• 21-Mavzu. UY-JOYGA DOIR HUQUQIY MUNOSABATLARIDAN KELIB CHIQADIGAN ISHLARNI SUDDA KO’RISHNING PROTSESSUAL XUSUSIYATLARI Tayanch iboralar: u
  • 22-Mavzu. DAVLAT ORGANLARI VA BOSHQA ORGANLAR, SHUNINGDEK MANSABDOR SHAXSLARNING HATTI-HARAKATLARI (QARORLARI) USTIDAN BERILGAN SHIKOYAT VA ARIZALAR BO’YICHA ISH YURITISH
  • 4-§. Notarial harakatlar yoki bunday harakatlarni bajarishni rad etganlik ustidan berilgan shikoyatlar to’g’risidagi ishlarni ko’rish
  • 5-§. Fuqarolik holati dalolatnomalari yozuvlaridagi noto’g’riliklarni beglilash
  • 6-§. Prokurorning huquqiy hujjatni g’ayriqonuniy deb topishi haqida
  • 23-Mavzu. ALOHIDA TARTIBDA ISH YURITISH Tayanch iboralar: a
  • 3-§. Fuqaroni bedarak yo’qolgan deb topish
  • 4-§. Fuqarolarni muomalaga layoqati cheklangan yoki muomalaga ayokatsiz deb topish
  • 5-§. Mol-mulkni egasiz deb toipsh
  • Alisher navoiy nomidagi samarqand davlat universiteti fuqarolik protsessual




    Download 1.34 Mb.
    bet12/20
    Sana16.03.2017
    Hajmi1.34 Mb.
    1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   ...   20

    O’zlashtirish savollari

    1.O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi va Mehnat kodeksida fuqarolarning mehnat huquqini himoya qilish.

    2.Mehnatga oid huquqiy munosabatlardan kelib chiqadigan nizoli ishlarning taalluqligi va sudlovligi.

    3.Bevosita sudlarda ko’rilishi lozim bo’lgan mehnat nizolari.

    4.Mehnatga oid nizoli ishlarda taraflar va ularning o’ziga xos xususiyatlari.

    5. Ishga tiklash to’g’risidagi ishlar bo’yicha uchinchi shaxslarning ishtirok etish xususiyatlari.

    6.Mehnat ishlari bo’yicha dalillarni taqdim qilish majburiyati.

    7.Mehnatga oid bo’lgan ishlarni ko’rish muddatlari.

    8. Mehnat ishlari yuzasidan sudning hal qiluv qarori. Hal qiluv qarorini ijro etish xususiyatlari.
    21-Mavzu. UY-JOYGA DOIR HUQUQIY MUNOSABATLARIDAN KELIB CHIQADIGAN ISHLARNI SUDDA KO’RISHNING PROTSESSUAL XUSUSIYATLARI
    Tayanch iboralar: uy-joyga doir huquqiy munosabatlardan kelib chiqadigan nizoli ishlarning tushunchasi va ahamiyati, uy-joyga oid huquqiy munosabatlardan kelib chiqadigan ishlarning taalluqliligi va sudlovligi, uy-joyni xususiylashtirish to’g’risidagi ishlar, kooperativ uy-joylar bilan bog’lik bo’lgan nizolar, uy-joylarni ekspertizadan o’tkazish, ishni sudda ko’rishga tayyorlash va sudda muhokama qilish, ish bo’yicha sud hal qiluv qarori va uni ijro etish xususiyatlari.

    Dars o’tish vositalari: mavzu nazariy ahamiyat kasb etishi bilan uni asosan ma`ruza tarzida O’zbeksiton Respublikasining protsessual qonunchiligi haqida, Prezident asarlarida sud -huquq sohasini isloh qilishga qaratilgan vazifalarni hamda Oliy sudning Plenum qarorlarining - normalarini sharhlash orqali yoritiladi hamda zaruratga qarab savol-javoblar uyushtiriladi.

    Dars o’tish usullari: darsning mohiyatini ijtimoiy-gumanitar fanlar yutuqlaridan foydalangan holda yorqin tahlil qilish va seminarda har bir talabaning fikrini eshitish bilan yakunlanadi.
    Uy- joyga doir hug’quqqiy munosabtalradan kelib chiqadigan nizolar fuqarolik sud ishini yuritish tartibida ko’rib chiqiladi. Ushbu nizolarni xususiyatiga ob`ektiga va sub`ektiga qarab ikki turga bo’lish mumkin:

    -davlat uy- joy fondidan foydalanish bilan bog’liq bo’lgan nizolar:

    -xususiy uy-joy fondi bilan bog’liq nizolar.

    Masalan, orderni haqiqiy emas deb topish to’g’risidagi, uy-joy kvartiraga etkazilgan zararlarni qoplash, turarjoydan qonunga xilof ravishda foydalanish, turar joyni o’zboshimchalik bilan egallash, uy –joyni bo’lish, uy-joyni o’zboshimchalik bilan qurish va boshqa shu kabi ishlar bevosita fuqarolik sudlariga talluqlidir.

    Fuqaroni boshqa tura rjoy bermasdan ko’chirish, aagr ijaraga oluvchi va uning oila a`zolari yoki u bilan doimiy yashayotgan fuqarolar turar joyni buzayotgan yoki shikastlanayotgan yoki undan o’z maqsadi bo’yicha foydalanilmayotgan bo’lsalar, bunda ogohlantirishlar va jamoat ta`sir choraldari natija bermayotgan bo’lsa, shuningdek, shartnomada uzoqroq muddat belgilanmagan holda ijaraga oluvchi tura rjoy haqini 6 oy to’lamagan bo’lsa, qisqa muddatli ijarada esa shartnomada belgilangan to’lov muddati o’tganidan keyin ikki martadan ortiq to’lanmagan holda ijaraga beruvchi yoki o’zga manfaatdor shaxslarning talabi bo’yicha amalga oshiriladi.

    Uy- joyga oid nizolar fuqarolik sud ishalrini yurituvda umumiy asoslarga muvofiq da`vo arizasini berish yo’li bilan qo’zg’atiladi. FPKning158-moddasiga muvofiq ishlar suda ko’rishga tayyorlanadi.

    Uy- joyga oid nizolarni hal qilishda sudlar O’zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenum qarorlari asosida ishni to’g’ri va o’z vaqtida hal qilib berishlari lozimdir.

    Turar joyga oid huquqiy munosabatlardan kelib chiqadigan hamma nizolar fuqarolik huquqiy nizolar bo’lib, asosan sudlarga taalluqlidir. Istisno sifatida O’zbekiston Respublikasi Uy-joy kodeksining 104-113-moddalarida ko’rsatilgan, ya`ni turar joylar o’zboshimchalik bilan egallangan hollarda uyning emirilishi xavfi bo’lgan hollar bunday uylarda yashovchilarni xizmat bilan bog’liq bo’lgan turar joylardan, yotoqxonalardan va mehmonxonalardan ko’chirish to’g’isidagi ishlar sudlarga taalluqli bo’lmasdan, ma`muriy organlarga, ya`ni proko’ratura organlariga taalluqli bo’ladi (Uy-joy kodeksining 70-moddasi).

    Qoida bo’yicha ma`muriy tartibda ko’chirish uchun prokurorning sanktsiyasi (qarori) talab qilinadi. Prokuror ma`muriy tartibda ko’chirish to’g’risida sanktsiya bermagan taqdirda manfaatdor tashkilotlar, muassasalar, korxonalar turar joyda yashovchilarni ko’chirish to’g’risida sudga murojaat qila olmaydi.

    Fuqarolik kodeksining 615-moddasiga asosan taraflarning kelishuvi bilan uy-joyni ijaraga berish shartnomasi bekor qilinishi qonunda o’z ifodasini topgan. Bu qoidaga ko’ra turar joylarni foydalanish uchun berish to’g’risidagi ba`zi da`volarni, chunonchi: fuqarolik huquqiy majburiyatlariga asoslangan talablar to’g’risida, masalan, avval egallagan turar joyning kapital ta`mirdan so’ng qaytarib berilishi, uy-joyning bo’zilishi munosabati bilan kvartira berilishi va shu kabi boshqa hollarda qo’zg’atilgan da`volarni sudlar ko’rishga haqlidir.

    Qonunda belgilangan tartibni bo’zib, turar joyni egal-lash to’g’risidagi nizolar ham sudlarga taalluqli bo’lib, sud berilgan orderni haqiqiy emas deb topishi mumkin (Uy-joy kodeksining 46-moddasi).

    Davlat uy-joy fondidagi turar joyni xususiylashtirishni amalga oshirishda fuqaro va mulkdorlarning huquqini himoya qilish munosabati bilan vujudga keluvchi nizolarni sudlarga taalluqli bo’lishi O’zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 1997 yil 2 maydagi "Xususiylashtirilgan turar joylarga egalik qilish, ulardan foydalanish va ularni tasarruf qilish bilan bog’liq ishlar bo’yicha sud amaliyoti haqida"gi qarorida ko’rsatilgan.1

    O’zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi "Imoratlarga bo’lgan shaxsiy mulk huquqi haqidagi ishlar bo’yicha sud praktikasi to’g’risida" chiqarilgan qarorida o’zboshimchalik bilan qurilgan imoratlarga nisbatan egalik huquqini belgilash to’g’risidagi da`volarning sudlarga taalluqli bo’lmasligi tushuntiriladi.

    Fuqarolar bilan turar joy ko’rish kooperativlari o’rtasidagi nizolar to’g’risida O’zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi tomonidan berilgan tushuntirishga ko’ra turar joy ko’rish kooperativ a`zolarining umumiy majlisi (vakillar majlisi) hal qilinadigan masalalar bo’yicha sudlarga taalluqli bo’lmaydi. Masalan, kooperativ a`zolari o’rtasida turar joylarni taqsimlash kooperativga kirish va pay badallarining miqdorini belgilash, kooperativ a`zoligiga qabul qilish to’g’risidagi ishlar sudga taalluqli bo’lmaydi.

    Kooperativ a`zolari umumiy majlisning qaroriga binoan berilgan turar joyni foydalanish uchun olish huquqi b¢zilgani holda, kooperativ a`zolarining bu tufidagi da`volari sud­larga taalluqli bo’ladi (Uy-joy kodeksining 99,103-moddalari).

    Turar joy ko’rish kooperativi bilan kooperativ a`zolari o’rtasidagi, kooperativ a`zolari bilan ularning oila a`zolari o’rtasidagi fuqarolik huquqiy munosabatlaridan kelib chiqadigan boshqa nizolar ham, masalan, joyni ayirboshlash, ko­operativ a`zoligidan chiqarish to’g’g’risidagi va shu kabi boshqa ba`zi nizolar sudlarga taalluqli bo’ladi.

    Agar kooperativ a`zolarining umumiy majlisi turar joyni ayirboshlovchi shaxsni kooperativ a`zoligiga qabul qilishga rozi bo’lsa-yu, hokimiyat ayirboshlash uchun ruxsat bermasa, bunday holda ham kooperativ a`zosining egallab turgan turar joyini boshqa turar joyga ayirboshlash to’g’risidagi nizo sudlarga taalluqli bo’ladi.

    O’zbekiston Respublikasi Uy-joy kodeksining 106, 112-moddalar, turar joy ko’rish kooperativi a`zoligidan chiqa­rish bilan bog’lik bo’lgan nizolarning turlari sud organlari tomonidan hal qilinadi.


