. Qissalar tarkibida hikoyatlar ham uchraydi. Ular qissalardagi muayyan voqea 
hodisalar alohida qahramonlarga xos fazilatlarni izohlash vazifasini bajaradi. Bu hikoyatlar ham nasrda 
ham nazmda bitilgan bo`lib juda ixchamligi bilan ajralib turadi. Shunga ko`ra ularning sujeti ham anchayin 
sodda hikoyat uchun faqat bir epizod tanlab olinadi; Voqealarning bundan oldingi yoki keyingi rivojiga 
ahamiyat berilmaydi. Ko`ramizki, hikoyatlarda qahramonlarning muayyan xususiyati ko`proq ular amalga 
oshirgan ish faoliyat orqali aks ettiriladi. Bunda asosan ta`rif tavsif usuli yetakchilik qiladi. Ularda 
hikoyachilikning keyingi davrda ko`zga tashlanadigan batafsil tasviri kurtak holidagina uchraydi. “Uzum 
hikoyati” “Ilon va qarlug`och” hikoyatlari uchun diolaglar ham xos. Har ikki hikoyatda ham diologlar bor. 
Ammo u keyingisida u asosiy o`rin tutadi. Diologlarning mavqeyi jihatidan “Sulaymon qarinchqa bilan 
so`zlashgani” hikoyati muhimdir, chunki u to`lig`icha ikki tomonning so`zlashuvi savol-javoblarga 
tayanadi. Albatta, ularda muallif izohi yoki bayoni ham mavjud. Muallif bayoni hikoyatlarda turli darajada 
nomoyon bo`ladi. U “Sulaymon qarinchqa bilan so`zlashganda ozroq o`rin tutsa , boshqa hikoyatlarda 
ancha kattaroq, “Namrud hikoyati”da esa asosiy o`rinni egallaydi. Hikoyatlarda ham og`zaki ijodning 
kuchli ta`siri seziladi. Ularda katta latifa janriga xos tasvir usullari ham ko`zga tashlanadi. Umuman 
“Qissasi Rabg`uziy” o`zbek badiiy nasrining ilk namunalaridan biri sifatida adabiyotimizda o`ziga xos 
o`ringa ega. Yodgorlikning insonlarni o`zaro to`g`ri munosabatda bo`lishga , bir-birlariga nisbatan jabr-
zulm qilmaslikka, nohaq qon to`kmaslikka, harom-harish ishlarga berilmaslikka, sharm-hayoni 
yo`qotmaslikka undovchi o`gitlari bugungi kunda ham o`z mohiyatini yo`qotgani yo`q:”…Ma’siyatdin 
yig`iling, xalq orasinda ko`ni hukm qiling, kuch qilmang, zino qilmang, qon to`kmang, xiyonat qilmang” 
Tarixiy muhit, diniy tafovutlar xalqlar va millatlar orasida nizo solgan, bema`ni urush va ixtiloflarni 
vujudga keltirgan bir sharoitda turli el va yurtlarni inoq va hamjihat bo`lib yashashga va ijod qilishga 
chorlaydi. 
Uzum hikoyasi 
Yilon va qarlug’och hikoyati 
Sulaymonning qarinchg’a bilan so’zlashgani 
Bu hikoyani o’quvchilar sahna ko’rinishi asosida rollarga kirib maxsus kiyimlar kiygan hoda 
bajaradilar.
Bitta o’quvchi boshlovchi, biri chumoli va biri Sulaymon payg’ambar bo’ladi. 
Boshlovchi: Bir kuni Sulaymon taxt uzasida lashkar bila havoda borur erdilar.
Qarinchg’a: Maning amr –u toleimdagi qarinchg’aki, bordursan, qochgil, yerning tagiga kir, nobud 
bo’lursan, charoki, Hazrat Sulaymonning lashkarlari o’tadur. Poymol bo’lmagil. 
Boshlovchi:Sulaymon bu ovozni eshitib, havodin yerga tushdilar. Ersa bir oq qarinchg’a kelib salom 
qildi…
Sulaymon: Oting nima? 
Qarinchg’a : Otim Manzara. 
Sulaymon: Qarinchg’alarni na uchun qochirding? 