    O’zlashtirish savollari

    1.Uy-joyga doir huquqiy munosabatlardan kelib chiqadigan nizoli ishlarning tushunchasi va ahamiyati.

    2.Uy-joyga oid huquqiy munosabatlardan kelib chiqadigan ishlarning taalluqliligi va sudlovligi.

    3.Uy-joyni xususiylashtirish to’g’risidagi ishlar. Kooperativ uy-joylar bilan bog’lik bo’lgan nizolar.

    4.Uy-joylarni ekspertizadan o’tkazish.

    5.Ishni sudda ko’rishga tayyorlash va sudda muhokama qilish.

    6.Ish bo’yicha sud hal qiluv qarori va uni ijro etish xususiyatlari.
    22-Mavzu. DAVLAT ORGANLARI VA BOSHQA ORGANLAR, SHUNINGDEK MANSABDOR SHAXSLARNING HATTI-HARAKATLARI (QARORLARI) USTIDAN BERILGAN SHIKOYAT VA ARIZALAR BO’YICHA ISH YURITISH
    Tayanch iboralar: Davlat organlari va boshqa organlar, shuningdek mansabdor shaxslarning xatti-harakatlari (qarorlari) ustidan beriladigan shikoyatlarga oid bo’lgan ishlarning turlari, fuqarolarning huquqlari va erkinliklarini buzadigan xatti-xarakatlar va qarorlar ustidan shikoyatlar bo’yicha ishlar, sudga shikoyat qilinishi mumkin bo’lgan xatti-harakatlar (qarorlar), sudga shikoyat bilan murojaat etish uchun asoslar va muddatlar, saylov komissiyalarining xatti-harakat (qaror)lari ustidan berilgan shikoyatlarni ko’rish muddati va tartibi, notarial harakatlar yoki bunday harakatlarni bajarishni rad etganlik ustidan shikoyat berish, fuqarolik holati aktlarini qayd etishdagi noto’g’riliklar ustidan sudga shikoyat berish tartibi, prokurorning huquqiy hujjatni g’ayriqonuniy deb topish haqida sudga ariza berish uchun asoslar.

    Dars o’tish vositalari: mavzu nazariy ahamiyat kasb etishi bilan uni asosan ma`ruza tarzida O’zbeksiton Respublikasining protsessual qonunchiligi haqida, Prezident asarlarida sud -huquq sohasini isloh qilishga qaratilgan vazifalarni hamda Oliy sudning Plenum qarorlarining - normalarini sharhlash orqali yoritiladi hamda zaruratga qarab savol-javoblar uyushtiriladi.

    Dars o’tish usullari: darsning mohiyatini ijtimoiy-gumanitar fanlar yutuqlaridan foydalangan holda yorqin tahlil qilish va seminarda har bir talabaning fikrini eshitish bilan yakunlanadi.
    Fuqarolik sud ishlarini yuritish to’g’risidagi qonun hujjatlarida, jumladan Fuqarolik Protsessual kodeksining 2-moddasida belgilanganidek, sudlar da`vo ishi tartibida yuritiladigan ishlardan tashqari idoralar va mansabdor shaxslarning xatti-harakatlari (qarorlari) ustidan beriladigan shikoyatlarni ham, alohida ish yuritish tartibida hal qilinadigan ishlarni ham ko’radilar.

    Davlat idoralari va boshqa idoralar, shuningdek mansabdor shaxslarning xatti-harakatlari (qarorlari) ustidan beriladigan shikoyatlarni faqat qonunda to’g’ridan-to’g’ri nazarda tutilgan hollardagina sudlarga taalluqli bo’ladi.

    Umumiy qoida bo’yicha, idoralar va mansabdor shaxslarning xatti-harakatlari (qarorlari)ga beriladigan shikoyatlar asosan ma`muriy tartibda ish yuritish qoidasiga amal qilgan holda ish ko’riladi.1 Amaldagi fuqarolik protsessual kodeksida bu turkumga kiradigan ba`zi ishlarning hal etilishini sudning vakolatiga kiritilganligini va uning ish ko’rish doirasini kengayganini ko’ramiz, jumladan, bu masalalarga oid FPKning uch kichik bo’lim ajratilib, uni davlat organlari va boshqa organlar, shuningdek masabdor shaxslarning xatti-harakat (qaror)lari ustidan berilgan shikoyat va arizalar bo’yicha ish yuritish deb nomlanib, umumiy qoida deb nomlangan 29-bobda davlat organlari va boshqa organlar, shuningdek mansador shaxslarning xatti-harakat (qaror)lari ustidan berilgan shikoyatlarga oid ishlar yoritilib, bu ishlarga: 1-dan, fuqarolarning huquqlari va erkinliklarini buzadigan xatti-harakatlar va qarorlari ustidan shikoyat berish; 2-dan, notariusning, fuqarolik holati aktlarini qayd qilish organining muayyan harakatlarini bajarishni rad etganligi yoki noto’g’ri bajarilganligi ustidan shikoyat berish; 3-dan, prokurorning huquqiy hujjatning g’ayriqonuniy deb topish to’g’risidagi arizasini ko’rish bilan bog’liq ishlarni ko’rib hal etish belgilangan (FPKning 264-moddasi).

    Fuqarolarning ishtiroki bilan bo’ladigan bunday ma`muriy huquqiy munosabatlardan kelib chiqadigan ishlarni ko’rib hal etishning sud tartibi sudsiz ma`muriy tartibda ko’riladigan ishlarga nisbatan muayyan ustunliklarga ega bo’lish nizolarning to’g’ri hal qilinishiga katta kafolatlar yaratilganligini, fuqarolar, davlat va boshqa idoralarning huquq ham manfaatlarini jiddiy qo’riqlanishi bilan farqlanadi.

    Idoralar va mansabdor shaxslarning xatti-harakatlari (qarorlari) ustidan berilgan shikoyatdar yuzasidan kelib chiqadigan ishlar fuqarolik sud ishlarini yuritishning umumiy qoidalari bo’yicha, ammo ularning ayrim xususiyatlarini e`tiborga olgan holda sudda ko’riladi. Bunday ishlar ma`muriy huquqiy munosabatlardan kelib chiksa ham, biroq qonunda ko’rsatilgan hollarda sud tartibida ko’rishga taaalukli qilib belgilangan.

    Qonunda ma`muriy huquqbuzarlik qoidalarini buzish uning huquqiy oqibatlari organlar, mansabdor shaxslar va sud tomonidan bunday ishlarni ko’rib hal qilish tartibiga, undan keyin davlat organlari boshqa organlar, shuningdek mansabdor shaxslarning xatti-harakat (qaror)lari ustidan berilgan shikoyat va arizalar bo’yicha ish yuiritish masalalari yoritiladi. Amaldagi qonunga asosan ma`muriy huquqbuzarlik to’g’risidagi ish yuzasidan chiqarilgan qaror ustidan shikoyatni manfaatdor shaxs-jabrlanuvchi, shuningdek ularning qonuniy vakillari va advokatlar tomonidan berilishi mumkin. SHikoyat yuqori turuvchi organga (mansabdor shaxsga) yoki ma`muriy ishlar bo’yicha tuman (shahar) sudyasiga, sudyaning ma`muriy ishlar bo’yicha qarori ustidan esa, tuman (shahar) sudi raisiga yoki yuqori turuvchi sudga berish tartibi belgilangan.

    Shikoyat ma`muriy huquqbuzarlik to’g’risidagi ish yuzasidan qaror qabul qilgan organ (mansabdor shaxsga) yoki bevosita sudga yuboriladi.

    Ish yuzasidan qaror chiqargan organ (mansabdor shaxs) shikoyatni olgach, uni uch sutka ichida ish bilan birga shikoyatni ko’rib chiqish huquqiga ega bo’lgan organga (mansabdor shaxsga) yuboradi.

    Qonunga ko’ra, qaror ustidan shikoyat bergan shaxs davlat boji to’lashdan ozod etiladi.

    Shikoyat qarorning nusxasini olgan kundan boshlab o’n kun ichida beriladi. Agar shikoyat muddati uzrli sabablar bilan o’tkazilib yuborilgan taqdirda bu muddat shikoyatni ko’rib chiqishga vakolatli organ (mansabdor shaxs) tomonidan tiklanishi konunda nazarda tutilgan.

    Prokuror, tuman (shahar) sudining ma`muriy ishlar bo’yicha sudyasining qarori ustidan-tuman (shahar) sudining raisiga yoki yuqori turuvchi sudga boshqa organ (mansabdor shaxs) qarori ustidan qaror chiqargan organga (mansabdor shaxsga) protest bildirishi mumkin.

    Ma`muriy ish yuzasidan chiqarilgan qarorga nisbatan berilgan shikoyat va bildirilgan protestni vakolatli organlar (mansabdor shaxslar), shikoyat va protest tushgan kundan boshlab o’n kun muddat ichida ko’rib chiqishi lozim.

    Berilgan shikoyat yoki bildirilgan protestni ko’rib chiqish paytida organ (mansabdor shaxs) chiqarilgan qarorni qonuniyligi, asosliligi va adolatliligini tekshirishi lozim.

    Ma`muriy ishlar bo’yicha sudyaning qarori yuzasidan berilgan shikoyat yoki protest bo’yicha kassatsiya instantsiyasi sudida ish yuritish tartibi ayrim istesnolardan tashqari qonunda ko’rsatilgan qoidalarga asosan hal etiladi.

    Kassatsiya instantsiyasi sudi ma`muriy ishlar bo’yicha sudyaning qarori yuzasidan berilgan shikoyatni yoki bildirilgan protest bo’yicha hal qiluv qarori chiqaradi va u chiqarilgan vaqtdan boshlab kununiy kuchga kiradi.

    Ma`muriy huquqbuzarlik to’g’risidagi ish yuzasidan ish yoki bildirilgan protestni ko’rib chiqish paytida organ (mansabdor shaxs) quyidagi qarorlaridan birini qabul qiladi.

    1) chiqarilgan qarorni o’zgartirishsiz, shikoyat yoki protestni esa qanoatlatirmasdan qoldiradi;

    2) chiqarilgan qarorni bekor qiladi va ishni qayta ko’rib chiqish uchun yuboradi;

    3) chiqarilgan qarorni bekor qiladi va ishni yuritishni tugatadi;

    4) jazo chorasini kuchaytirmagan holda uni ma`muriy huquq-buzarlik uchun javobgarlik to’g’risidagi normativ hujjatda nazarda tutilgan doirada o’zgariradi.

    qarorni bekor qilish yoki o’zgartirish uchun organ (mansabdor shaxs) tomonidan ishni to’liq bo’lmagan holda yoki bir tomonlama ko’rib chiqilishi, organ (mansabdor shaxs) hal qiluv qarorining va qonunda qo’llangan normalari va ma`muriy javobgarlik nazarda tutilgan boshqa normativ hujjatlar ishning faktik holatlariga mos kelmasligi, ma`muriy huquqbuzarlik to’g’risidagi ishlarni yuritilsh qoidalarini jiddiy buzilishi, qo’llanilgan ma`muriy jazoning adolatsizligi asos bo’lib hisoblanishi lozim.

    Shikoyat yoki bildirilgan protest bo’yicha qabul qilingan qarorlarida: u chaqirilgan vaqt va joy, shikoyat va protestni ko’rib chiqayotgan mansabdor shaxs, prokuror va boshqa ishtirok etayotgan shaxslar, protestni mohiyati, chiqarilgan qarorni asoslanishi qarorda ko’rsatilishi lozim.

    Sudning hal qiluv qarorining nusxasi uning ish yuzasidan qaror chiqarilgan shaxsga uch kun muddat ichida yuboriladi. Protestni ko’rib chiqish natijalari to’g’risida esa prokurorga ma`lum qilinishi lozim.

    Agar sud ma`muriy ishni ko’rishda tugatish bilan qarorni bekor qilish, undirib olingan pul summalarini va narsalarini qaytarib berishga, shuningdek ilgari qabul qilingan qaror bilan bog’liq chiqimlar cheklashlari bekor qilishga oid bo’ladi. Narsani qaytarib berish mumkin bo’lmagan hollarda uning qiymati, basharti bu narsalar tadbirkorlik uchun muljallangan bo’lsa, boy berilgan foydasi ham qoplanadi.

    Bunday ishlar qaytarma da`vo talablariga oid qoidalar asossiz tartibga solinadi.

    Idoralar va mansabdor shaxlarning xatti-harakat (qaror)lariga berilgan shikoyatlar yuzasidan kelib chiqadigan va fuqarolik sud ishlarini yurgizish qoidalari bo’yicha ko’riladigan ishlar sudning yoki sudyaning yakka holda ma`muriy jazoga tortish to’g’risidagi ko’riladigan ishlarini, chunonchi mayda xuliganlik uchun qamoqka olish yoki jarima solish to’g’risidagi, ichkilikka berilganlarni davolash uchun mehnat profilaktoriyalariga yuborish va shu kabi boshqa ishlarni ko’rishdan farq qilish kerak.

    Yuqorida qayd qilingan ma`muriy huquqbuzarlik tufayli sudda ko’riladigan ishlarni idoralar va mansabdor shaxslarning xatti-harakatlari (qaror)lariga berilgan ishkoyatlar yuzasidan kelib chiqadigan ishlarni da`vo ishi tartibida ko’riladigan fuqarolik ishlariga ham aralashtirmaslik kerak. Agar ma`muriy akt bilan fuqarolik, mehnat yoki boshqa munosabatlardan kelib chiqadigan huquqlar buzilsa-bu holda ish da`vo ishini yuritish tartibida ko’riladi. Bunday ishlar, masalan, turar joy maydoniga beriladigan orderni haqiqiy emas deb topish, notarial organning ijro xati haqida nizolashish, mulkni xatlashdan arestdan chiqarish, fuqarolik holati dalolatnoma yozish daftarida otalikni haqiqiy emas deb topish to’g’risidagi, ma`muriy jazo berilishi haqidagi buyruqni bekor qilish va shu kabi boshqa da`volar ko’riladi. YUqorida ko’rsatib o’tilgan ishlarga nisbatan fuqarolik sud ishini qoidalariga hech qanday istisnolar va qo’shimchalar belgilanmagan.

    Bunday ishlar da`vo ishini yuritish tartibida ko’riladi. Davlat yoki jamoat xo’jaliklarining ekinlarini poyxon qilish tufayli etkazilganzararning to’lanishi to’g’risidagi fuqarolarning o’zini-o’zi boshqarish idoralarining qarori ixtiyoriy ravishda bajarmagan fuqarolarga nisbatan qo’zg’atiladigan da`volar ham da`vo ishini yuritish tartibida ko’riladi.

    Sudga shikoyat berish uchun asos bo’lib davlat organlari boshqa organlar va mansabdor shaxslarning hay`at tarkibi (kollegial) tomonidan hamda rahbar xodimlarining yakka taribda amalga oshirilgan xatti-harakatlari natijasida;

    Fuqarolarning huquqlari va erkinliklari buzilsa;

    fuqaro yuqorida ko’rsatilgan idora va mansabdor shaxslarning harakatlari tufayli fuqaroning o’z huquq va erkinliklarini amalga oshirishga turli to’sqinliklar vujudga kelgan bo’lsa; Shuningdek fuqaro zimmasiga birorta g’ayriqonuniy majburiyat yuklatilishi yoki uning g’ayriqonuniy ravishda biror-bir javobgarlikka tortilishiga sabab bo’ladigan harakatlar (qarorlar) ham sudga shikoyat qilishini mumkin bo’lgan harakatlar jumlasiga kiradi (FPKning 266-moddasi).

    Fuqarolarning huquq va erkinliklarini buzadigan organlar va mansabdor shaxslarning xatti-harakatlari (qarorlari) ustidan berilgan shikoyatlarga oid ishlar Fuqarolik protsessual kodeksining 264-275-moddalarida ko’rsatilgan bo’lib har qanday xatti-harakatlar tushiniladi.

    Bulardan mustasno tariqasida agar;

    a) qonun hujjatarida binoan bunday ishlar O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy sudining vakolatiga kiritilgan xatti-harakat (qaror)lar;

    b) qonunda yoki boshqa huquqiy me`yorlarda tegishli xatti-harakatlar (qarorlar)ga nisbatan shikoyat qilish boshqa tartibi belgilangan xatti-harakat (qaror)lar sudlarga taalluqli bo’lmaydi, bu FPKning 267-moddasiga belgilangan.

    Organlar va mansabdor shaxslarning xatti-harakat (qarorlar)lari ustidan beriladigan shikoyatlarga oid ishlar sudlovlik to’g’risidagi qoidalarga amal qilgan holda fuqaro o’zining yashab turgan joyidagi sudga yoki davlat organi yoki mansabdor shaxsning ish joyi joylashgan hududdagi (alternativ sudlovlik) sudga shikoyat bilan murojaat qilishga haqli.

    Shikoyat bo’yicha sudyaning harakatlari organlar va mansabdor shaxslarning xatti-harakat (qaror)lari ustidan shikoyatlarga oid ishlarni qonunda ko’rsatilgan turkumdagi ishlariga tegishli bo’lib, bu qoidaga asosan sudya organlar va mansador shaxslardan zarur bo’lgan hujjatlarni talab qilishga hamda fuqaroning iltimosiga yoki o’zining tashabbusi bilan qilingan xatti-harakat (qaror)larining ijrosi sudda hal etgunga qadar to’xtatish masalasini ham hal etishga haqlidir.

    Sud, bu umumiy qoidalarni FPKning 27-29-boblarida belgilangan ma`muriy huquqiy munosabatlaridan kelib chiqadigan ishlarga ham tadbiq etishi lozim. 

    Fuqarolarning huquqlari va erkinliklarini buzadigan xatti-harakatlarni va qarorlar yuzasidan shikoyat berish bilan bog’liq bo’lgan ishlarni yuritish FPKning 27 bobida belgilangan qoidalardir. Bulardan tashqari 1995 yil 30 avgustda qabul qilingan «Fuqarolarning huquqlari va erkinliklarini buzadigan xatti-harakatlar va qarorlar ustidan sudga shikoyat qilish to’g’risida»gi hamda «Fuqarolarning huquqlari va erkinliklarini buzadigan xatti-harakatlari va qarorlari ustidan keltirilgan shikoyatlarni sudlarda ko’rish amaliyoti to’g’risida»gi O’zbekiston Respublikasi Oliy sudining Plenumining 1996 yil 19 iyulidagi qarori bilan tartibga solinadi.1

    Bu huquqiy me`yorlarda shikoyat qilish uchun asoslar va boshqa qoidalar o’z ifodasini topgan. FPKning 269-moddasida shu turkumdagi ishlar yuzasidan shikoyat berish tartibi ko’rsatilgan. Bu qoidada fuqaro o’zining huquqlarini va erkinliklarini buzadigan xatti-harakatlar (qarorlar) ustidan bevosida sudga murojaat qilishga agar yuqori idora, mansabdor shaxs shikoyatni bir oy muddatda ko’rib chiqmasa yoki shikoyatga rad javobini olsa, fuqaro shikoyat bilan sudga murojaat qilishga haqli bo’la oladi.

    Davlat organlari, fuqarolarning o’zini-o’zi boshqarish organlari, korxonalar, muassasalar, tashkilotlar, jamoa birlashmalari, mansabdor shaxslarning xatti-harakat (qaror)lari ustidan beriladigan shikoyatlar FPKning 148-149-moddalarida nazarda tutilgan qoidalarga muvofiq rasmiylashtirilishi va O’zbekiston Respublikasining «Davlat boji haqida»gi qonuni va Vazirlar mahkamasining «Davlat boji stavkalari haqida»gi qarorida belgilangan tartibda davlat boji undirilishi yuqoridagi O’zbekiston Respublikasi Oliy sudining Plenum qarorini 12-bandida ko’rsatilgan.1

    Shikoyat berish huquq manfaatlari poymol qilingan fuqaro yoki uning vakili, shuningdek fuqaroning iltimosiga asosan vakolat berilgan jamoat birlashmasining, mehnat jamoasining vakili tomonidan berilishi mumkin.

    Shikoyat qilish turli sohalarda uchrashi mumkin. Masalan, boladan alohida yashayotgan ota yoki ona, tarbiya, davolash, aholini ijtimoiy himoyalash muassasalari va boshqa shunga uxshash muassasalardan o’z bolasi to’g’risida axborot olish huquqiga ega ekanligi, agar ota (ona) tomonidan bolaning hayoti va sog’lig’i uchun xavf-xatar bo’lganda ularga axborot berishni rad etganda manfaatdor shaxs rad etish haqidagi qaror ustidan sudga shikoyat qilish mumkinligi belgilangan.2

    Amaldagi Fuqarolik-protsessual kodeksida harbiy xizmatchilar o’zlarining huquqlari va erkinliklarini buzgan harbiy boshqarma organlari va harbiy mansabdor shaxslarning xatti harakatlari (qarorlari) ustidan qonunda ko’rsatilgan hollarda harbiy sudga shikoyat bilan murojaat qilish huquqi belgilangan. O’zbekiston Respublikasi Oliy sudining Plenum qarorida harbiy xizmatchi bo’lmasada, harbiy boshqaruv organlarida egallab turgan lavozimi bo’yicha harbiy xizmatchilarning huquqlari va erkinliklariga taalluqli masalalarni hal etish vakolatiga ega bo’lgan shaxslarning harakatlari va qarorlari ustidan ham harbiy sudga shikoyat qilishi mumkinligi ko’rsatilagan. Bulardan tashqari bu Plenum qarorining

    4-6-bandlarida, shikoyat qilish uchun asos bo’ladigan ayrim ishlar keltirilgan. Shuningdek jamoat tashkilotlari va birlashmalari, uy-joy ko’rish kooperativlari, xissadorlik jamiyatlari, kasaba uyushmalari va shu kasabalar uyushmasining umumiy majlis hamda ularning boshqaruv organlari va mansabdor shaxslarning qarorlari hamda sudga shikoyat qilinishi mumkinligi belgilangan.

    Demak, harbiy xizmatchilar o’zlarining harbiy tartib qoidalarini bajarishda mansabdor shaxslari yoki harbiy boshqarmalarining qarorlari tufayli ularining huquq va manfaatlari poymol qilingan bo’lsa, yuqoridagi qonun va boshqa huquqiy me`yorla shu holatga ko’ra sudga shikoyat qilish imkoniyatidan foydalanish mumkinligi o’z ifodasini topgan.

    Fuqarolarning huquqlari va erkinliklarini buzadigan xatti-harakatlari va qarorlar ustidan shikoyat berish uchun muddatlarga amal qilgan bo’lishi lozim masalan, fuqaroga o’zining huquqlari va erkinliklarini buzilganligi ma`lum bo’lgan kundan e`tiboran uch oylik muddat belgilangan. Bunday turkumdagi ishlarni sud fuqarolik ishlarini sudda ko’rish bilan bog’liq umumiy kodalar asosida hal etadi.