137 
Qarinchg’a: Siz hammaga podshohdursiz, man ham o’z jismimga podshohdurman. Manga 40 tabaqa 
yer berilubdur. Har tabaqada 40 ming furqa, har furqada 40 ming muakkirlari bordur. Hammasining 
podshohi mandurman. Sizning lashkaringiz orasida poymol bo’lsa, uboli manga bo’lur. 
Sulaymon:Hammasini qochirib, o’zing na uchun qochmading? 
Manzara:Man alarming kattasidurman. Ulug’lar raiyasiga base mehribon bo’lur. Balog’a ulug’lar 
o’zlarini ro’baro’ qilib, kichiklarni xalos qilsa yaxshidur. 
Sulaymon: Mundog’ nasihatni qaydin ta’lim olding? 
Manzara: Hamma ilm o’zimdadur deb xayol qilurmisiz? Bizga ham sizga berilgan buyurg’on ilmdan 
buyurubdurlar. Agar ruxsat bo’lsa, sizdin bir necha masala so’rasam. 
Sulaymon: Har na savoling bo’lsa so’rag’il. 
Manzara aytdi: Haq taolodan nima talab qildingiz? 
Sulaymon: Bir mulk tiladimki andog’ mulk hech kimga berilmish yo’q. 
Manzara: Baxil ekansiz. Ma’lum bo’ldiki, mandin o’zga also podshoh bo’lmasin debsiz. Agar yuz 
hissa sizning davlatingizni ming kishiga bersa ham, Xudo taoloning xazinasi kam bo’lmas. Shuncha 
tilaganingizga nima berdi? 
Sulaymon: Shamolni musaxxar qilib berdi. Muncha hashamat va saltanat lashkarlarimni taxt-
baxtlarim birla ko’tarib yurur. 
Qarinchg’a: Aning bahosi olam yeldek o’tar . Ani minguncha ma’rifat maktabini minganingizda 
erdi, ko’z ochib yumguncha arshi a’loga borur edingiz.Andin yana nima berdi. 
Sulaymon: Bu uzukni berdi. Hamma olamning bandi shu uzukdadur. 
Qarinchg’a: Mag’ribdan Mashriqqacha tamom olamni musaxxar qilib berubdur.Aning bahosi 
o’zining nazdida bir parcha tosh ekan, bas, andog’ bo’lsa, anga tamanno qilgudek ish emas. 
Sulaymon: Muncha aql donishni qaydin bilding? 
Manzara hamma narsani bildirguchi Haqdur. 
Sulaymon: Mundin o’zga nima bilursan? 
Manzara: Qorong’u kechalarda sizga mute bo’lg’on xalqning holidan xabardormusiz? 
Sulaymon: Yo’q. 
Manzara: Man bu zaif holim birla har kecha uxlamay, hamma lashkarlarimning atrofini aylanib, agar 
ag’rig’I bo’lsa, borib ko’rub sihatligiga muhojot qilurman… 
Sulaymon: Ilohi, man o’zumni dono bilub yurur erdim. Maning bilganim bu qarinchg’aning oldida 
hech nimarsa ekan. 
«Teskari savol” metodi bilan hikoyatlar mustahkamlab olinadi. Buning uchun o’quvchilarga 
hikoyatlar qahramonlari bo’lgan: ari, ilon, qaldirg’och, uzum, chumoli, sher, tulki, sichqon va 
boshqalarning kompyuterdan chiqarilgan rasmlari beriladi. Bu rasmlar savol emas , aksincha, javobdi. 
O’quvchining o’zi shu rasmga mos hikoyatlardan kelib chiqqan holda savollar tuzishi kerak va tuzgan 
savolining javobi o’sha qo’liga berilgan rasm bo’lishi kerak. 
Masalan, bir o’quvchiga qaldirg’ochning rasmini bersak, u “Inson bilan bir tom ostida yashaydigan 
qush qaysi?”, yoki “Arining tilini nima tishlab uzib oladi?” shunga o’xshagan savollar tuzishi mumkin. 
Test sinovi. O’quvchilarning har biriga alohida test savoli va bo’yash uchun maxsus aylanalar 
tushirilgan javob varaqalari tarqatiladi. O’quvchilar qaysi javob to’g’ri ekanligini o’sha javob ostidagi 
doirachaning ichini ruchka yordamida bo’yagan holatda belgilaydi.
Bu usul 11 –sinf o’quvchilarni davlat imtihonlariga tayyor bo’lishlariga yordam beradi. 
1.”Uzum” hikoyatida Nuh alayhissalom uzum urug’ini necha marta sug’oradilar? A) 1 B) 2 C)3
D)4 
2.Behishti zanjabildan nima hosil bo’ladi? 
A)Sirka B) May C)Shinni D)Xushbo’y ichimlik 
3.”Yilon va qaldirg’och” hikoyatida kemada nimalar yo’q edi?
A)Mushuk, sichqon, tulki B)Qo’ng’iz, tulki, ayiq
C)Qo’ng’iz, mushuk, bo’ri D) Mushuk, sichqon,qo’ng’iz 
4.Nuh alayhissalom dunyoda nimaning go’shti shirinligini topib kelishni kimga yoki nimaga
buyuradilar?
A)Qaldirg’ochga B)Oruga C)Ilonga D)Tulkiga 
5.”Qisasi Rabg’uziy” asarida Manzara nimaning nomi? 
A)Qo’ngizning B)Sherning C)Tulki ning D)Qarinchg’aning 
6.Sulaymon payg’ambarga Olloh taolo hamma olamning bandi shunda deb nimani beradi? A)Sirg’a
B)Taxt C)Saltanat D)Uzuk 


138 
7.Nuh alayhissalom yilonga nimani yeshishni buyuribdilar? 
A)Baqani B)Toshbaqani C)Qaldirg’ochni D)Insonni 
8.”Qisasi Rabg’uziy” asaridagi qaysi hikoya savol-javob tariqasida yozilgan? A)”Uzum” B)”Yilon 
va qarlug’och” C)”Sulaymonning qarinchg’a bilan so’zlashgani” D)”Luqmon va uning hojasi” 
9.”Uzum” hikoyatida shayton uzum urug’uni necha marta sug’oradi? 
A) 1 B) 2 C)3 D)4 
10.Jannatdagi buloq nomini anglatuvchi so’z qaysi?
A)Zanjabil B)Salsabil C)Behisht D)Sarsar
Darsda faol qatnashgan o’quvchilar baholanadi. 
Uyga vazifa . “Qisasi Rabg’uziy” asari hikoyatlarini o’qib kelish. 

Download 4,42 Mb.
1   ...   95   96   97   98   99   100   101   102   ...   170




Download 4,42 Mb.
Pdf ko'rish

Bosh sahifa
Aloqalar

    Bosh sahifa



QISASI RABG’UZIY” – O’ZBEK NASRINING ILK NAMUNASI MAVZUSIDAGI

Download 4,42 Mb.
Pdf ko'rish