    Oliy sudning yuqoridagi Plenum qarorida agar sud shikoyatni ko’rish paytida harakati ustidan shikoyat qilinayotgan mansabdor shaxs ilgarigi lavozimida ishlamayotgan bo’lsa, u holda sud fuqarolarning buzilgan huquq va erkinliklarini tiklash vakolatiga ega bo’lgan tegishli organ, tashkiloti ishga jalb qilish to’g’risidagi masalani hal etishi, bordi-yu shikoyat qanoatlantirilgan taqdirda sul shu organ tashkilot rahbariga fuqaroning buzilgan huquq va erkinliklarini tiklash majburiyatini yuklash mumkinligi ko’rsatilgan.

    Sud shikoyati ko’rib chiqish yakuniy bo’yicha hal qiluv qarori chiqaradi.

    Agar sud ishda to’plangan dalillariga asosan shikoyatni asosli ekanligi aniqlasa shikoyat qilingan xatti-harakat (qarorni) g’ayriqonuniy deb topadi va fuqaroning talabni qanoatlantirish masalasini hal etib uning uning buzilgan huquq va erkinliklarini tiklaydi va fuqaroni talabini qanoatlantirish majburiyatini yuklaydi. Unga nisbatan qo’llanilgan javobgarlik chorasini bekor qiladi yoki uning buzilgan huquqini boshqacha yo’l bilan tiklash masalasini hal etadi, aks holda shikoyatni qanoatlantirishni rad etish to’g’risida hal qiluv qarorini chiqaradi.1

    Qonunda belgilanganidek, hal qiluv qarori qonuniy kuchga kirgandan so’ng tegishli organga yoki mansabdor shaxsga shuningdek fuqaroga o’n kundan kechiktirmasdan hal qiluv qarorini nusxasini yuborilishi ko’rsatilgan. Tegishli manfaatdor shaxs esa, hal qiluv qarorini olgan kundan e`tiboran bir oy muddatda kechiktirmay ijrosi haqida sud va fuqaroga ma`lum qilishi lozim. Agar hal qiluv qarori belgilangan muddatda ijro qilinmagan taqdirda sud javobgar zimmasiga mulk yoki pul berish bilan bog’liq bo’lmagan muayyan harakatlarni bajarish majburiyatini yuklovchi ishni ko’rsatgan bo’lsa, talab qiluvchi bu harakatlarni javobgar hisobidan bajarishi va sarf qilgan xarajatlarini keyinchalik javobgardan undirib olishga haqlidir (FPKning 211-moddasi).

    Hal qiluv qarorini boshqa hollarda bajarmaslik oqibatlarini FPKning 381-moddasida ko’rsatilgan huquqiy oqibatlar tug’dirishi mumkin.

    Fuqarolarning qonuniy huquq va manfaatlarini himoya qilish maqsadida sud ishlarni ko’rish chogida tegishli organlar va mansabdor shaxslarning faoliyatida jiddiy kamchiliklar aniqlansa, sud bu kamchiliklarni bartaraf etish maqsadida xususiy ajrimlar chiqarib, vakolatli organlar va mansabdor shaxslarga yuborishi, agar jinoyat alomatlari mavjudligi aniqlansa proko’ratura organlarini xabardor qilishi lozim bo’ladi.

    Sud amaliyotida saylov komissiyalarining harakatlari (qarorlari) ustidan beriladigan shikoyatlar juda kam uchraydigan ma`muriy-huquqiy munosabatlardan kelib chiqadigan ishlar turkimiga kirsa-da, bunday ishlar ham sudlarga taalluqli ekanligi belgiglangan. Saylov bilan bog’liq ishlar aksariyat hollarda uchastka komissiyalarida, tegishli hokimiyatlarda hal etiladi. Sud idoralarida bu turkumdagi ishlarni yuritish faqat qonunda ko’rsatilgan hollardagina ularga taalluqli bo’ladi (FPKning 272-moddasi).

    Saylov o’tkazishda uchastka saylov komissiyalarining ahamiyati muhim o’rin to’tadi. Ular har bir saylovchini saylov ro’yxatiga to’g’ri kiritishlari darkor. Bu ishlar tuman (shahar) hokimiyat-larini roli beqiyos bo’lib, ular shu hududda istikomat qiluvchi saylovchilarning ro’yxatlari va boshqa saylovga doir ma`lumotlar bilan saylov komissiyasini ta`minlashi va shular asosida ro’yxat tuzishi lozim. Fuqarolar saylov ro’yxati bilan tanishish uchun saylov uchastka komissiyasi binosiga taklif qilinadi. Har qanday O’zbekiston fuqarosi saylov komissiyasiga saylovchilari ro’yxatidagi xato va kamchiliklar to’g’risida arz qilishga haqlidirlar.

    Fuqarolarning saylovchilar ro’yxatidagi noto’g’riliklari tushunchasiga, chunonchi: ro’yxatga kiritilmaslik, ro’yxatdan chiqarilganlik, familiyasi, ism va otaning ismi buzib yozilganlik va hokazo kiradi. Uchastka saylov komissiyasi saylovchining arizasini yigirma to’rt soat ichida ko’rib chiqishi lozim. Ro’yxatga noto’g’ri kiritilganlik to’g’risidagi va qonunda ko’rsatilgan boshqa masalalar hamda tegishli uchastka saylov komisssiyasi tomonidan chiqargan qarorlardan norozi tomon shu qaror ustidan tegishli saylov uchastkasi joylashgan tuman, shahar sudiga shikoyat berishlari mumkinligi qonunda ko’rsatilgan.1

    Sudda beriladigan bunday shikoyatga shikoyatchining arizasi rad qilinganligi to’g’risidagi uchastka saylov komissiyasining asoslantirilgan ma`lumoti ilova qilinadi.

    Agar bu yozma ma`lumot shikoyat bilan birga taqdim etilmagan bo’lsa, sud uni tegishli uchastka saylov komissiyasidan talab qilib olishga majbur.

    Demak, sud shikoyatni qabul qilishi uchun ariza beruvchi shaxs saylovchilar ro’yxatida bo’lgan noto’g’riliklarni tuzatish to’g’risida ilgari ariza bergan bo’lishi va saylov komissiyasi bu arizani rad qilgan bo’lishi kerak degan xulosa qilish lozim.

    Bordi-yu fuqaro arizani avval saylov komissiyasiga bermasdan, sudiga shikoyat qilgan taqdirda sud arz qiluvchiga saylovchilar ro’yxatini tuzatishning qonun bilan belgilangan tartibini tushuntirib, shikoyatni tegishli uchastka saylov komissiyasiga yuborishga majbur.

    O’zbekiston Respublikasi Oliy majlisiga saylov o’tkazish to’g’risidagi qonunning 18-moddasida ko’rsatilganidek, Saylov komissiyasining qarorlari siyosiy partiyalarning organlari xokimiyat vakillik organlari, deputatlikka nomzodlar, ularning ishonchli vakillari, kuzatuvchilari, saylovchilar tomonidan yuqori saylov komissiyasiga yoki sudga qaror qabul qilingandan keyin o’n kun muddat ichida shikoyat qilishlari mumkin. Markaziy saylov komissiyasining qarori esa, qaror qabul qilingandan keyin o’n kun muddat ichida Respublika Oliy sudiga shikoyat qilinishi mumkin.1

    Amaldagi kodeksda saylov komissiyalarining xatti-harakatlari (qarorlari) ustidan berilgan shikoyat sudda uch kundan kechiktirmay ko’rib chiqilishi agar, saylov kuniga (masalan olti kun yoki undan kam) vaqt qolgan bo’lsa darhol ko’rib chiqishi belgilangan. SHikoyatni sud ochiq sud majlisida ariza beruvchini va tegishli saylov komissiyasining vakilini, shuningdek prokurorni agar shikoyat ariza beruvchiga daxli bo’lmasdan boshqa fuqarolarga tegishli bo’lsa, o’sha fuqarolarni ham chiqargan holda ko’radi.

    Ko’rsatilgan shaxslarning kelmasligi, agar sudda ishni ko’rish to’g’risidagi chaqiruv xati ularga topshirilgan bo’lsa, ishni ko’rishga to’sqinlik qilmaydi. Lekin sud bu shaxslarning shaxsiy bayonotlarini zarur deb topsa, ishni ko’rishni keyinga qoldiradi va ular qaytadan chaqiradi.

    Sud saylov komissiyasining harakatlari (qarorlari) ustidan berilgan shikoyatlar bilan bog’liq ishlarni prokurorning ishtirokida ko’radi.

    Sudning saylov komissiyasining harakatlari (qarorlari) ustidan berilgan shikoyatlari bo’yicha chiqargan hal qiluv qarori bu sohadagi kamchiliklarga o’zgartirish kiritishi uchun asos bo’ladi.

    Binobarin, bu qaror chiqarilishi bilan darhol tegishli saylov komissiyasiga va arizachiga topshiriladi.

     

    4-§. Notarial harakatlar yoki bunday harakatlarni bajarishni rad etganlik ustidan berilgan shikoyatlar to’g’risidagi ishlarni ko’rish

      Amaldagi «Notariat to’g’risida»gi 1996 yil 26 dekabrdagi O’zbekiston Respublikasining qonunida va FPKning 273-moddasida ko’rsatilishicha, manfaatdor shaxs mansabdor shaxs bajarilgan notarial harakatlarni yoki fuqarolarning o’zini-o’zi boshqarish idoralari, xususiy amaliyot bilan shug’ullanuvchi notariuslar bajargan notarial harakatni bajarish rad etilganligini noto’g’ri deb hisoblasa, bu haqidagi u sudga shikoyat qilishga haqlidirlar.

    Mansabdor shaxslar shikoyatni notarial kontora, fuqarolarning o’zini-o’zi boshqarish idoralari, xususiy amaliyot bilan shug’ullanuvchi notariuslar turgan joydagi tuman (shahar) sudiga berishi mumkin.

    Notariat to’g’risidagi qonunda Letsenziya berish rad etilganligi haqida chiqarilgan qaror ustidan ham sudga shikoyat berish belgilangan.1

    Notariat faoliyati bilan shug’ullanish huquqini beruvchi Litsenziya qoraqalpog’iston Respublikasi Adliya vazirligi, adliya boshqarmalari tomonidan malaka komissiyalarining qarorlari asosida beriladi. Letsenziya berish tartibi O’zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan belgilab qo’yilgan. Letsenziya berish rad etganligi to’g’risidagi sudga qoraqalpog’iston Respublikasi Adliya vazirligi, adliya boshqarmasining qarori olingan kundan boshlab bir oy ichida shikoyat qilishi mumkin.

    Sudga mansabdor shaxslar tomonidan noto’g’ri tasdiqlangan vasiyatnomalar va vakolatnomalar to’g’risidagi yoki mazkur shaxslar notarial harakatlarni bajarishni kechiktirish yoki uni amalga oshirishni rad etganliklari haqidagi shikoyatlar tegishli bo’lishiga qarab, kasalxona va boshqa statsionar davolash profilaktika muassasasi, sanatoriy, keksalar va invalidlar uyi, ekspeditsiya, gospital, harbiy davolash muassasasi, harbiy qism, qo’shilma, harbiy o’quv yurti, qamoqxona joylashgan erdagi tuman (shahar) sudiga topshiriladi. O’zbekiston Respublikasi bayrogi ostida so’zib yuruvchi dengiz kemasi yoki xavzalarida bo’lgan kema kapitani noto’g’ri tasdiqlangan vasiyatnoma to’g’risidagi yoki kapitan uni tasdiqlashni rad etganligi haqidagi shikoyatlar esa shu kema ro’yxatiga olingan port joylashgan erdagi tuman (shahar) sudiga beriladi.

    Odatda, notarial harakatlar barcha zarur hujjatlar topshirilgan kunning o’zidayok amalga oshiriladi. Ayrim hollarda notarius notarial harakatlar qilishni boshqa kunga qoldirishi mumkin, ammo uch kundan oshiq muddatga kechiktirmasligi lozim.

    Notarial harakatni amalga oshirish kushma ma`lumotlarni talab qilish yoki hujjatlarni ekspertizaga yuborish zarur bo’lganida kechiktirilishi mumkin.

    Notarial harakatlarni amalga oshirish, basharti qonunga binoan manfaatdor shaxslardan ushbu harakatni amalga oshirishga e`tiroz bor-yo’qligini so’rash lozim bo’lganda, kechiktirilishi mumkin. Notarial harakatni amalga oshirishni kechiktirish muddati bir oydan oshmasligi lozim. Notarial harakatni amalga oshirishni so’rab murojaat qilgan shaxsning talabiga ko’ra unga notarial harakatni amalga oshirishni kechiktirish haqidagi qaror beriladi.1

    Manfaatdor shaxs tasdiqlashni so’rayotgan huquq yoki fakt ustida da`volashish uchun sudga murojaat qilish istagidagi boshqa manfaatdor shaxsning arizaga ko’ra notarial harakatni amalga oshirish ko’pi bilan o’n kun muddatga kechiktirilishi mumkin. Agar bu muddat ichida ariza tushganligi haqida sudga ma`lumot olinmasa, notarial harakat amalga oshirilishi lozim.

    Yuqorida keltirilgan qonunga muvofiq shikoyat ishining ko’rilishi uchun quyidagicha dalillar keltirilishi yoki sud tomonidan talab qilib olinishi kerak.

    1-dan, notarial harakat bajarilganligi yoki uning bajarilishi to’g’risidagi hujjat. Bunday hujjat, chunonchi: merosga bo’lgan huquq to’g’risidagi guvohnoma berishni rad qilganlik, ijro xati berishni rad qilganlik, oldi-sotdi, mulkni xadya qilish to’g’risidagi va boshqa bitimlarni guvohlantirishni rad qilganlik to’g’risidagi notariusning qarori;

    2-dan, shikoyat yuzasidan notariusning yoki notarial harakatlarni bajaruvchi organ vakilining yozma bayonoti va bunga ilova qilinadigan tegishli hujjatlar;

    3-dan, shikoyatda ko’rsatilgan vajlarni isbotlaydigan dalillar, masalan, uy-joyga bo’lgan egalik huquqini tasdiqlaydigan hujjatlar, vasiyatnoma, avtomashina hujjati, tovarning kreditga olinishida berilgan majburiyatnoma va shu kabi dalillar bo’ladi.

    Notarial harakat noto’g’ri bajarilganligi yoki uni bajarish rad etilganligi haqidagi shikoyatlar notarial harakat noto’g’ri bajarilganligi yoki bunday harakatni bajarish rad etilganligi arizaga ma`lum bo’lgan kundan e`tiboran yigirma kunlik muddatda beriladi.

    Shikoyatda bajarilgan notarial harakatning yoki bunday harakatni bajarishning rad etishning noto’g’riligi nimalardan iborat ekanligi ko’rsatilishi lozim.

    Shikoyat berish muddati o’tkazib yuborilganda uni tiklash haqidagi iltimos sud tomonidan umumiy asoslarda hal qilinadi.

    Qarzdor notarius yoki konsul tomonidan berilgan ijro xati xususida umumiy tartibda da`vo taqdim etish yo’li bilan nizolashishi mumkin. Bajarilgan notarial harakat negizida manfaatdor shaxslar o’rtasida kelib chiqqan huquqqa doir nizo taalluqliligiga qarab, sud tomonidan ko’riladi.

    Notarius va notarial harakatlarni bajaruvchi idoralarning xatti-harakatlari ustidan berilgan shikoyatlar 1996 yil 26 dekabrdagi O’zbekiston Respublikasining Notariati to’g’risidagi qonunining 39-moddasi, FPKning 31-moddasi, 264-moddani 3-bandida va 273-275-moddalariga muvofiq ko’riladi.

     

    5-§. Fuqarolik holati dalolatnomalari yozuvlaridagi noto’g’riliklarni beglilash

     

    Ushbu mavzu amaldagi Fuqarolik Protsessual kodeksida mansabdor shaxslarning nojuya xatti-harakatlari ustidan sudga shikoyat qilish bobida berilgan, chunki bunday ishlar bizning nazarimizda mansabdor shaxslarning harakatlari bilan bog’liq bo’lishi deb hisoblaymiz. SHuning uchun bunday turkumdagi ishlarni alohida tartibda ko’riladigan bobdan ushbu bobga o’tkazilgan.



    Fuqarolik holati dalolatnomalari yozuvlarini qayd qilish idoralarida xodisa va harakatlar belgilangan ro’yxatga olingandan keyingina fuqarolar, davlat va jamoat tashkilotlari sub`ektlarining, huquq va manfaatlari tegishli fuqarolik holati dalolatnomalari yozuvlarini qayd etish idoralarida va sudlarda himoya qilinishi mumkin.

    Oila kodeksida ko’rsatilganidek, tug’ilish, farzandlikka olish, otalikni belgilash, ism, otaning ismi va familiyani o’zgartirish, nikoh tuzish, nikohdan ajralish va o’lim holatlari fuqarolik holati dalolatnomalarini yozish davlat idoralarida va fuqarolarning o’zini-o’zi boshqarish to’g’risidagi 1993 yil 2 sentyabrdagi qonunga ko’ra shaharcha, kishlok, ovul fuqarolari yig’inining raisi (oksoqoli) fuqarolik holati aktlarini ro’yxatga olishni qayd qilishi lozim.1

    Dalolatnoma yozuvlariga tuzatish kirish uchun asos bo’lgan holatlar dalolatnoma yozuvlaridagi va beriladigan tegishli guvohnomalarni yozishda yo’l qo’yilgan xato va noaniqliklar hisoblanadi.

    Fuqarolik holati dalolatnomallardagi yozuvlar unda nomlari ko’rsatilgan shaxslarning huquq va burjlarini belgilash bilan birga boshqa shaxslarning ham huquq hamda burjlariga ta`sir etish mumkin. Shu tufayli bunday yozuvlarning to’g’ri bo’lishi muhim ahamiyatga egadir. Dalolatnoma yozuvlari rasmiy hujjat bo’lib hisoblanadi.

    Bu turkumdagi ishlarni tug’ilish, farzandlikka olish, nikoh, ajralish va vafot etganlik faktlarini belgilashga oid bo’lgan ishlardan farqi shundaki, noto’g’riliklari belgilashda dalolatni tasdiqlaydigan hujjatlar mavjud bo’lib, faqat bu hujjat o’zidagi noaniqliklar borligi bilan farqlanadi.

    Yozuvlarda bo’lgan xatolar, noto’g’riliklari odatda fuqarolik holati dalolatlarini qayd qilish to’g’risidagi nizoga binoan tuzatiladi. Agar fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd qilish idoralarida huquq haqida biron nizo bo’lmasa ham, yozuvga tuzatish kiritishni rad etgan bo’lsalar, fuqarolik holatlari dalolatnomalari daftaridagi yozuvlarning noto’g’riligini belgilash to’g’risidagi ishlarni sud ko’radi. Bunday ishlar amaldagi fuqarolik Protsessual kodeksida sudlar tomonidan davlat organlari va boshqa organlar, shuningdek mansabdor shaxslarning xatti-harakat (qaror)lari ustidan berilgan shikoyatlarni sudda ko’rish qoidasi asosida ko’riladi.

    Bunday toifadagi ishlar bo’yicha mafaatdor shaxslar nafaqat hujjatlarida xato noto’g’riliklar bo’lgan fuqarolar bo’lib qolmay, balki meros qoldiruvchini vafotidan keyin tegishli huquq va burchlarga ega bo’lgan ularning merosxurlari ham berishi mumkin. Voyaga etmagan bolalarning tug’ilganlik haqidagi yozuvlarga tuzatish kiritish haqida ularning ota-onasi, farzandlikka oluvchilari ham shikoyat bilan murojaat etishga haqlidirlar.

    Daftarlardagi yozuvlarning noto’g’riligini belgilash to’g’risida sudga manfaatdor shaxslar: hujjat egalari, vorislar va tegishlicha boshqa shaxslar, shuningdek, prokuror murojaat qilishi mumkin.

    Fuqarolik holatlari dalolatnomalari daftaridagi noto’g’ri yozuvlarni belgilash to’g’risidagi shikoyat, shikoyat beruvchi yashaydigan joydagi sudga beriladi. SHikoyatda fuqarolik holatlari dalolatnomalari daftaridagi yozuvlarning noto’g’riligi nimadan iborat ekanligi, qachon va qaysi fuqarolik holati aktlarini qayd qilish organi tomonidan yozilgan yozuvni tuzatishni rad etganligi ko’rsatilishi lozim. Bulardan tashqari shikoyatda tegishli guvohnoma nusxasi, rad etish xulosasi, hujjatlardagi xatolarni tuzatish yoki ularga o’zgartirishlar kiritish haqidagi ma`lumotlar ham ilova qilinadi.

    Sud shikoyatlari tayyorlash faktida lozim hollarda tegishli hujjatlarni o’z tashabbusi bilan talab qilib olishi ham mumkin. Shu bilan bir qatorda sudya manfaatdor shaxslardan, fuqarolik holati dalolatnomalarini yozish idoralaridan va boshqa manfaatdor tashkilot, fuqarolarni ishga jalb qilish masalasini ham ko’rib chiqadi. Agar sud fuqarolik holati dalolatnomalari yozuvlaridagi xatoliklarni ko’rishda, manfaatdor shaxslarning huquqi buzilishida nizo borligi aniqlansa, bu ishlar da`vo yuritish qoidalari asosida hal etiladi.

    O’zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining «Fuarolik holati aktlari yozularidagi xatoliklarini belgilashni tartibga soluvchi qonunchilikni sudlar tomonidan qo’llash haqida»gi 1992 yil 13 noyabrdagi qarorida sud fuqarolik holati aktidagi shikoyatchini tug’ilganlik haqidagi yozuvda ota-onasini millati yozilmay qolgan bo’lsa, bu masalani ham ko’rishi hamda agar, bedarak yo’qolgan deb topilgan esa yoki xotin topilsa, ularning nikohini bekor qilish haqidagi yozuvlardan tashqari fuqarolik holati aktlardagi dastlabki yozuvlarni bekor klish masalasi sud tomonidan hal qilinishi belgilangan.1

    FPKning 275-moddasi 2-qismiga muvofiq fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd qilish daftaridagi yozuvning noto’g’riligi to’g’risidagi sudning hal qiluv qarori fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd qilish idoralarining bunday yozuvni tuzatishlari uchun asos bo’ladi.

    Fuqarolik holati dalolatnomalari yozuvlaridagi noto’g’riliklarni belgilashga oid boshqa masalalar yuqorida O’zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 1992 yil 13 noyabrdagi « Fuqarolik holati aktlari yozuvlaridagi xatoliklarni belgilashni tartibga soluvchi qonunchilikni sudlar tomonidan qo’llash haqida»gi qarorida o’z ifodasini topgan.

     

    6-§. Prokurorning huquqiy hujjatni g’ayriqonuniy deb topishi haqida

      Yuqorida fuqarolik ishlarini sudda ko’rish bilan bog’liq bo’lgan prokurorning protsessual faoliyati to’g’risida fikr yuritilgan edi.

    Prokuror o’ziga berilgan vakolat doirasida qonunlarni aniq bajarishi yuzasida nazorat olib boruvchi mansabdor shaxs bo’lib, fuqarolik ishlari bo’yicha ham sudlar tomonidan qonuniy va asosli qaror chiqarishga ko’maklashishi lozim. «Prokuratura to’g’risida»gi 1992 yil 9 dekabr qonunda belgilangandek, prokuratura idoralarining faoliyati yuqoridagilar bilan birga qonuning ustunligini har tomonlama qaror toptirishga, huquq-tartibotni mustahkamlashga, O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi bilan mustahkamlangan inson va fuqaroning ijtimoiy, iktisodiy, siyosiy, shaxsiy huquqlari hamda erkinliklariga, shuningdek davlat mustaqilligini, ijtimoiy davlat tuzumi, siyosiy va iktisodiy tizimlarini, milliy guruhlar va tuzilmalarning huquqlarini g’ayriqonuniy tajovuzlardan muxofoza qilishni taminlashga qaratilgan.1

    Prokuraturani nazorat qilish doirasiga vazirliklar, davlat qumitalari va idoralari, korxanalar, muassasalar, tashkilotlar, jamoat birlashmalari, mansabdor shaxslar tomonidan chiqariladigan aktlarning qanchalik qonuniy ekanligi ham kiradi.

    Masalan, prokuror ham o’zini-o’zi boshqarish organlarining qarorlari. shuningdek rais (oksoqol)ning xatti-harakatlari ustidan sudga shikoyat qilish mumkin (qonunning 25-moddasi).1

    Prokurorlar o’z faoliyatlarini sudlarda jinoiy ishlarni ko’rish davlat ayblovni qo’llab-quvvatlash, fuqarolik ishlarini ma`muriy huquqbuzarliklar to’g’risidagi ishlarni hamda xo’jalik nizolarni ko’rishda ishtirok etish bilan qonunlarga zid bo’lgan sud xarajatlariga protest keltiradilar.

    Fuqarolik qonunchiligida ko’rsatilganidek, davlat organining yoki fuqarolarning o’zini-o’zi boshakrish organinng qonun hujjatlariga muvofiq bo’lmagan hamda fuqarolarning yoki yuridik shaxsning fuqarolik huquqlarini va qonun bilan qo’riqlanadigan manfaatlarini buzadigan hujjati sud tomonidan haqiqiy emas deb topilishi mumkin.

    «Prokuratura to’g’risida»gi O’zbekiston Respublikasining qonuniga asosan prokuror yoki uning o’rinbosari qonunga zid bo’lgan huquqiy hujjatga nisbatan ana shu hujjatni chiqargan idoraga yoki yuqori beruvchi idoraga protest keltiradilar. Mansabdor shaxsning xatti-harakatlariga nisbatan ham huddi shu tartibda protest keltiriladi.

    Prokuror keltirilgan protest bu protest topshirilgan vaqtdan boshlab ko’pi bilan o’n kunlik muddat ichida qarab chiqilishi lozim. qonuniylik buzilganligidan tezda barham berish talab qilingan favkulotda prokuror protestni ko’rib chiqishning qisqartirilgan muddatini belgilashga haqdidir.

    Protestni qarab chiqish natijalari to’g’risida prokurorga darhol yozma ravishda ma`mul qilinishi belgilangan.

    Protest g’ayriqonuniy huquqiy hujjat chiqargan idora yoki yuqori turuvchi idora tomonidan rad etilgan taqdirda, shuningdek protest qonunda belgilangan muddat ichida qarab chikilmagan taqdirda, prokuror tegishli sudga ana shu hujjatni g’ayriqonuniy deb e`tirof etish tegrisidagi ariza bilan murojaat qilishi mumkin. Sudga ariza, protest rad etilganligi to’g’risidagi ma`lumot berilgan paytdan boshlab bir oylik muddat ichida yoki qarab chiqish uchun qonunda belgilangan muddat o’tgandan keyin berilishi ko’rsatilgan.1

    Ana shu qoidani bajarilishiga qaratilgan FPKning 29-bobi prokurorni huquqiy hujjatni g’ayriqonuniy deb topish to’g’risida ariza bilan tegishli idoralar va mansabdor shaxslar ustidan sudga murojaat etish tartibi belgilangan. Masalan, FPKning 276-moddasida prokuror qonun hujjatlarida nazarda tutilgan asoslarga ko’ra haqiqiy hujjatni g’ayriqonuniy deb topish haqida ariza bilan sudga murojaat qilishga haql ekanligi maxsus huquqiy me`yor sifatida ifoda etilgan.

    Prokurorning sudga ariza berishi sudda ko’rib chikilgunga qadar huquqiy hujjatning amal qilishini to’xtatib qo’yishligi ham asoslantirilgan.

    Sud bunday turkumdagi ishlarni fuqarolik sud yuritish qoidalarining umumiy tartibi asosida ko’rib hal etadi, jumladan, ishni sudga tayyorashda protsessga jalb etiladigan shaxslar, ularning vakillari va boshqalar haqida. FPKning 158-161-moddalarida ko’rsatilgan harakatlarni amalga oshira borib, ishni mazmunan ko’rishga tayinlashi lozim.

    Prokurorning arizasini sud yigirma kun ichida uning ishtirokida va protestni rad etish to’g’risidagi qaror qabul qilgan yoxud protoestni ko’rib chikmagan organning rahbari yoki uning vakili ishtirokida ko’rib chiqadi.

    Sud majlisiga organ rahbari yoki uning vakili uzrsiz sabablarga ko’ra kelmaganligi prokurorning arizasini ko’rib chiqish uchun to’sqinlik qilmaydi, biroq sud bu shaxsning kelishini majbur deb topishi FPKning 277-moddasida berilgan.

    Prokuror fuqarolik ishlarini qo’zg’atish, unda ishtirok etish shaklidan qat`iy nazar, hamma vaqt davlat vakili qonunni bajarilishi ustidan nazorat qiluvchi organ bo’lib qolaveradi. Shu sababli prokuror huquqiy hujjatni g’ayriqonuniy deb topish to’g’risida ariza bilan sudga murojaat etganda sudga nizo qilgandan so’ng oqibatda haqli bo’lib chiqqan tarafning manfaatini himoya qilgan bo’ladi.

    Agar sud prokurorning arizasi asosli ekanligini aniqlasa, arizani qanoatlantirish haqida hal qiluv qarori chiqaradi va huquqiy hujjatni g’ayriqonuniy deb topadi.

    Bundan tashqari, agar sud protest keltirilgan hujjat uni chiqargan organning vakolatlari doirasida qonunga muvofiq qabul qilingan deb topsa, u arizani qanoatlantirishni rad etish haqida hal qiluv qarorini chiqaradi.

    Prokurorning huquqiy hujjatni g’ayrikonuiy deb topish haqidagi arizasi bo’yicha sud chiqargan hal qiluv qarori protestini rad etish to’g’risida qaror qabul qilgan yoki prottsestni ko’rmagan organ rahbariga yuboriladi.

    Prokuror fuqarolarni manfaatlarini himoya qilish maqsadida sudga ariza bilan huquqiy hujjatni g’ayriqonuniy deb topish haqida murojat etish bilan, agar davlat organlari, fuqarolarni o’zini-o’zi boshqarish organlari yoki ushbu organlar mansabdor shaxslarning g’ayriqonuniy harakatlari (harakatsizligi), shu jumladan, davlat organi yoki fuqarolar o’zini-o’zi boshqarish organlari tomonidan qonun xo’jatlariga muvofiq bo’lmagan hujjat chiqarilishi natijasida fuqaroga yoki yuridik shaxsga etkazilgan zarar davlat tomonidan yoki fuqarolarning o’zini-o’zi boshqarish organi tomonidan to’lashi lozimligi masalasini ham qo’yishi mumkin.

    Demak, prokuror davlat boshqaruv idoralari va jamoat tashkilotlari tomonidan qabul qilinadigan huquqiy xo’jatni g’ayriqonuniy deb topish to’g’risida ariza bilan sudga murojat etish qoidalari ham davlat, jamoat tashkilotlari va fuqarolarning huquq va manfaatlarini himoya qilishga qaratilgan huquqiy me`yorlardir.
    O’zlashtirish savollari

    1.Davlat organlari va boshqa organlar, shuningdek mansabdor shaxslarning xatti-harakatlari (qarorlari) ustidan beriladigan shikoyatlarga oid bo’lgan ishlarning turlari.

    2.Fuqarolarning huquqlari va erkinliklarini buzadigan xatti-xarakatlar va qarorlar ustidan shikoyatlar bo’yicha ishlar.

    3.Sudga shikoyat qilinishi mumkin bo’lgan xatti-harakatlar (qarorlar).

    4.Sudga shikoyat bilan murojaat etish uchun asoslar va muddatlar.

    5.Saylov komissiyalarining xatti-harakat (qaror)lari ustidan berilgan shikoyatlarni ko’rish muddati va tartibi.

    6.Notarial harakatlar yoki bunday harakatlarni bajarishni rad etganlik ustidan shikoyat berish.

    7.Fuqarolik holati aktlarini qayd etishdagi noto’g’riliklar ustidan sudga shikoyat berish tartibi.

    8.Prokurorning huquqiy hujjatni g’ayriqonuniy deb topish haqida sudga ariza berish uchun asoslar.

    23-Mavzu. ALOHIDA TARTIBDA ISH YURITISH
    Tayanch iboralar: alohida tartibda ish yuritish tushunchasi va mohiyati, alohida tartibda yuritiladigan ishlarni da`vo tartibida, shuningdek davlat organlari va boshqa organlar, mansabdor shaxslarning xatti-harakat (qaror)lari ustidan berilgan shikoyat va arizalar bo’yicha ish yuritishdan farqi, alohida tartibda yuritiladigan itilar va ularni ko’rish tartibi, yuridik ahamiyatga ega bo’lgan faktlarni belgilash to’g’risidagi ishlar, yuridik ahamiyatga ega bo’lgan ishlarni sudga taalluqliligi, bunday ishlarni sudda ko’rishda ishtirok etuvchi shaxslar, fuqarolarni qonunda belgilab qo’yilgan tartibda bedarak yo’qolgan deb topish va o’lgan deb e`lon qilish, arizaning mazmuni, ishlarning sudlovligi, arizani qabul qilgandan keyin sudyaning harakatlari, fuqaroii bedarak yo’qolgan deb topish va o’lgan deb e`lon qilgan ishlar bo’yicha ularning kelib qolishi yoki turar joyini aniqlash oqibatlari, fuqaroning muomala layoqati cheklangan yoki uning muomalaga layoqatsiz deb topilishi, fuqaroni muomalaga layoqatli deb topilishi uchun asoslar, mulkni egasiz deb hisoblash, bunday ishlarda ishtirok etuvchi shaxslar. Ishning sudlovligi, arizaning mazmuni, ishni sudda ko’rishga tayorlash va ko’rishm, sudning hal qiluv qarori va uning ahamiyati, taqdim etuvchiga dsb berilgan hujjatlar yo’qotilgan taqdirda ularga bo’lgan huquqlarni tiklash (chaqirib ish yuritish), arizani berish tartibi.

    Hujjat saqlab turgan shaxsdan ariza tushgandan keyin sudning harakatlari. Sudning hal qiluv qarori. G’ayriixtiyoriy tartibda psixatriya statsionariga yotkizish.



    Dars o’tish vositalari: mavzu nazariy ahamiyat kasb etishi bilan uni asosan ma`ruza tarzida O’zbeksiton Respublikasining protsessual qonunchiligi haqida, Prezident asarlarida sud -huquq sohasini isloh qilishga qaratilgan vazifalarni hamda Oliy sudning Plenum qarorlarining - normalarini sharhlash orqali yoritiladi hamda zaruratga qarab savol-javoblar uyushtiriladi.

    Dars o’tish usullari: darsning mohiyatini ijtimoiy-gumanitar fanlar yutuqlaridan foydalangan holda yorqin tahlil qilish va seminarda har bir talabaning fikrini eshitish bilan yakunlanadi.

    Fuqarolik sud ishalrini yuritishda alohida tartibdagi ishlar ham ko’riladi. Ushbu turkumdagi ishlarning fuqarolik protsessual asoslari FPKning30-bob, 279-moddasidan 309-moddasigacha bo’lgan qoida va tartiblar asosida ish yuritiladi.

    Sud tomonidan alolhida tatibda ish .yuritish tartibida ko’riladigan ishlarga qo’yidagilar kiradi:

    -yuridik ahamiyatga ega bo’lgan faktlarni aaniqlash to’g’risidagi ishlar:

    -fuqaroni bedarak yo’qolgan deb topish yoki o’lgan deb e`lon qilish to’g’risidagi ishlar:

    -fuqaroni muomalaga layoqatsiz yoki fuqaroni muomala layoqatini cheklash to’g’risidagi ishlar:

    -mol mulkni, ashyoni egasiz deb topish to’g’risidagi ishlar:

    -taqdim etuvchiga deb berilgan hujjatlar yo’qolgan taqdirda ular bo’yicha huquqlarni tiklash to’g’risidagi ishlar hisoblanadi.

    Agar amaldagi qonunlarda biron-bir yuridik faktni belgilashning boshqacha tartibi nazarda tutilmagan bo’lsa, Jumladan, sud fuqaroning muayyan vaqtda va muayyan holatlarda vafot etganligi faktini, merosning qabul qilinganligi faktini, merosning ochilishi joyini belgilashi va boshqa faktlarni ham belgilashi amaldagi FPKda belgilangan. YUridik ahamiyatga ega bo’lgan faktlarni sud tartibida belgilashga oid ayrim masalalar yangi fuqarolik protsessi kodeksida hamda O’zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 1991 yil 21 dekabr va unga 1997 yil 2 mayda kiritilgan o’zgarishlarda bu turkumdagi ishlarning doirasi cheklanmaganligi ko’rsatilgan bo’lib faktlarni belgilashga;

    Sudlar huquqiy ahamiyatga ega bo’lgan boshqa faktlarni ham, jumladan:

    1968 yil 1 oktyabrgacha tug’ilgan bolalarga nisbatan otalikni tan olganlik faktlarini, otalik faktlarini, otalikni qayd qilish faktlarini;

    -ixtironi joriy etish faktlarini, taklifni ratsionalizatorlik sifatida kvalifikatsiyalanganlik faktlarini;

    -binoga, payga, avtomabilga va boshqa maxsus ro’yxatdan o’tkaziladigan mulkka egalik qilish faktlarini;

    -nikoh bekor qilinmasdan, lekin oilaviy munosabatlar tugatilganligidan so’ng imoratni er-xotindan birining mablag’lariga ko’rilgalik faktlarini;

    -sug’urta guvohnomasga egalik qilish faktlarini;

    -fuqaro yoki uning ota-onasi Ulug Vatan urushi davrida O’zbekiston Respublikasi evakuatsiya qilinganlik faktlarini ham belgilashga haqlidirlar.

    Amaldagi qonunlarda belgilashning boshqacha (sudsiz) tartibi nazarda tutilgan faktlarni belgilash to’g’risidagi arizalar sud tartibida ko’rilishi mumikn emas. Jumladan:

    a) ish stajini (pensiya tayinlash uchun, vaqtincha mehnatga layoqatsizlik, xomiladorlik va bola tug’ilishi munosabati bilan nafaqa tayinlash uchun ish haqiga foizli qo’shimchalarni qo’shib hisoblash uchun, uzoq yillar qilgan xizmati uchun bir yo’la mukofot puli to’lash uchun va x.k) aniqlash to’g’risidagi;

    b) haqiqiy harbiy xizmatni utaganlik, partizan qismida bo’lganlik, janglarda yaralanganlik to’g’risidagi;

    v) fuqarolarni yoshini belgilash to’g’risidagi;

    g) oliy o’quv yurtini, texnikumini, o’rta maktabni bitirganlik faktlarini belgilash to’g’risidagi;

    d) kasaba uyushmalari hujjatlarini, pasport va fuqarolik hollari aktlarini yozish organlari tomonidan beriladigan guvohnomalarni tegishliligi faktlarni belgilash to’g’risidagi arizalar sudda ko’rilmaydi.

    Sud yuridik ahamiyatga ega bo’lgan faktlarni, agar arizachi shu faktlarni tasdiqlaydigan tegishli hujjatlarni boshqacha yo’l bilan olishi mumkin bo’lmagan yoki yo’qotilgan yoxud yo’q qilingan hujjatlarni tiklash mumkin bo’lmagan taqdirdagina, belgilandi.

    Yuridik ahamiyatga ega bo’lgan faktlarni belgilash to’g’risidagi ishlar bo’yicha arizalar ariza yashab turgan joyidagi sudga beriladi.

    Arizada: muayyan faktni belgilash ariza beruvchiga qanday maqsadlar uchun zarur ekanligi ko’rsatilish, shuningdek ariza beruvchining tegishli hujjatlarni olishi mumkin bo’lmaganligi yoxud yo’qolgan hujjatlarni tiklash mumkin emasligini tasdiqlovchi dalillar keltirishi mumkin.

    Sudning hal qiluv qarorida sud tomonidan belgilangan fakt, uning qanday maqsad uchun belgilanganligi, shuningdek shu faktni belgilash uchun asos bo’lgan dalillar ko’rsatilishi lozim.

    Fuqarolik holatlarini qayd qilish organlarida yozilishi yoki boshqa organlarda rasmiylashtirilishi lozim bo’lgan faktlarni belgilash to’g’risidagi sud chiqargan hal qiluv qarori bu organlar tomonidan beriladigan hujjatlarning o’rnini bosmaydi, balki shunday qayd qilish yoki rasmiylashtirish uchun asos bo’lib xizmat qiladi (FPKning 285-moddasining 2-qismi).

     

    3-§. Fuqaroni bedarak yo’qolgan deb topish 

    Fuqaroni bedarak yo’qolgan deb topish shartlari FKning 33-moddasida nazarda tutilgan. Bu qonunda ko’rsatilishicha, agar fuqarolarning qaerdaligi haqida uning doimiy turar joyiga bir yil mobaynida xabar kelmasa manfaatdor shaxslarning arizasiga muvofiq u sud orqali bedarak yo’qolgan deb topilishi mumkin.

    Fuqaroni vafot etgan deb e`lon qilish uchun asoslar FKning 36-moddasida berilgan. Bu qoidaga ko’ra agar fuqaroning qaerda turganligi haqida uning yashash joyida uch yil mobaynida ma`lumot bo’lmasa, basharti u o’lim xavf solib turgan yoki muayyan baxtsiz xodisadan xalok bo’lgan deb taxmin qilish uchun asos bo’ladigan vaziyatlarda bedarak yo’qolgan bo’lib, uning qaerdaligi haqida olti oy mobaynida ma`lumotlar bo’lmasa, manfaatdor shaxslarning arizasiga muvofiq sud uni vafot etgan deb e`lon qilish mumkin. Sudga murojaat qilayotgan manfaatdor shaxslar fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd qiluvchi organlarning vafot etganlikni ro’yxatga olishni rad qilganligi haqidagi hujjatni ham taqdim etishlari lozim (yuqoridagi Plenum qarorining 17-bandi).

    Sud amaliyotida fuqarolarni bedarak yo’qolganligi vaqti arizachini qiziktirishlarini nazarda tutib, FKning 33-moddasi 2-qismida qoida berilgan. Bu qonunda, agar yo’qolgan shaxs to’g’risida oxirgi ma`lumotlar olingan kuni aniqlash mumkin bo’lmasa, bedarak yo’qolgan deb hisoblash muddati yo’qolgan shaxs oxirgi ma`lumotlar olingan oydan keyingi oyning birinchi kunidan bu oyni belgilash ham mumkin bo’lmasa, keyingi yilning birinchi yanvaridan boshlinishi ko’rsatib o’tilgan.

    Ushbu harakatlarni munosabati bilan bedarak yo’qolgan harbiy xizmatchi yoki boshqa bir fuqarolar urush harakatlari tamom bo’lgan kundan boshlab kamida ikki yil utgach sud orqali vafot etgan deb e`lon qilinishi mumkin (FKning 36-moddasi).

    Bunday ishlar biron-bir huquq to’g’risida nizo bo’lmagan va shu sababli javobgar bo’lmagani tufayli alohida tartibda yuritish qoidalari (FPKning 286-290-moddalari) bo’yicha ko’riladi.

    Fuqarolarning bedarak yo’qolgan deb topish to’g’risidagi ariza arizachining yashash joyidagi sudga beriladi. Sud fuqarolarni bedarak yo’qolgan deb topish to’g’risidagi arizani ko’rishga FKning 33-moddasida belgilangan muddat o’tgandan so’ng kirishadi.

    Arizaning mazmunida odatda ko’rsatiladigan umumiy ma`lumotlardan tashqari, ariza beruvchiga fuqarolarning bedarak yo’qolgan deb topish yoki uni vafot etgan deb e`lon qilish qanday maqsad uchun zarurligi ko’rsatilishi, shuningdek fuqarolarning bedarak yo’qolgaligini tasdiqlaydigan holatlar yoxud bedarak yo’q bo’lgan o’lim xavfi solgan xatarli holatlar yoki uni ma`lum baxtsiz voqeaga uchragan deb extimol tutishga asos bo’ladigan holatlar bayon qilinishi kerak.

    Sudya ishni sudda ko’rishga tayyorlash qanday shaxslar qarindosh-uruglar, birga sudlovchilar va shu kabilar) bedarak yo’qolgan odam to’g’risida ma`lumot bera olishlarini aniqlaydi, shuningdek bedarak yo’qolgan odamning keyingi ma`lum bo’lgan yashash joyi va ishlash joyiga tegishli tashkilotlardan fuqarolardan o’zini-o’zi boshqaruvchi idoralardan ichki ishlar idoralari bedarak yo’qolgan shaxs to’g’risidagi bor ma`lumotlarni so’rab oladi.

    Shu bilan bir vaqtda sudya arizani qabul qilgach, vasiylik va xomiylik organiga bedarak yo’qolganning mulkini saqlash va shuningdek, boshqarish uchun xomiy tayinlashni taklif qila oladi. Fuqarolarni bedarak yo’qolgan deb topish yoki fuqarolarni vafot etgan deb e`lon qilish to’g’risidagi ishlar prokurorning ishtirokida ko’riladi.

    Sudning fuqaroni bedarak yo’qolgan deb topish haqidagi hal qiluv qarori bedarak yo’qolgan shaxsning mulki turgan joydagi vasiylik va xomiylik organining shu mulk ustidan xomiy tayinlash uchun asos bo’ladi.

    Sudning fuqaroni vafot etgan deb e`lon qilish haqidagi hal qiluv qarori fuqarolik holati aktlarini qayd qiluvchi organga fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd qilish daftariga mazkur fuqarolarni vafot etgan deb yozib qo’yish uchun asos bo’ladi.

    Bedarak yo’qolgan deb topilgan yoki vafot etgan deb e`lon qilingan fuqarolarni kelib qolgan yoki uning turish joyi noma`lum bo’lib qolgan taqdirda, sud yangi hal qiluv qarorini bekor qiladi, yangi hal qiluv qarori mulkka nisbatan belgilangan boshqaruvchini olib tashlash uchun yoki fuqarolik holatlari dalolatnomalarini qayd qilish daftarida fuqarolarning vafoti haqida yozilgan yozuvni bekor qilish uchun asos bo’ladi.

     

    4-§. Fuqarolarni muomalaga layoqati cheklangan yoki muomalaga ayokatsiz deb topish

      Qonunda nazarda tutilgan hollar va tartibdan tashqari hech kimning huquq layoqati yoki muomala layoqati cheklanishi mumkin emas (FKning 23-moddasi).

    Fuqarolarning muomalaga layoqatini sud tartibida cheklash yoki muomalaga layoqatsiz deb topish alohida hollardagina va faqat kimlar to’g’risida ish qo’zg’atilgan bo’lsa, shu shaxslarning va oila a`zolarining huquq va qonun bilan qo’riqlanadigan manfaatlarini himoya qilish maqsadlardagina belgilanadi. Muomalaga layoqatini cheklash mumalaga layoqatsiz deb topish hollari FKning 30-31-moddalarida ko’rsatilgan.1

    Spirtli ichimliklar, giyoxvand moddalari va psixotrop moddalar suiste`mol qilish natijasida fuqaroni muomalaga layoqati cheklangan deb topish to’g’risidagi yoki fuqaroni ruhiy holati buzilganligi (ruhiy kasalligi yoki aqli zaifligi) tufayli muomalaga layoqatsiz deb topish haqidagi ish uning oila a`zolari, vasiylik va xomiylik organlari, prokuror, davolash muassasalari va boshqa davlat organlari, fuqarolarning o’zini-o’zi boshqarish organlari hamda jamoat birlashmalari bergan ariza bo’yicha qo’zg’atilishi mumkinligi FPKning 291-moddasida ko’rsatilgan. Muomalaga layoqati cheklangan deganda-fuqaro spirtli ichimliklar ichishi, giyoxvand moddalarni belgilangan me`yordan ortiq miqdorda suiiste`mol qilish tushuniladi. Agar fuqaro spirtli, giyoxvand va boshqa dorivorlarni suiiste`mol qilish tufayli yoki boshqa dorivorlarni suiiste`mol qilish tufayli yoki boshqa sabablarga ko’ra ruhiy holati buzilganligini, shuning oqibatida u o’z xatti-harakatini anglay olmasligidan yoki boshqara olmasligidan dalolat beruvchi harakatlar sodir etsa, uni sud muomalaga layoqatsiz deb topish uchun asos bo’ladi.

    Fuqaroni muomalaga layoqatini cheklangan deb topish uchun asos bo’ladigan holatlardan yana biri, u ham bo’lsa, shaxs o’z oilasini moddiy jihatdan og’ir ahvolga qo’yadigan holatlar ham mavjud bo’lishi kerak.

    Ruhiy kasalligi yoki aqli zaifligi sababli o’z harakatlarini ahamiyatini tushuna olmaydigan yoki ularni idora qila olmaydigan fuqarolar sud tomonidan muomalaga layoqatsiz deb topilganda unga nisbatan vasiy belgilanadi. Fuqarolarni muomalaga layoqati cheklangan va muomalaga layoqatsiz deb topish to’g’risidagi ishlar sudlarda FPKning 291-295-moddalarida belgilangan tartibda ko’riladi.

    Spirtli ichimliklarni, giyoxvandlik moddalarni suiiste`mol qilish natijasida fuqarolarni muomala layoqati cheklangan deb tanish to’g’risidagi yoki fuqarolarni muomalaga layoqatsiz deb topish haqidagi ish yuqorida aytganimizdek uning oila a`zolarining, vasiylik va xomiylik idoralarining, prokurorning, shifoxona va boshqa davlat muassasalarining hamda jamoat birlashmalarining bergan arizalari bo’yicha qo’zg’atilishi mumkin.

    Alternativ sudlovlikka asosan fuqarolarning muomalaga layoqati cheklangan deb topish to’g’risidagi ariza mazkur fuqarolarning yashab turgan joydagi sudga beriladi, agar bu shaxs shifoxonada bo’lsa, shifoxona joylashgan joydagi sudga beriladi.

    Fuqarolarni muomalaga layoqati cheklangan deb topish haqidagi arizada spirtli ichimliklarni yoki narkotik moddani suiiste`mol qiluvchi shaxs o’z oilasini moddiy jihatdan og’ir ahvolga solib qo’yayotganligini isbotlovchi holatlar ko’rsatilishi kerak.

    Fuqarolarni muomalaga layoqatsiz deb topish haqidagi arizada shaxsning o’z harakati ustidan hisob bermasligi yoki o’zini idora eta olmasligiga sabab bulayotgan aqliy buzilishini isbotlovchi holatlar bayon qilinishi lozim.

    Sudya arizani olgach, ishni sudda ko’rishga tayyorlash tartibida, fuqarolarning ruhiy kasalligin yoki aqli zaifligi to’g’risidagi manfaatdor shaxslar tomonidan to’plangan va sudga taqdim etilgan xajjatlarni etarli bo’lganida, uning ruhiy ahvolini aniqlash uchun sud-ruhiy ekspertizasini tayinlaydi.

    Fuqarolarni muomala layoqati cheklangan deb topish to’g’risidagi ishni sud albatta shu shaxsning o’zining, prokurorning hamda vasiylik va xomiyli organlari vakilining ishtirokida ko’radi.

    Fuqarolarni muomalaga layoqatsiz deb topish to’g’risidagi ishni sud prokurorning vasiylik va xomiylik organlari vakilining ishtiroki bilan ko’radi. Ishni ko’rilayotgan fuqarolarning sog’lig’i imkon bersa, u sudga chaqiriladi.

    Sudning fuqarolarni muomala layoqati cheklangan yoki muomalaga layoqatsiz deb topish to’g’risidagi hal qiluv qarori vasiylik va xomiylik organiga muomala layoqati cheklangan shaxsga nisbatan xomiy tayinlash uchun, muomalaga layoqatsiz shaxsga esa-vasiy tayinlash uchun asos bo’ladi.

    Homiy muomala layoqati cheklangan, vasiy muomalaga layoqatsiz shaxslarga nisbatan tayinlashini ularning huquq va manfaatlarini himoya qilishini nazarda tutiladi. Homiylar va vasiylar o’z himoyalaridagi shaxslarning huquq va manfaatlarni har qanday shaxslar bilan munosabatlarda, shu jumladan, sudlarda ham maxsus vakolatnomasini himoya qilishlari mumkin.1

    Agar fuqarolar spirtli yoki narkotik moddalarni suiiste`mol qilishni tashlasa, sud uning layoqatliligini bekor qilish to’g’risida hal qiluv qarori chiqaradi. Sud qaroriga asosan unga xomiy tayinlash ham bekor qilinadi (FPKning 296-moddasi). ruhiy kasalligi sababli muomalaga layoqatsiz deb tanilgan fuqarolar tuzalgani holda sud FPKning 291-moddasida ko’rsatilgan tashkilotlar va shaxslar bergan arizaga binoan sud ruhiy ekspertizaning xulosasiga asoslanib, muomalaga layoqatli deb topishi hamda uning ustidan belgilangan vasiylikni bekor qilish haqida hal qiluv qarorini chiqarishi lozim (FPKning 296-moddani ikkinchi qismi). Bu turkumdagi ishlar ishni alohida tartibda yuritish talablariga asosan ko’riladi. Sudga fuqarolarning o’zini, uning xomiysini, shuningdek FPKning 291-moddasida ko’rsatilgan davlat organlari tashkilotlar jalb qilinadi.

    FKning 30-moddasi uchinchi qismida ko’rsatilgan hollarda fuqaroni muomalaga layoqatli deb topish uchun sud vasiyning, shuningdek, FPKning 291-moddasida ko’rsatilgan davlat organlari tashkilotlar va shaxslarning, sud-psixiatriya ekspertizasining ekspertini ishtirokida ishni mazmunan ko’radi.

    Fuqarolarni muomalaga layoqatli deb yoki muomalaga layoqatsiz deb topish to’g’risidagi ishlarni yuritish bo’yicha sud xarajatlari ariza beruvchidan undirilmaydi.

    Agar, sud arizani fuqaroning muomala layoqatini asossiz cheklashga yoki uni muomala layoqatidan mahrum etish maqsadida berilgan deb topsa, ish yuritish xarajatlarini ariza bergan oila a`zolari hisobiga o’tkazadi (FPKning 297-moddasi).

     

    5-§. Mol-mulkni egasiz deb toipsh 

    Umumiy qoida bo’yicha egasi bo’lmagan yoki egasi nomalum bo’lgan mulk (egasiz ashyo) hisoblanadi. FKning 191-moddasi egasiz ko’chmas ashyolar tegishli davlat organining yoki fuqarolar o’zini-o’zi boshqarish organining arizasiga muvofiq ko’chmas mol-mulkni davlat ixtiyoriga oluvchi organ tomonidan hisobga olinadi. egasiz ko’chmas ashyo, hisobga olingandan keyin uch yil muddat utgach, davlat mol-mulkini bokarishga vakotli bo’lgan organ yoki fuqarolarni o’zini-o’zi boshqarish organi bu ashyoni davlat mulkiga yoki fuqarolarning o’zini-o’zi boshqarish organi mulkiga kirgan deb hisoblash to’g’risidagi talab bilan sudga murojaat etishligi belgilangan. Mol-mulkni (ashyoni) egasiz deb topish to’g’risidagi ariza moliya organi yoki FKda ko’rsatilgan boshqa vakolatli organ tomonidan mol-mulk (ashyo) turgan joydagi sudga beriladi. Sud bunday turkumdagi ishlarni ko’rishda arizada ko’rilgan talablarga deb topishni va shu mulkni egasini aniqlashga qaratilgan harakatlar, to’plangan dalillar, isbotlash vositalariga ahamiyat berishi lozim.

    Ariza mulk hisobga olingan kundan e`tiboran uch yil o’tgandan so’ng beriladi (Fuqarolik kodeksining 191-moddasi).

    Egasiz mulkni aniqlash va hisobga olish tartibi O’zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi tomonidan belgilanadi.

     

    6-

    1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   ...   20


    Download 1.34 Mb.

    Bosh sahifa
    Aloqalar

        Bosh sahifa


    Alisher navoiy nomidagi samarqand davlat universiteti fuqarolik protsessual

    Download 1.34 Mb.